Językoznawstwo
kognitywne
Wykłady 2007/8
Joanna Szwabe
Językoznawstwo
kognitywne
Wykłady 2007/8
Joanna Szwabe
Metareprezentacje w
odbiorze metafor i
ironii
Przewidywania
• Zdolności mentalizacji mogą być różnego stopnia,
powinna za tym podążać stopniowalność zdolności
pragmatycznych (jeśli będą wymagały
przypisywania stanów mentalnych różnych
rzędów).
• Zadania testujące rozumienie wybranych cech
pragmatycznych powinny być zatem skorelowane z
odpowiednio wysubtelnionymi testami mentalizacji.
• Różnice między implikaturami powstałymi z
pogwałcenia różnych maksym
• Korelacja tych różnic od FBT 1 i 2-rzędu
• ... zarówno w rozwoju jak i zaburzeniach
Metafory i ironia w
pragmatyce
• W ujęciu inferencyjnym metafora i ironia to
implikatury powstałe ze złamania Maksymy
Jakości (Grice 1975:54).
• Skupimy się tutaj na aspekcie
implikaturowym metafor, pomijając cechy
metafor, które czynią je przedmiotem analiz
figur stylistycznych, leżących poza
zainteresowaniami pragmatyki.
• W pragmatyce metafora i ironia są rodzajami
konwersacyjnej implikatury uszczegółowionej
i jako takie są potencjalnie związane z
mentalizacją.
Testowanie odbioru
metafor
• W schizofrenii zaburzona mentalizacja jest
skorelowane z niezdolnością do zrozumienia
ironii (Langdon et al. 2002a, 2002b)
• Otrzymane wyniki, jeśli chodzi o metafory, są
niejednoznaczne. Pacjenci osiągali lepsze
wyniki w rozumieniu metafor niż ironii,
jakkolwiek byli zdecydowanie słabsi w
rozumieniu obu kategorii od grupy kontrolnej.
Pytania
• Czy ironia stawia odbiorcy
trudniejsze zadanie, niż metafora?
• Czy owa trudność leży w stopniu
zdolności do przypisywania
intencji i przekonań, koniecznym
do zrealizowania interpretacji?
Testy FB 1 i 2 -rzędu
• Rozwarstwienie testów fałszywego
przekonania, wymagające
przypisywania stanów mentalnych
pierwszego rzędu i drugiego
rzędu, są popularne
• Niemal nigdy nie są korelowane z
badaniem w sferze komunikacji
(wyjątek Happé 1993).
Mentalizacja 1 i 2-rzędu-
ściąga
• Test pierwszego rzędu sprawdza zdolność badanego do
wnioskowania o stanach mentalnych innych osób dotyczących
pewnego stanu rzeczy (np. ‘wiem, że Sally nie wie, że zabawka
jest pod biurkiem’).
• Test drugiego rzędu sprawdza zdolność badanego do
wnioskowania o stanach mentalnych jednej osoby dotyczących
treści stanów mentalnych drugiej osoby dotyczących pewnego
stanu rzeczy (np. ‘wiem, że Ann wie, że Sally nie wie, że
zabawka jest pod biurkiem’). Przekonania o przekonania o
przekonaniach o pewnym stanie rzeczy.
• Trudność przetwarzania wzrasta wraz ze stopniem złożoności
reprezentacji. Reprezentacje 2 rzędu są często spotykane w
komunikacji i innych interakcjach społecznych.
FBT- ściąga
• Reprezentacje reprezentacji, takie jak przekonanie o
przekonaniu, to metareprezentacje.
• n-rzędu test fałszywego przekonania stawia wymóg
tworzenia metareprezentacji n-rzędu
• Oczywiście trudność związana ze stopniem złożenia
metareprezentacji jest niezależna od kwestii fałszywego
przekonania. Można badać metareprezentacje 2-rzędu
prawdziwych przekonań (w tzw. true belief task).
• Mentalizacja służy nie tylko w przypisywaniu stanów
mentalnych innym podmiotom, ale także sobie, co
pokazuje standardowy test ‘smarties’ (Hogrefe, Wimmer
& Perner 1986)
Implikatury ironiczne
• W wielu przypadkach ironii napotykamy złożoną
sytuację, w której odbiorca musi zawiesić Zasadę
Życzliwości,
by
móc
zanalizować
wypowiedź.
Następnie jest zmuszony założyć, że mówca serio
wypowiada zdanie fałszywe i jednocześnie nie zrywa
współpracy, tj. w tym przypadku nie kłamie. W
przeciwnym razie komunikat nie ma sensu.
A: Słuchaj, zupełnie nie wiem, jak się do tego zabrać...
B: No tak, urodziłeś się dopiero wczoraj, masz prawo
.
• Zdanie komunikowane explicité (uznawane przez
mówcę za fałszywe) jest tutaj wypowiadane celem
zakomunikowania innego stwierdzenia implicité.
Podejście inferencyjne:
Ironia wg Grice’a
• Grice nie przewidywał dla ironii
konieczności przypisywania stanów
mentalnych bardziej złożonych, niż 1
rzędu
• Najpierw przetwarzana jest literalna
wersja komunikatu, a w razie gdy takowa
nie ma sensu w danym kontekście, przy
założeniu Zasady Współpracy, przypisuje
się odwrotne znaczenie (Grice 1989).
Podejście inferencyjne:
pogłosowa teoria ironii
• Zgodnie z pogłosową teorią ironii
(echoic theory of irony), ironiczne
wypowiedzi wymagają minimum 2
rzędu mentalizacji.
• Rozumienie ironii wymaga
rozpoznania stosunku mówcy do
przypisanej myśli (Sperber & Wilson
1998, Sperber & Wilson 2002).
Pogłosowa teoria ironii
Z perspektywy mówcy, wypowiedź ironiczna jest
echem przypisanej rozmówcy myśli
A: Rozdział będzie gotowy najpóźniej w przyszłym
tygodniu.
B: Chcesz powiedzieć, w przyszłym miesiącu?
lub ogólniej tego, co pożądane i uznawane za
normę
A: Rozdział będzie gotowy najpóźniej w przyszłym
tygodniu.
B: Dotrzymywanie terminów jest cnotą!
jednocześnie przekazuje postawę mówcy wobec
tej myśli.
Wielostopniowa
mentalizacja
• Jako taka, ironia powinna przedstawiać
trudność dla odbiorców, których zdolność do
mentalizacji pozostaje na poziomie I rzędu
metareprezentacji.
• Kwestia rzędu metareprezentacji a kwestia
struktury mindreading
• Rozumienie ironii pojawia się między 4-6
rokiem życia
Ewidencja empiryczna
• Badanie Happé (1993) sugeruje, że
– rozumienie metafor jest związane z mentalizacją I
rzędu,
– rozumienie ironii wymaga mentalizacji II rzędu
• Por. badanie Langdon w schizofrenii i badania
Happé w autyzmie.
• Happé porównała trzy grupy autyków
– II rzędu mentalizacji
– I rzędu mentalizacji
– badanych, którzy nie przeszli testów fałszywego
przekonania obu rzędów (zero mentalizacji)
Porównanie a metafora
• Z TR wynika, że osoby z zaburzeniami
mentalizacji nie potrafią wykroczyć poza
rozumienie dosłowne
• porównanie i metafora
– podobne z punktu widzenia normalnego użycia,
– w patologii komunikacji odsłaniają stojące za
interpretacją odmienne mechanizmy konieczne do
interpretacji znaczenia literalnego i nieliteralnego.
• słowo ‘jak’ sprawia, że porównanie
Iksiński jest
jak osioł
można zinterpretować na poziomie
dosłownym, ale nie wypowiedź metaforyczną
Iksiński jest osłem.
Przykładowy test (porównanie kontra metafora, Happé
1993):
Polecenie: Wybierz jedno słowo z wymienionych poniżej
by dokończyć zdanie:
A: Nocą niebo było bezchmurne. Gwiazdy były jak ....
na jego tle.
mur sukienki sztylety diamenty
B: Nocą niebo było bezchmurne. Gwiazdy były .... na
jego tle.
murem sukienkami sztyletami diamentami
Niepowodzeń z metaforami nie można wyjaśnić
brakiem umiejętności na poziomie czysto językowym.
(wymogi semantyczne zadań niemal identyczne).
0
0
,5
1
1
,5
2
2
,5
3
3
,5
4
4
,5
5
m
e
t
a
fo
r
a
ir
o
n
ia
a
0
-m
e
n
t
a
liz
a
c
ja
1
-r
z
ę
d
u
m
e
n
t
a
liz
a
c
ja
2
-r
z
ę
d
u
m
e
n
t
a
liz
a
c
ja
0
0
,5
1
1
,5
2
2
,5
3
3
,5
4
4
,5
5
p
o
r
ó
w
n
a
n
ie
m
e
t
a
fo
r
a
b
Rys. 1 ab Odbiór wypowiedzi literalnych i nieliteralnych u autyków z różnym
poziomem mentalizacji w zadaniach metafora kontra ironia (a) oraz porównanie
kontra metafora (b), na podstawie Happé 1993.
Metafora a porównanie
• Dla metafor grupa 0 mentalizacji miała znacznie
gorsze wyniki, niż w teście na porównania
• Nie zaobserwowano takich różnic w pozostałych
dwóch grupach
• Podobnie jest z testem fałszywego przekonania -
decydujący jest stan mentalny podmiotu, a
rzeczywistość sama nie jest kluczem do
zrozumienia działania, tak i w metaforze (choć
nie w porównaniu) decydujący jest stan
mentalny mówcy (intencja) - oparcie w
‘rzeczywistości’ w formie znaczenia dosłownego
nie wystarczy do zrozumienia (Happe 1993)
• Różnice wzrastają drastycznie po
wprowadzeniu testów rozumienia ironii
w tej samej grupie badanych
• Korelacje rozumienia metafor z I rzędu
mentalizacją, zaś rozumienia ironii z
II rzędu mentalizacją
• Poparcie dla wyjaśnienia obu kategorii
w ramach modelu inferencyjnego.
• Potwierdzają istotną rolę mentalizacji w
kompetencji pragmatycznej.
Metafora a ironia
0
0
,5
1
1
,5
2
2
,5
3
3
,5
4
4
,5
5
m
e
t
a
fo
r
a
ir
o
n
ia
a
0
-m
e
n
t
a
liz
a
c
ja
1
-r
z
ę
d
u
m
e
n
t
a
liz
a
c
ja
2
-r
z
ę
d
u
m
e
n
t
a
liz
a
c
ja
0
0
,5
1
1
,5
2
2
,5
3
3
,5
4
4
,5
5
p
o
r
ó
w
n
a
n
ie
m
e
t
a
fo
r
a
b
Rys. 1 ab Odbiór wypowiedzi literalnych i nieliteralnych u autyków z różnym
poziomem mentalizacji w zadaniach metafora kontra ironia (a) oraz porównanie
kontra metafora (b), na podstawie Happé 1993.
Przykładowy test (ironia kontra metafora) z
badania Happé 1993.
Dawid pomaga mamie przy pieczeniu ciasta. Ma dodać jajka
do mąki i cukru. Ale niemądry Dawid nie rozbija jajek
przed wrzuceniem – po prostu wrzuca je do miski w
całości, w skorupkach. Tak się nie robi! Mama widzi, co on
zrobił i mówi:
Masz chyba w głowie sieczkę!
Co mama ma na myśli? Czy mama chce
powiedzieć, że Dawid jest bystry, czy głupi?
Właśnie wtedy wchodzi tata. Widzi co Dawid zrobił i mówi:
Ale z ciebie bystry chłopak!
Co tata ma na myśli? Czy tata chce
powiedzieć, że Dawid jest bystry, czy głupi?
Inteligencja a
mentalizacja
• Porównanie wyników badanych z autyzmem z
grupą badanych z umiarkowanymi trudnościami
w nauce (moderate learning difficulties - MLD),
ale z pełną zdolnością mentalizacji (Happé
1993).
• Autycy z grupy 0 mentalizacji a MLD
– grupy o podobnym poziomie zdolności werbalnych
– autycy nie różnili się od badanych z MLD w
synonimach i porównaniu
– autycy dużo słabsi w metaforach.
• Autycy z I rzędu a II rzędu mentalizacją
– o podobnym werbalnym IQ
– znaczne różnice w rozumieniu metafor i ironii
Inteligencja a
mentalizacja:
podsumowanie
• Wyniki autyków z mentalizacją I rzędu nie różniły się od
badanych z MLD, jeśli chodzi o metafory, natomiast były
znacznie niższe w przypadku ironii, przy czym werbalne
IQ autyków były znacznie wyższe, niż badanych z MLD.
• To wyklucza, że autycy nie radzili sobie z ironią z
powodu ogólniejszych problemów werbalnych.
• I odwrotnie, pomimo niskiego werbalnego IQ przy
jednoczesnej poprawnej mentalizacji badani z lekkim
upośledzeniem umysłowym byli w stanie poprawnie
odczytywać ironię (Happé 1993).
Wniosek: Różnice w kompetencji pragmatycznej
między tymi grupami nie dają się wyjaśnić deficytami
intelektualnymi
Ironia i metafora u
normalnych
użytkowników języka
Zależność rozumienia ironii od
mentalizacji II rzędu, a metafory od
mentalizacji I rzędu w badaniach
normalnych użytkowników języka:
• dorosłych (eksperymenty Colstona i
Gibbsa 2002)
• dzieci (odrębny eksperyment z badania
Happé z 1993 roku).
Ironia i metafora u
dorosłych użytkowników
języka
Przewidywania:
• czasy przetwarzania powinny być dłuższe dla ironii,
gdy różnice między komunikatami ironicznymi i
metaforycznymi
nie
leżą
w
ich
budowie
semantycznej, czy syntaktycznej, a jedynie w stopniu
złożenia metareprezentacji wymaganym do ich
interpretowania
• Różnice między ironią a metaforą są zauważalne w
różnych
czasach
przetwarzania
identycznych
wyrażeń, które w odmiennych kontekstach
zyskują
znaczenie
bądź
ironiczne,
bądź
metaforyczne.
Ironia i metafora u
dorosłych użytkowników
języka
Naprawdę ostra z niej brzytwa.
Badanie Colstona i Gibbsa (2002).
Ironia i metafora u
dorosłych użytkowników
języka
Naprawdę ostra z niej brzytwa.
Badanie Colstona i Gibbsa (2002).
Ironia i metafora u
dorosłych użytkowników
języka
Metafora
Widziałem naszą panią prokurator na
ostatniej rozprawie sądowej.
Naprawdę ostra z niej brzytwa.
Badanie Colstona i Gibbsa (2002).
Ironia i metafora u
dorosłych użytkowników
języka
Ironia
Nic nie mogę wyciąć tym draństwem, co
mi pan sprzedał.
Naprawdę ostra z niej brzytwa.
Badanie Colstona i Gibbsa (2002).
Podsumowanie
Potwierdza to następujące hipotezy:
– kompetencja językowa i pragmatyczna są
rozłączne
– kompetencja pragmatyczna jest zależna w
większym stopniu od mentalizacji, niż od
inteligencji ogólnej
Chatboty a pragmatyka
języka
• zaburzenia komunikacji u ludzi, a sztuczna
inteligencja.
• komputerowe programy konwersujące, tzw.
chatbots, przystępujących do Testu Turinga.
• na przykładzie programemu ALICE
Richarda Wallace’a (program w ciągu
ostatniej dekady trzykrotnie zdobył nagrodę
Loebnera
za
najbardziej
zbliżone
do
ludzkiego zachowanie werbalne w Teście
Turinga).
Chatboty a listemy
• Standardowe ironiczne zwroty i
metafory w standardowych kontekstach
mogą zostać wyuczone (lub
zaprogramowane) jako listemy
• Listem - wyrażenie, którego znaczenie
nie jest rekonstruowane na podstawie
reguł syntaktycznych, pragmatycznych
i semantyki składowych, a jest
zapamiętywane ‘w całości’.
Chatboty a listemy
Przykładem
takiego
zaprogramowanego
użycia
jest
ironiczna wypowiedź ALICE:
Człowiek:
Czy
możesz
mi
powiedzieć, co się tu u diabła dzieje?
ALICE:
Och, jesteś bardzo
uprzejma.
(impliktura
ironiczna:
‘Jesteś bardzo nieuprzejma’)
Chatboty a ironia
• Za użyciem tego rodzaju nie stoi jednak
kompetencja do generowania i odbioru
dowolnych
wyrażeń
ironicznych.
Wskazuje na to nieodpowiednia replika
ALICE:
• Człowiek: Widzę, że dopiero wczoraj
się urodziłaś.
(implikatura ironiczna:
‘Nie orientujesz się w tym, a powinnaś’)
• ALICE:Mam 9 waszych ziemskich lat.
Sztuczna inteligencja, czy
sztuczny autyzm?
• Niepoprawna, literalna interpretacja.
• Generuje nieakceptowalną, pod względem
pragmatycznym, reakcję.
• Odpowiada jedynie na dosłowną treść
poprzedzającej wypowiedzi.
• Dzieje się tak dlatego, że odbiór implikatur
jest zadaniem nie tylko językowym, ale
również poznawczym.
• Wymogom poznawczym tego zadania
programy konwersacyjne nie są w stanie
sprostać.
• Human: Could you tell me what the hell is going on?
• ALICE: Wow, you’re very polite. I call it Hades. I’m just killing time.
• Human: What do you mean?
• ALICE: Unknown person, maybe I didn’t understand your meaning.
• Human: ‘Unknown person’!
• ALICE: Sometimes I don’t know a client’s real name so I make one up based on
their DNS.
• Human: Only a robot could say that, indeed!
• ALICE: What about the other ones?
• Human: I see you were born yesterday.
• ALICE: I am 9 of your Earth years.
• Human: We wanted artificial intelligence, we got artificial autism.
• ALICE: By ‘we’ do you mean you and me?
• Human: Never mind, what is your IQ?
• ALICE: Oh well thanks for trying to explain it to me anyway. My IQ is about 250
in human terms.
• Human: Prove it!
• ALICE: It’s self–evident.
• Human: You’re amusing.
• ALICE: Thanks, I try my best to amuse people.
• Human: OK, human has got enough.
• ALICE: My creator is human. So?
• Human: Maybe he likes talking to a brick wall, I don’t.
• ALICE: Perhaps. He must be very fond of it.
• Human: Undoubtedly.