Posag

(Dos)

 

 

Stosunki majątkowe między 

małżonkami

• Żona wchodząc pod władzę męża traciła 

podmiotowość prawną (stawała się osobą 

alieni iuris) i w związku z tym „traciła 

cały swój majątek” 

(mieliśmy tu przy tym do 

czynienia z przypadkiem sukcesji uniwersalnej)

 Nabywała jednak prawo dziedziczenia 

beztestamentowego po mężu, jako jego 

agnacyjna córka

• Jeżeli żona nie wchodziła pod władzę 

męża (np. pozostawała osobą sui iuris) – 

między małżonkami istniała pełna 

rozdzielność majątkowa

 

 

Posag a małżeństwo

• Posag jest to majątek jaki otrzymywał mąż 

dla ułatwienia mu ponoszenia ciężarów 
małżeństwa (onera matrimonii)

• Posag może istnieć tylko w wypadku ważnie 

zawartego małżeństwa:

• Ulpian D.23.3.3: 

„Termin <posag> nie odnosi się do tych małżeństw, 
które nie mogą istnieć [być ważne], bowiem nie 
może być posagu bez małżeństwa. Gdzie zatem nie 
ma nazwy małżeństwa, nie ma posagu.”

 

 

Rodzaje posagu ze względu na 

osobę, która go ustanawia

• Tituli ex corpore Ulpiani 

6.3

Dos jest nazywana albo 
„profecticia”, tj. jeśli posag 
ustanowił ojciec kobiety, albo 
"adventicia", tj. taki, który 
ustanowiony jest przez 
kogokolwiek innego

 

 

Rodzaje posagu ze względu na osobę, 

która go ustanawia

• Dos profetica 

(ustanawiany przez ojca lub dziadka – krewnego 
w linii prostej kobiety)

• Dos adventicia 

(ustanawiany przez inną osobę, ewentualnie 
samą żonę – jeśli była osobą sui iuris)
W tym

 

Dos recepticia 

(posag ustanawiany przez osobę trzecią, która 
zastrzegała sobie jego zwrot na wypadek 
rozwiązania małżeństwa)

 

 

Sposoby ustanowienia posagu 

• Tituli ex corpore Ulpiani:

6.1 

Dos aut datur, aut dicitur, aut promittitur.

„Posag albo jest dany [dotis datio], albo 

przyrzeczony jednostronnie [dotis dictio], albo 

obiecany [dotis promissio]”
6.2 

Ustanowić posag przez jednostronne 

przyrzeczenie [dotis dictio] może kobieta, która 

ma wyjść za mąż, i jej dłużnik, jeśli przyrzeka 

na jej polecenie. Tak samo wstępny kobiety 

męskiej płci spokrewniony z nią w linii 

męskiej, np. ojciec lub dziadek ojczysty. 

Ustanowić posag w drodze dotis datio lub 

promissio mogą wszyscy.

 

 

Sposoby ustanowienia posagu

• Dotis datio 

– przeniesienie własności rzeczy 

posagowych

• Dotis dictio 

– jednostronne przyrzeczenie 

ustanowienia posagu (przez ojca, kobietę sui 
iuris, dłużnika kobiety)

• Dotis promissio 

- przyrzeczenie posagu w 

formie zawartej stypulacji

• Pactum dotale 

– nieformalne umowa 

ustanawiającego i przyjmującego posag (w 
prawie poklasycznym)

 

 

Własność rzeczy posagowych

• Ulpian D.23.3.7.3: 

„[…] Rzeczy dane jako posag w trakcie 
trwania małżeństwa stają się własnością 
męża […]”

• Posag: „ekonomicznie dobro żony choć 

prawnie własność męża”

• Lex Iulia de fundo dotali (za Augusta) – 

zakaz zbywania przez męża gruntów danych 
mu w posagu bez zgody żony

 

 

Własność rzeczy posagowych

• Jeżeli przedmiotem posagu były pieniądze 

stosowano zasadę surogacji

• Ulpian D.23.3.54: 

„Rzeczy, które zostały nabyte za pieniądze 

posagowe, uważa się za rzeczy należące do 

posagu”

• Mąż odpowiada za zarząd rzeczami 

wchodzącymi w skład posagu jedynie jeśli 

przekroczy miarę staranności jaką dokłada 

we własnych sprawach 

(culpa levis in concreto 

- to poznamy dokładniej na prawie zobowiązań  

 

 

Pożytki z posagu

• Status pożytków z posagu:
• Ulpian D.23.3.7 pr:

 

„Słuszność wymaga, by mąż miał własność pożytków 
z posagu; skoro on ponosi ciężary małżeństwa, to 
słusznym jest, by on pobierał pożytki z posagu.”

 

• Ulpian D.23.3.7.1: 

„Pożytki, które posag przyniósł w czasie małżeństwa 
nie stają się jego częścią, ale te uzyskane przed 
zawarciem stają się jego częścią, chyba że strony 
mające się pobrać postanowiły co innego, wtedy 
pożytki uważane są za darowiznę.” 

 

 

Ryzyko utraty rzeczy posagowych

• Ryzyko przypadkowej utraty rzeczy należących do 

posagu spoczywa na ustanawiającym, chyba że:

 Oszacowanie (aestimatio),

 Rzeczy dane w posagu były rzeczami zamiennymi

Gaius D.23.3.42: 

„Rzeczy dane w posagu, które podlegają zważeniu, 

policzeniu lub zmierzeniu [pondere, numero, 

mensura], przechodzą na ryzyko męża, ponieważ są 

dane tak, aby mąż zbył je wedle swego uznania i aby 

po rozwiązaniu małżeństwa zwrócił tyle samo takiego 

samego rodzaju; on lub dziedzic jego”

 

 

Wymogi staranności w 

administrowaniu posagiem

• Paulus D. 23.3.17: 

„Co do rzeczy posagowych mąż winien 

odpowiadać [praestare] tak za podstęp, jak i 

winę, ponieważ dla swojej korzyści przyjmuje 

posag. Będzie także odpowiadał za 

dochowanie staranności, której 

dochowuje we własnych sprawach. Jeśli po 

daniu rzeczy oszacowanej małżeństwo nie 

zostanie zawarte, należy spojrzeć, co 

powinno zostać zwrócone: czy rzecz, czy 

wartość. Lecz wydaje się, że intencją stron 

było, by oszacowanie nastąpiło tylko, gdy 

małżeństwo zostało zawarte, ponieważ nie 

inna była przyczyna układających się; zatem 

rzecz musi być zwrócona, nie wartość.”

 

 

Sposoby odzyskania posagu

Początkowo – brak obowiązku zwrotu

Okres przedklasyczny: actio ex stipulatu 

wytaczana na podstawie cautio rei uxoriae

Okres klasyczny: actio rei uxoriae 

(współistnieje z actio ex stipulatu)

Za Justyniana: utworzona zreformowana actio 

ex stipulatu (łącząca elementy actio rei uxoriae 
i actio ex stipulatu)

 

 

Actio rei uxoriae

• Zwrot w wypadku śmierci żony

• Tituli ex corpore Ulpiani 

6.4: 

Jeśli kobieta zmarła podczas trwania małżeństwa, 

posag ustanowiony przez ojca wraca do niego, 

jednak mąż zachowuje 1/5 posagu na każde dziecko 

[bez ograniczenia maksymalnej wartości zatrzymania]. 

Jeśli ojca nie ma – posag pozostaje u męża.
6.5:

Posag ustanowiony przez inną osobę niż ojciec 

zostaje zawsze u męża [po śmierci żony], chyba że ten, 

kto dał posag przyjął stypulację, że posag zostanie mu 

zwrócony. Wówczas posag nosi nazwę <recepticia>.

 

 

Actio rei uxoriae

• Zwrot posagu w wypadku rozwodu

• Tituli ex corpore Ulpiani 

6.6 

W przypadku rozwodu nie ma różnicy, przez kogo 

był ustanowiony posag. Istotne jest to, czy kobieta 

jest osobą sui iuris czy alieni iuris. W pierwszym 

przypadku ona sama (i tylko ona) ma prawo 

żądania zwrotu posagu. W drugim, zwrotu posagu 

może żądać ojciec, za zgodą córki.
6.7

Jeśli kobieta umrze po dokonanym rozwodzie, lecz 

przed odzyskaniem posagu (wytoczeniem skargi), 

jej spadkobiercy nie będą mieli prawa wytoczenia 

skargi o zwrot posagu, chyba że mąż był w zwłoce.

 

 

Sposób rozliczeń przy actio rei uxoriae

• Tituli ex corpore Ulpiani

6.8 

Sposób zwrotu posagu uzależniony jest od tego, 

jakie składniki go stanowiły. Jeśli stanowiły go 

rzeczy zamienne, posag powinien być zwrócony w 

trzech rocznych ratach, chyba że umówiono się, 

że zwrot nastąpi od razu w całości. Inne 

składniki majątku posagowego powinny być 

zwrócone natychmiast. 

6.9 
Po rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód, mąż ma 

prawo zatrzymania [ius retentionis] części 

posagu z powodu: [1] dzieci, [2] obyczajów 

(sposobu prowadzenia się żony), [3] nakładów, [4] 

podarowanych rzeczy oraz [5] rzeczy, które żona 

bezprawnie zabrała z majątku męża.

 

 

Sposób rozliczeń przy actio rei uxoriae

• Tituli ex corpore Ulpiani

6.10 

Prawo zatrzymania ze względu na dzieci ma 

miejsce wtedy, gdy rozwód dokonany został z 

winy żony lub ojca, pod którego jest władzą. 

Wówczas mąż ma prawo zatrzymać 1/6 posagu 

na każde dziecko, jednak nie więcej niż połowę 

posagu. 
6.12 

Z powodu obyczajów mąż ma prawo zatrzymać 

1/6 posagu, gdy żona „poważnie” naruszyła dobre 

obyczaje. Jeśli naruszyła je „lekko”, mąż może 

zatrzymać 1/8. Ciężkim naruszeniem jest tylko 

cudzołóstwo, lżejszym – każde inne.

 

 

Darowizny między małżonkami

• Generalna zasada:

zakaz darowizn między małżonkami

(co miało swój sens tylko wtedy, gdy żona nie wchodziła pod władzę 

męża)

• Ulpian D.24.1.1:

„Zwyczajowo u nas przyjęto, że nie są ważne darowizny między 

mężem i żoną. Przyjęto zaś to, aby z wzajemnej miłości nie byli 

nawzajem ograbieni darowiznami bez opamiętania, przez 

nieumiarkowaną wobec siebie swobodę.”

• Ulpian D.24.1.3.pr:

„Takie uzasadnienie zostało także wybrane w uzasadnieniu 

naszego cesarza Antoninusa Piusa, ponieważ wskazał on, że 

darowizn między mężem i żoną zakazali nasi podkowie, ceniący 

uczciwą miłość samych serc, a także biorący pod uwagę opinię o 

małżonkach, aby nie byli postrzegani jaka ci, których zgoda 

została pozyskana pieniędzmi lub aby bardziej szczodra ze stron 

nie popadła w ubóstwo, a mniej szczodra nie stała się bogatsza.”

 

 

Darowizny między małżonkami

• Donatio ante nuptias – darowizna przed 

zawarciem małżeństwa 

• Donatio propter nuptias – darowizna po 

zawarciu małżeństwa (od Justyniana)

• Początkowo mąż zobowiązany był do zwrotu 

darowizny jedynie, gdy małżeństwo ustało z jego 

winy lub gdy ustało przez jego śmierć. Następnie 

mąż zwracał przedmiot darowizny w wypadku 

rozwiązania małżeństwa, chyba że ono nastąpiło w 

winy współmałżonki

• Jeśli żyły dzieci z małżeństwa mąż miał na 

przedmiocie darowizny jedynie prawo użytkowania

 

 

Next time

Partia potestas, opieka, kuratela 

Z Podręcznika 
• Rozdział V § 18-19 
Z Podręcznika PR-PPP: 
• Rozdział 3.2.1. i 3.2.3.

Źródła: 
• G.1.98-107; G.1.124-135; G.1.138-200; G. 

4.82-97 

 

 

Next time – warto zajrzeć

Warto zajrzeć:

• F. Longchamps de Bérier, Ograniczenia władzy 

ojcowskiej (cz. II, rozdział 1), [w:] Nadużycie 
prawa w świetle rzymskiego prawa 
prywatnego, Wrocław 2007, s. 81-110.

• M. Kuryłowicz, Geneza i forma rzymskiej 

adopcji, Annales UMCS Sec. G. Ius 22 (1975), 
s. 143-161.