Marek Świdziński

Przedmiot językoznawstwa

Cechy definicyjne języka naturalnego.

Formalne rozumienie języka.

Struktura języka I: morfologia.

Struktura języka II: składnia.

Podstawy leksykologii. Leksykografia.

Zróżnicowanie języków świata. Podstawy
typologii.

–2

Program wykładu

Wykład 5

Struktura

zyka

II:

składnia

–3

Znajomość języka A: znajomość słówek i

reguł budowy / rozbioru wyrażeń.

Słownik to zbiór leksemów (= haseł

słownikowych).

Dla „słownika” morfemów – gramatyka słów:

morfologia.

Dla „słownika” słów – gramatyka wyrażeń:

składnia.

Polski – język wysoce fleksyjny (HIL =

ighly

nflecting

anguage).

Terminy: słowo – forma wyrazowa – leksem.

Gramatyka języka polskiego obejmuje

morfologię (= fleksję) i składnię.

–4

Przypomnienie

Składnia

— podstawowy fragment gramatyki:



zbiór konstrukcji morfologicznych —

zamknięty,



zbiór konstrukcji składniowych — otwarty.

Podstawowy komunikat:

wypowiedzenie

Składnia

jako fragment gramatyki — zbiór

reguł budowania wypowiedzeń.

Składnia

jako część opisu danego języka — opis

budowy wypowiedzeń i, po drodze,

składników wypowiedzeń: zdań i fraz różnych

typów.

–6

Składnia a morfologia



jak się buduje wypowiedzenie (

synteza

) i

jak się je rozkłada (

analiza

);



z jakiego surowca tworzy się
wypowiedzenia (

składniki

);



co stanowi spoiwo wyrażeń językowych
(

mechanizmy zdaniotwórcze

–7

Podstawowe problemy składni

Dwie teorie strukturalne



gramatyka

zależnościowa

: Tesniére,

Mel’čuk, Czesi, szkoła podstawowa w
Polsce



gramatyka

składników bezpośrednich

dystrybucjonizm amerykański,
lingwistyka formalna i informatyczna

Obie teorie posługują się drzewami.

–9

Gramatyka zależnościowa i

składnikowa

Trzy typy konstrukcji składniowych:

konstrukcje

podrzędne

, czyli

redukowalne do dokładnie jednego

składnika; ten składnik to nadrzędnik i

reprezentant zarazem;

konstrukcje

współrzędne

, czyli

redukowalne do dowolnego składnika

niespójnikowego; składniki te to

reprezentanty (ale nie nadrzędniki);

konstrukcje nieredukowalne, czyli

egzocentryczne

; konstrukcje takie nie

mają reprezentanta.

–13

Typologia konstrukcji składniowych

Konstrukcje podrzędne:

emerytowany

nauczyciel na zastępstwie

nauczyciel

na zastępstwie

wytłumaczył

nam

elegancko i efektownie

wytłumaczył

nam

miała

być

nauczyciel

wytłumaczył

–15

Typologia konstrukcji składniowych

–17

teściowie, których wszak lekceważy, nie powinni na niego ani na nią łożyć

teściowie, których wszak lekceważy,

11 teściowie

12 E

których wszak lekceważy

121

których

122

wszak lekceważy

1221

wszak

1222

lekceważy

nie powinni na niego ani na nią łożyć

21 nie powinni

211

nie

212

powinni

22 na niego ani na nią łożyć

221 W na niego ani na nią

(lub:

na niego ani na nią)

2211 E na niego

22111

22112

niego

2212 ani

2213 E na nią

22131

22132

nią

222

łożyć

Drzewo składników (PS-tree)

Zdanie — sekwencja składników z siecią

powiązań.

Trzy typy oddziaływań składniowych:



wymaganie składniowe
(

UNIWERSALNE



uzgodnienie (

OGRANICZONE



uporządkowanie linearne
(

UNIWERSALNE

–19

Mechanizmy zdaniotwórcze

Jednostki tekstu – zwłaszcza terminale – są

niesamodzielne (składniowo, a także
semantycznie).

Wymaganie składniowe

— warunek

konieczny pełności (

nieeliptyczności

)

wyrażenia.

Uzupełnienie konieczne — człon wymagany

człon wymagany

(= complement, dopełnienie).

Składniki swobodnie pomijalne (bez szkody

dla struktury) — człony luźne

człony luźne

(= adjuncts).

To m.in. szkolne okoliczniki i przydawki.

–21

Wymaganie składniowe

Intuicja „pustych miejsc”, slotów:



__________ umarł. >



To było w _________. >



____ dała ________ ___________. >



Jaś biegnie i ___________. >



Oni _________ przewyższyli. >



_______ kissed _________. >

–22

Wymaganie składniowe



Jaś

umarł.



> To było w

Łodzi



Ona

dała

forsę



> Jaś biegnie i

Marysia się cieszy



> Oni

Piotra

przewyższyli.



John

kissed

Mary

–23

Wymaganie składniowe

Wymaganie – semantycznie:

–24

PIĆ

Pacj Miejsce

Sposób

Czas

PIĆ

Pacj Miejsce

Sposób

Czas

PIĆ

Pacj Miejsce

Sposób

Wymaganie składniowe

Wymaganie – składniowo:

(a)

Zdanie za pełne:

Kot pił wódkę duszkiem wczoraj w moim

domu na stole.

PIĆ => FNO, FNO

(b) Zdania pełne:

Kot pił mleko.

Kot pił.

(c) Zdanie niepełne:

Pił.

–25

Wymaganie składniowe

goda

Jednostka składniowa A dziedziczy po

jednostce B jej własną wartość pewnej
kategorii fleksyjnej:

emerytowany

emerytowany

nauczyciel:

ZGODA emerytowany(mian)

nauczyciel(mian)

ZGODA emerytowany(poj) nauczyciel(poj)

–27

Uzgodnienie

uczniowi

–28

dobry

dobra

......
...

dobre

dobreg
o

dobrej

......
...

dobryc
h

dobrem
u

dobrej

......
...

dobry
m

dobreg
o

dobrą

......
...

dobre

..............
....

.......
..

............
....

Uzgodnienie

ząd

Jednostka składniowa A narzuca jednostce

składniowej B określoną wartość jakiejś

cechy składniowej — ale nie wartość

własną kategorii fleksyjnej.

emerytowany

nauczyciel:

RZĄD

nauczyciel

nauczyciel(MOS)

emerytowany

emerytowany(mos)

zastępstwie

RZĄD

na(MJS)

zastępstwie

zastępstwie(mjs)

–29

Uzgodnienie

–30

zastępst
wo

zastępstwa

zastępst
wa

zastępstw

zastępst
wie

zastępstwo
m

......

zastępst
wie

zastępstwa
ch

Uzgodnienie

chcieli

–31

piję

piłem

piłam

.....
...

pit
o

pi
ć

pijes
z

piłeś

piłaś

pije

pił

piła

pijem
y

piliśm
y

piłyśm
y

........ .......

.......

Uzgodnienie

Uporządkowanie linearne — wzajemne

usytuowanie składników danej jednostki

składniowej.

Jaś ma grypę.

Jaś grypę ma.

Ma grypę Jaś.

Ma Jaś grypę.

Grypę Jaś ma.

Grypę ma Jaś.

Mary kissed Peter.

Peter kissed Mary.

*Peter Mary kissed.

*Kissed Mary Peter.

–32

Uporządkowanie linearne

Standardowa postać wyrażenia samodzielnego (=

wypowiedzenia):

zdanie

A. Zdanie to konstrukcja oparta na jednej formie

finitywnej — o strukturze wyznaczonej przez
wymagania składniowe tej formy.

Jest to konstrukcja

podrzędna

CENTRUM

: fraza finitywna.

Jaś

grypę.

–33

Zdanie

Schematy zdaniowe dla polszczyzny

Czasownikowe

 Zeromiejscowe
V-0 N I C

[Jan] <śpi>.

 Jednomiejscowe
V-1.1FNO [Kowalscy] <kupują> (dom).

V-1.2FPN [One] <pytają> (o Marię).

V-1.3FPM (Głupi) <jest> [ten Jan].

V-1.4FPP [Jan] <wygląda> (na zmęczonego).

V-1.5FPS <Mieszkamy> (w Krakowie).

V-1.6FWB [Ewa] <chce> (spać).

V-1.7FZD (Że oni tu byli, ) <nie wiedzieliście>.

–36

Schemat zdaniowy



Dwumiejscowe

V-2.1FNO + FNO

[Profesor] <pożycza>

(nam)

(książki).

V-2.2FNO + FPN

[Kasjer] <dopisze>

(procenty) (do

mojego rachunku).

V-2.3FNO + FPM

[Jan] <wydał się>

(Marii) (miły).

V-2.4FNO + FPM [Dziadkowie] (Marię)

<pamiętali> (dość młodziutką).

V-2.5FNO + FPP

[Ten obraz] <wyglądał>

(krytykom)

(na nieautentyczny).

V-2.6FNO + FPP# [Jan] <uważał> (swoją

młodszą siostrę) (za wykształconą).

–37

Schemat zdaniowy

V-2.7FNO + FPS

[Detektyw] <ujął> (to)

(tak).

V-2.8FNO + FWB

<Dajcie> (nam) (tutaj spać).

V-2.9FNO + FZD

(Żebyście tam pojechały, )

(matce) <radzę>.

V-2.10

FPN + FPN

<Wystąpili> (do sądu)

(z wnioskiem o przesłuchanie świadka).

V-2.11

FPN + FPS(Na to wszystko)

<patrzymy>
(z dezaprobatą).

V-2.12 FPN + FZD

[Jan] <wie> (od Marii) (,

gdzie

Piotr mieszka).

V-2.13

FPS + FPS

[Ten samolot] <leciał>

(stąd)
(do

Berlina).

–38

Schemat zdaniowy

Quasi-czasownikowe



Zeromiejscowe

Q-0 N I C <Dnieje>.



Jednomiejscowe

Q-1.1

FNO (Ciężarną) <mdliło>.

Q-1.2

FPN <Czas> (na spacerek).

Q-1.3

FPS <Jest> (zimno).

Q-1.4

FWB <Pora> (wracać).

Q-1.5

FZD <Wiadomo> (, co Jan

powie).

–39

Schemat zdaniowy



Dwumiejscowe

Q-2.1

FNO + FNO

<Potrzeba> (ci)

(czegoś nowego)?

Q-2.2

FNO + FPN

(O wszystko)

<chodzić będzie> (sędziemu).

Q-2.3

FNO + FPS

(Janowi)

<powodzi się> (dobrze).

Q-2.4

FNO + FWB

(Niepodobieństwem) <jest> (wygrać).

Q-2.5

FNO + FZD

(Janowi) <żal> (,

że Maria

uciekła).

Q-2.6 FWB + FPS

(Wygrywać) <jest>

(dosyć łatwo).

–40

Schemat zdaniowy

Statystyka słownikowa schematów (w %)

V-1.1

72.62

V-1.2

42.49

V-2.2

41.98

V-0

38.87

V-2.1

29.77

Dlaczego się nie sumuje do 100%???

PRZEKRACZA 100%...

–41

Schemat zdaniowy

Frekwencja tekstowa schematów (w %)

V-1.1

29.51

V-0

12.25

V-1.2

10.69

V-1.5

9.11

V-1.6

9.08

Dlaczego się nie sumuje do 100%??? MNIEJ

NIŻ 100%...

–42

Schemat zdaniowy

Inny typ zdania:

B. Zdanie to konstrukcja zorganizowana

wokół jednego spójnika współrzędnego
— o strukturze wyznaczonej przez
wymagania składniowe tego spójnika.

Jest to konstrukcja

współrzędna

CENTRUM

: spójnik współrzędny.

Jaś śpi,

Maria czuwa.

Te dwa typy zdań

wyczerpują uniwersum

–47

Zdanie „złożone”

Składnia jako fragment gramatyki — zbiór reguł
budowania wypowiedzeń.

Opis składniowy wyrażenia: przypisanie mu
struktury (drzewa) oraz ujawnienie powiązań
między składnikami.

Gramatyka zależnościowa a gramatyka składników
bezpośrednich.

Trzy klasy konstrukcji: podrzędne – współrzędne –
egzocentryczne.

Trzy mechanizmy zdaniotwórcze: wymaganie –
uzgodnienie – uporządkowanie linearne.

Schemat zdaniowy: zbiór fraz wymaganych dla
danego czasownika.

Uzgodnienie: zgoda – rząd.

Dwa typy zdań: pojedyncze – złożone.

–48

Podsumowanie

Document Outline