Miasto
• jednostka osadnicza, która
posiada prawa miejskie nadane
jej przez odpowiednie władze,
• jednostka osadnicza, która
charakteryzuje się
wielokondygnacyjną zabudową,
o charakterze nierolniczym oraz
jest wyposażona w komunalne
urządzenia techniczne,
• każda jednostka osadnicza,
która przekracza pewna liczbę
mieszkańców.
Prawa miejskie
• Aby uzyskać lub odzyskać prawa miejskie, aktualna
miejscowość musi spełnić kilka warunków:
• posiadać odpowiednią
(cała
miejscowość musi być zgazyfikowana,
zwodociągowana i skanalizowana, posiadać m.in.
oczyszczalnię i selektywną zbiórkę odpadów)
• mieć miejski charakter (herb, zwarta zabudowa
typu miejskiego, chodniki, oświetlenie ulic)
• uchwalony
plan zagospodarowania przestrzennego
przewidujący rozbudowę miasta
• mieć odpowiednią liczbę ludności (wg przepisów
minimum 2.000 mieszkańców
Miasto jest jednostką osadniczą,
którą cechuje:
• odpowiednia liczba
ludności,
• zróżnicowana struktura
funkcji, o przewadze
funkcji pozarolniczych,
• koncentryczna i zwarta
zabudowa,
• rozwinięta infrastruktura
techniczna i społeczna,
• „miejski styl życia”
mieszkańców.
Funkcje miasta
•
są główne rodzaje działalności
wykonywanej przez jego
mieszkańców lub przez inne
organizacje, pogrupowane w
pewne kategorie o zbliżonych
cechach.
Funkcje endogeniczne
– wewnętrzne,
związane z obsługą ludności oraz rynku
lokalnego.
Funkcje egzogeniczne
– zewnętrzne,
związane z obsługą ludności poza
miastem, produkcją materialną na rynek o
zasięgu ponadlokalnym, przetwarzaniem i
dystrybucją informacji o większym
zasięgu.
Funkcje usługowe
• dziedziny życia miasta,
które składają się na
zaspokojenie licznych
potrzeb ludności w zakresie
życia kulturalnego,
oświaty, ochrony zdrowia,
rozrywek, itd..
• rozwijają się szczególnie
intensywnie w dużych
miastach.
Funkcje produkcyjne
• miasta górnicze,
których rozwój
związany jest z
eksploatacją surowców
mineralnych;
• miasta – ośrodki
przemysłu
przetwórczego.
Funkcje handlowe
• charakteryzuje się znaczna
dynamiką i możliwościami
szybkich zmian;
• handel najszybciej
adaptuje się do zmian;
• jest najczęściej jedna z
podstawowych funkcji
każdego miasta, jednak
rzadko dominującą.
Funkcje komunikacyjne
• czynnikiem
decydującym o
ich rozwoju jest
lokalizacja w
stosunku do sieci
komunikacyjnej;
Funkcje kulturalno -
oświatowe
• o ich znaczeniu dla miasta
decyduje ranga instytucji
kulturalnych oraz
oświatowych
zlokalizowanych w mieście
oraz poziom i zasięg
imprez kulturalnych
organizowanych w danym
ośrodku.
Funkcje turystyczne
•
za miejscowość
turystyczną uznaje się
jednostkę osadniczą, która
ze względu na walory
turystyczne, infrastrukturę
turystyczną i dostępność
komunikacyjną stanowi
punkt docelowy lub
etapowy migracji
turystycznych.
Urbanizacja
„Zjawisko społeczne,
wyrażające się w
przekształceniu wielkich
zbiorowości lub ich części ze
społeczności tradycyjnie
wiejskich w bardziej
zróżnicowaną społeczność
miejską. Przekształcenie to
polega na zmianie
warunków i sposobu życia,
w tym – choć niekoniecznie
– miejsca zamieszkania i
pracy. Przebiega
nierównomiernie w czasie i
przestrzeni”.
Urbanizacja
• ciągły proces wzrostu ilości i
wielkości miast,
• proces koncentracji ludności w
miastach,
• zjawisko społeczne, wyrażające się
w przekształcaniu wielkich
zbiorowości lub ich części, ze
społeczności tradycyjnie wiejskich
w bardziej zróżnicowaną
społeczność miejską.
Urbanizacja
• Urbanizacja - rozwój i rozbudowa
miast. Zespół przemian
ekonomicznych, społecznych,
kulturowych i przestrzennych,
prowadzących do rozwoju
i
obszarów miejskich, oraz wzrostu
liczby ludności miejskiej i jej udziału
w liczbie ludności
bądź
.
Aspekt demograficzny
•
ujmuje urbanizację jako
określony proces, kiedy to
większa część ludności
zamieszkuje relatywnie
duże i gęsto zaludnione
obszary,
•
jej przejawem jest wzrost
liczby ludności miejskiej i
jej udziału w ogólnej liczbie
ludności danego obszaru.
Aspekt ekonomiczny
• urbanizacja jest określana
również jako zawodowa lub
funkcjonalna,
• przejawia się w stałym na
danym obszarze wzroście
udziału ludności utrzymującej się
ze źródeł pozarolniczych,
• masowym zjawiskiem są dojazdy
ludności wiejskiej do pracy.
Aspekt przestrzenny
• urbanizacja określana również jako
krajobrazowa, fizjonomiczna, osadnicza,
przestrzenno – osadnicza,
• wyraża się w zwiększaniu obszaru
zainwestowanego w sposób miejski,
• obszar ten charakteryzuje się dużą
gęstością zabudowy, koncentrycznym
układem zabudowy, wyrazem
architektonicznym,
• miarą tak rozumianej urbanizacji jest
wskaźnik gęstości zaludnienia, wskaźnik
udziału obszaru zainwestowania
miejskiego w obszarze kraju.
Aspekt socjologiczny
• prezentuje społeczne podejście,
• ujmuje proces urbanizacji jako
przekształcenie tradycyjnego,
wiejskiego stylu życia w inny –
jakościowo różny styl miejski,
• miasto wymuszając inny sposób
zachowania jednostek oraz całych
miejskich społeczności, sprzyja
zanikowi instytucji sąsiedztwa,
osłabianiu więzi rodzinnych,
przekształcaniu się typu rodziny z
patriarchalnego w partnerski,
upowszechnianiu tolerancji społecznej.
Cechy urbanizacji
• wzrost udziału osób zatrudnionych w usługach,
• wyraźne różnicowanie się rynku pracy zarówno w
miastach, jak i na wsiach,
• zróżnicowanie kierunków migracji,
• kształtowanie się nowego typu struktur
osiedleńczych, przybierających formę stref
podmiejskich, konurbacji, obszarów
metropolitalnych itd.,
• powstawanie lokalnych zespołów osadniczych,
takich jak osiedla wiejskie, czy małe miasta
funkcjonalnie zintegrowane w zespoły osadnicze.
Konurbacja
• Konurbacja, zespół leżących blisko
siebie
lub osiedli, powiązanych
ze sobą gospodarczo i
komunikacyjnie. Konurbacja składa
się z kilku równorzędnych ośrodków,
stymulujących rozwój innych,
mniejszych miast. Przykładem
konurbacji w Polsce jest
.
Aglomeracja
• Aglomeracja (z łaciny agglomero –
gromadzę), skupienie na określonym obszarze
dużej liczby osób i budynków (aglomeracja
miejska) lub zakładów produkcyjnych
(aglomeracja przemysłowa). Aglomeracja
odnosi się do
(tj. planowania
przestrzennego np. miast) i uprzemysłowienia.
Największe aglomeracje miejskie w świecie:
,
. W Polsce
aglomeracją przemysłową jest np.
.
Płaszczyzny urbanizacji
• demograficzna - wzrost liczby ludności miejskiej, jej udziału w
ogólnej liczbie ludności, migracje ludności ze
do miast,
• ekonomiczna - wzrost odsetek ludności zatrudnionej poza
, początkowo w
, a potem usługach,
• społeczna - upowszechnianie się tzw. miejskiego stylu życia,
• Przestrzenna - wzrost obszarów miejskich i tworzenie nowych miast.
• Proces urbanizacji wyraża się w odsetkach ludności miejskiej w
stosunku do całego społeczeństwa, określanych
. Państwa świata można podzielić na trzy
grupy:
• niskim (wskaźnik urbanizacji mniejszy od 40%)
• średnim (40-60%)
• wysokim (większym niż 60%) stopniu zurbanizowania.
Fazy rozwoju miast
Urbanizacja
• faza charakteryzująca się wzrostem
liczby ludności w całej aglomeracji, przy
czym w centrum aglomeracji wzrost
liczby ludności jest szybszy niż na
obszarach zewnętrznych.
Suburbanizacja
• faza charakteryzująca się wzrostem liczby
ludności w całej aglomeracji, przy czym na
obszarach zewnętrznych aglomeracji liczba
ludności wzrasta szybciej niż w centrum.
Dezurbanizacja
• faza charakteryzująca się zmniejszaniem się
liczby ludności w całej aglomeracji, jednak z
obszarów centralnych ubywa ludności szybciej,
niż z obszarów zewnętrznych aglomeracji.
Reurbanizacja
• faza, w której udział ludności obszaru
centralnego aglomeracji rośnie,
początkowo na skutek zahamowania
tempa ubytku, a następnie na skutek
wzrostu liczby ludności tego obszaru.
Rozwój struktury przestrzennej
miast – Grecja (X-VI p.n.e.)
• miasta nie rozwijały się wg. określonego
geometrycznego układu,
• ośrodki miejskie powstawały w wyniku skupiania
się ludności pod ochroną świątyni lub twierdzy,
• teren przylegający otaczany był murem,
• centrum życia społecznego stanowiła agora –
funkcje polityczne.
• agora (gr. agorá) w miastach-państwach
antycznej Grecji gł. plac miasta, ośrodek życia
społecznego, administracyjnego, politycznego,
handlowego oraz miejsce obrad zgromadzenia
obywateli.
Rozwój struktury przestrzennej
miast – miasto średniowieczne
• wiele miast zostało zniszczonych po
upadku Cesarstwa Rzymskiego,
• miasta zaczęły ograniczać swoją
przestrzeń do dawnego centrum,
• niektóre z dawnych miast rzymskich
zostały przebudowane, stając się
rezydencjami książąt plemion germańskich
(Rawenna – siedziba Teodoryka),
• często samodzielne ośrodki miejskie
powstawały przy klasztorach.
Rozwój struktury przestrzennej
miast – miasto średniowieczne
• ograniczona wielkość ze
względu na konieczność
otaczania miasta murami
obronnymi,
• rozbudowa dokonywała się
poprzez dobudowanie
nowego pierścienia murów,
• często łączono kilka osiedli
leżących w sąsiedztwie i
otaczano je wspólnym
murem,
• podwójny układ miasta
średniowiecznego –
budowa obok nowego
ośrodka
.
Urbanizacja na świecie
• Najbardziej zurbanizowanym
kontynentem jest
. Np. w
ludność zamieszkująca w miastach
wynosi 97%, w
92% (w
62% w 1999 roku). Wysokie
wskaźniki urbanizacji mają także małe
państwa miasta:
• Najmniej zurbanizowane kraje znajdują
Najwyższe i najniższe
wskaźniki urbanizacji na
świecie
1.
100% 1.
6,3%
2.
100% 2.
7,4%
3.
100% 3.
9,3%
4.
9,3%
5.
99,6% 5.
12,2%
6.
98,9% 6.
14,5%
7.
97,4% 7.
15,1%
8.
96,1% 8.
15,9%
9.
95,2% 9.
16,9%
10.
17,5%
11.
92% 11.
17,6%
Skutki urbanizacji
• Skutki pozytywne:
• łatwiejszy dostęp do pracy
• możliwość wyboru pracy
• istnienie instytucji
oświatowych, kulturowych,
opieki zdrowotnej,
finansowych,
ubezpieczeniowych
• szybkie komunikowanie i
przemieszczanie się ludzi
Skutki urbanizacji
• Skutki negatywne:
• przeludnienie
• przestępczość
•
, bezdomność
• deficyt
•
• głód i obniżenie jakości życia
•
Pozytywne skutki urbanizacji
na wsi:
• dogodny transport
• telefony
•
•
• dostęp do
Negatywne skutki urbanizacji
na wsi:
• zanik folkloru
• wyniszczenie środowiska naturalnego
Współczynnik urbanizacji
• Współczynnik urbanizacji – procentowy udział
mieszkańców
w ogólnej liczbie ludności.
• Współczynnik ten jest wskaźnikiem
społeczeństw. W przypadku
modernizacji bardzo szybko zwiększa się liczba osób
zamieszkujących miasta.
•
86,9
67,8
85,7
71,3
64,6
85,3
24,4
36,8
96,5
73,9
68,9
84,9
75,6
32,0
67,8
71,9
29,0
48,2
54,3
56,6
*
72,9
57,3
64,6
75,2
74,0
63,5
83,4
Hiszpania 64,1 Turcja 63,3
Holandia 60,5 Ukraina 67,7
Indie 26,3 Węgry 62,7
Indonezja 35,0 Wietnam 20,8
Japonia 78,1
Wielka Brytania 89,3
Jugosławia 52,0 Włochy 66,8
Kanada 76,6
Progi rozwoju
Progi rozwoju mogą mieć różnorodny charakter:
• Progi terenowe, ograniczające od zewnątrz możliwości przestrzennego
rozwoju miasta.
• Progi strukturalne, polegające na tym, że rozwój miasta powoduje
konieczność zmian struktury istniejącego zagospodarowania i użytkowania
terenów. Przykładem może być konieczność rozbudowy centrum,
wymagająca przebudowy terenów otaczających śródmieście. Innym
przykładem jest np konieczność przebudowy układu komunikacyjnego,
który nie wystarczyłby do obsłużenia większego miasta.
• Progi ilościowe, ograniczające nie zabudowę poszczególnych terenów, lecz
wielkość miasta jako całości. Mogą one wynikać z:
-wydolności ujęć wodnych, oczyszczalni ścieków itp. urządzeń (wzrost
miasta wymaga ich rozbudowy)
-przepustowości dróg i kolei łączących miasto z regionem (ograniczenie
dowozu ludzi i towarów, konieczność rozbudowy linii);
-zasobów wodnych lub chłonności rzeki jako odbiornika ścieków (dalszy
wzrost miasta wymaga np. sprowadzenia wody z dalszych odległości).
Progi rozwoju miasta mogą wynikać z:
• przeszkód terenowych (np. strome stoki wzgórz lub
rzeki);
• cech gruntu (tereny podmokłe lub zalewowe, niska
wytrzymałość gruntu, osuwiska itp.):
-istniejącego zagospodarowania i użytkowania (lasy,
intensywne uprawy, wartościowa zabudowa)
każde przekroczenie progu wymaga poniesienia
określonych nakładów na ten cel. Można więc
rozpatrywać proces kolejnego pokonywania progów w
kategoriach ekonomicznych.
Przykłady
• 1. Miasto może wzrastać tak długo, jak długo ludzie będą
chcieli się w nim osiedlać. Wyczerpanie się nadwyżek ludności
w otaczającym regionie może stanowić próg ludnościowy
rozwoju miasta.
2. Rozwój funkcji jest możliwy tylko wówczas, gdy istnieją
odpowiednio wykwalifikowane kadry. Brak ich może stanowić
również próg.
3. Rozwój poszczególnych rodzajów funkcji jest często
uzależniony od stopnia rozwoju innych dziedzin. Warunkiem
rozwoju pewnych branż przemysłu może być istnienie zakładów
produkujących półfabrykaty lub zakładów remontowych czy
transportowych. Musi istnieć równowaga między rozwojem
przemysłu a usługami dla ludności, między miejscami pracy dla
kobiet i mężczyzn itd. Zbyt wolny rozwój jednych rodzajów
funkcji może stanowić próg dla rozwoju innych.
Przykłady
• 4. Struktury instytucjonalne władzy miejskiej muszą
odpowiadać wymaganiom wynikającym z charakteru
przemian Społecznych i gospodarczych. Ich
niedostosowanie może stanowić utrudnienie rozwoju
miasta. Anachroniczne struktury społeczne i gospodarcze
mogą również stanowić poważny próg jego rozwoju.
5. Zjawiska progowe występują w dziedzinach związanych z
zaopatrzeniem w podstawowe czynniki umożliwiające
produkcję czy inne formy działalności gospodarczej Analiza
tych i innych przykładów pozwala uogólnić zjawisko progów
i wyodrębniać trzy ich podstawowe kategorie
charakterystyczne nie tylko dla zagospodarowania, lecz
również dla innych podsystemów miasta związków między
nimi: progi terenowe, ilościowe i funkcjonalne.