Opioidowe leki
przeciwbólowe.
Przygotowali:
Monika Adamczuk
Stanisław
Malinowski
Opioidowe leki
przeciwbólowe.
Przygotowali:
Monika Adamczuk
Stanisław
Malinowski
Troszkę z historii
Zastosowanie lecznicze opium sięga
starożytności, a od chwili wyizolowania z
niego w stanie czystym głównego alkaloidu
fenantrenowego – morfina (1803-1806). Już
w 1957 roku Beckett sformułował hipotezę
o istnieniu i budowie specyficznych
receptorów opioidowych. Istnienie tych
receptorów nie tylko potwierdzono ale
również wyodrębniono kilka innych
podtypów o różnym znaczeniu
fizjologicznym.
Troszkę z historii
Poszukiwania endogennych związków
opioidowych zakończyły się odkryciem
wielu peptydów obdarzonych
powinowactwem do receptorów
opioidowych oraz mających działanie
przeciwbólowe znoszone przez nalokson.
Dla tych endogennych peptydów przez
pewien okres używano wspólnej nazwy
„endorfiny”. Obecnie wszystkie związki
wykazujące powinowactwo do receptorów
opioidowych określa się jako opioidy.
Wyróżniamy wśród nich leki opioidowe
(egzogenne opioidy) oraz endogenne
opioidy (peptydy opioidowe).
Podział leków mających
powinowactwo do
receptorów opioidowych
Leki agonistyczne, zwane też „czystymi
agonistami” dla których modelowym lekiem
jest morfina.
Leki agonistyczne o słabych właściwościach
antagonistycznych – np. pentazocyna. W
lecznictwie wykorzystywane są właściwości
agonistyczne tej grupy leków; stosowane jako
leki przeciwbólowe.
Podział leków mających
powinowactwo do
receptorów opioidowych
cd..
Leki antagonistyczne o słabych właściwościach
agonistycznych – np. nalorfina. W lecznictwie
wykorzystywane są ich właściwości
antagonistyczne; znoszą one objawy
przedawkowania (depresję czynności
oddechowej) leków 1 grupy; nie znoszą objawów
przedawkowania większości leków 2 grupy
Leki antagonistyczne zwane „czystymi
antagonistami” – np. nalolkson. Pozbawione
działania przeciwbólowego i depresyjnego
wpływu na czynność oddechową. Znoszą objawy
przedawkowania zarówno leków 1 i 2 grupy.
Opioidowe leki
przeciwbólowe typu
morfiny
Grupa ta obejmuje fenantrenowe
alkaloidy opium, ich półsyntetyczne
analogi oraz syntetyczne pochodne
morfinanu, piperydyny i heptanonu.
Podstawowe właściwości wszystkich
tych leków są identyczne, a związkiem
modelowym jest morfina.
Morfina i inne alkaloidy
opium
Opium zawiera dwa typy alkaloidów
różniących się zasadniczo
właściwościami farmakologicznymi:
1.alkaloidy fenantrenowe (morfina,
kodeina, tebaina)
2.alkaloidy benzyloizochinolinowe
(papaweryna, noskapina, narceina)
Morfina i inne alkaloidy
opium – właściwości
farmakologiczne
Hamuje aktywność pobudzanej przez
prostaglandyny grypyE cyklazy
adenylanowej (obniżenie temp. ciała po
podaniu ogólnym oraz nasilanie jej
działania przeciwbólowego przez
inhibitory cyklooksygenazy.
Działanie ośrodkowe
Działanie na narządy obwodowe,
zwłaszcza na przewód pokarmowy
Morfina i inne alkaloidy
opium – działanie
ośrodkowe
Przeciwbólowe
Uspokajające
Wprowadza w stan euforii
Depresja czynności oddechowej
Działanie przeciwkaszlowe
Działanie na ośrodek wymiotny (w 1 fazie
pobudzenie w 2 fazie zahamowanie
ośrodka)
Obniżają próg drgawkowy
Zwęża źrenice
Morfina i inne alkaloidy
opium – działanie
obwodowe
Zwiększenie napięcia mięśni gładkich
między innymi:
- skurcz odźwiernika
- zwiększenie napięcia mięśni okrężnych
jelit
- kurczy zwieracz bańki wątrobowo-
trzustkowej
- silnie kurczy zwieracz pęcherza i
mięśnie moczowodu
Morfina i inne alkaloidy
opium – inne działania
obwodowe
Uwalniają histaminę przez co
powodują:
Skurcz oskrzeli u chorych na astmę
Nieznaczne rozszerzenie naczyń i
obniżenie ciśnienia tętniczego
Odczyny na skórze (świąd, pokrzywka)
Hamują czynność skurczową macicy
Wywołują depresję oddechową u
noworodków
Morfina i inne alkaloidy
opium – wchłanianie i
drogi podania
Drogi podania:
Doustna (wchłanianie 15-70% dawki; przy
jednorazowym podaniu do uzyskania tego
samego efektu 8-10-krotnie większe dawki
niż pozajelitowo; przy podaniu
wielokrotnym dawki 2-3-krotnie większe).
Dożylna (max. działanie przeciwbólowe po
20-30min. przez około 2h. dawki ok 10mg)
Domięśniowa, podskórna (max. działanie
przeciwbólowe po 60-90min. przez około
4-5h. dawki ok 10mg)
Morfina i inne alkaloidy
opium – wchłanianie i
drogi podania
Alternatywne drogi podawania:
Podpajęczynówkowe (działanie po
podaniu pojedynczej dawki utrzymuje się
przez 48h, dawki(0,5-6mg))
Nadtwardówkowe ( działanie utrzymuje
się przez ok 12h (dawki 0,5-6mg))
Przezskórna
Donosowa (szybsze wchłanianie niż przy
drodze doustnej, ta sama biodostępność)
Na błonę śluzową jamy ustnej
Morfina i inne alkaloidy
opium – wchłanianie i
drogi podania
Kodeina i niektóre półsyntetyczne
pochodne fenatrenowych alkaloidów
opium znacznie lepiej i szybciej od
morfiny wchłaniają się z przewodu
pokarmowego, np. Kodeina przy
podaniu doustnym osiąga 2/3 siły
działania przeciwbólwego w
porównaniu do podań podskórnych;
hydromorfon 4/5; a oksykodon działa
niemal równie silnie po podaniu
doustnym jak i podskórnym.
Morfina i inne alkaloidy
opium – wchłanianie i
drogi podania
Morfina stosunkowo łatwo przenika do
ośrodkowego układu nerwowego, znacznie
lepiej i szybciej przechodzą tam pochodne o
większej lipofilności
(np.monoacetylomorfina i diacetylomorfina
tj. Heroina). Większe stężenia morfiny niż w
ośrodkowym układzie nerwowym występuje
w takich narządach, jak nerki, wątroba,
płuca i śledziona. Lek nie kumuluje się, 24h
po podaniu w tkankach stwierdza się tylko
ślady morfiny a z organizmu w tym czasie
wydala się 90% podanej dawki.
Morfina i inne alkaloidy
opium – objawy
niepożądane.
Osłabienie
czynności
oddechowej
Nudności, wymioty
Dysforia
Zawroty głowy
Zaburzenia
orientacji
Wzrost ciśnienia
w drogach
żółciowych i
moczowych
Zaparcia
Objawy
alergiczne:
Świąd
Przekrwienie w
miejscu podania
Leki syntetyczne-
pochodne morfinanu
Blisko spokrewnione chemicznie z
morfiną leki tej grupy reprezentowane
są przez rewolfanol. Właściwości
farmakologiczne rewolfanolu
pokrywają się ściśle z właściwościami
morfiny. Lek nieco lepiej od morfiny
wchłania się z przewodu
pokarmowego.
Leki syntetyczne –
pochodne piperydyny i
podobne
Petidyna – działanie przeciwbólowe po
ok. 10min. trwa przez ok 4h
Difenoksylat – lek przeciwbiegunkowy
(5-20mg/24h)
Loperamid – lek przeciwbiegunkowy
(40-50 razy mocniejszy od morfiny;
max. dawka 16mg/24h)
Tilidyna – silne działanie
przeciwbólowe utrzymujące się od 3-
5h
Leki syntetyczne – fentanyl
i jego analogi
Fentanyl – silne działanie przeciwbólowe
utrzymujące się ok 30-60min
Alfentanyl – działanie przeciwbólowe po
kilku min. od podania, utrzymujące się
ok kilkunastu min. (dawki 3-4x większe
od fentanylu)
Sufentanyl – działanie przeciwbólowe
pojawia się bardzo szybko, jest
krótkotrwałe (dawki 5-10x mniejsze od
dawek fentanylu)
Leki syntetyczne – fentanyl
i jego analogi
Lofentanyl – bardzo silne działanie
przeciwbólowe występuje w ciągu
kilkunastu sekund, utrzymuje się do
20h (dawki 20x mniejsze od dawek
fentanylu)
Remifentanyl – analog fentanylu,
bardzo szybkie występowanie i
ustępowanie działania
przeciwbólowego
Leki syntetyczne –
pochodne 4,4 -
difenyloheptanonu
Metadon – właściwości
farmakodynamiczne takie same jak
morfiny; działanie po 10-20min(podanie
pozajelitowe) i 30-60min(podanie
doustne)
Normetadon – głównie stosowany jako
lek przeciw kaszlowy
Lewometadyl – stosowany w leczeniu
zależności heroinowej lub morfinowej,
długi czas działania pozwala podawać go
raz na 3dni
Leki syntetyczne –
pochodne
difenyloizopentanolu
Propoksyfen – działanie
przeciwbólowe(odmiana
prawoskrętna),
przeciwkaszlowe(odmiana
lewoskrętna)
Lewopropoksyfen – działanie
przeciwkaszlowe(po dawkach 50-
100mg)
Leki agoantagonistyczne
W lecznictwie wykorzystuje się ich działanie
przeciwbólowe. Ze względu na właściwości
antagonistyczne działanie przeciwbólowe jest jak
to się niekiedy określa „samoograniczone”
(pułapkowe), tzn. Po przekroczeniu pewnej dawki
charakterystycznej dla każdego z poszczególnych
leków, nie ulega ono dalszemu nasileniu, mimo
stosowania dawek coraz większych, i pozostaje na
poziomie niższym niż osiągany przy podaniu
dużych dawek czystego agonisty. Podobnie
„samoograniczeniu” ulega depresyjne działanie na
ośrodek oddechowy.
Niebezpieczeństwo wystąpienia zależności
fizycznej po opioidach mających antagonistyczną
składową działania jest wielokrotnie mniejsze niż
w przypadku czystych agonistów.
Leki agoantagonistyczne –
pochodne benzmorfanu
Pentazocyna – jest jedynym stosowanym
w Polsce lekiem tej grupy; działanie
przeciwbólowe wykazuje przy dawce 3-
5x większej niż morfina i przy podaniu
pozajelitowym utrzymuje się przez ok
3h; wywołuje równie silną depresję
oddechową jak morfina; słabiej od
morfiny wpływa na mięśnie gładkie
Fenazocyna
Cyklazocyna
Leki agoantagonistyczne –
pochodne fenantrenu
Pochodne alkaloidów fenantrenowych opium
różnią się głównie od pochodnych
benzmorfanu znacznie silniejszymi
właściwościami antagonistycznymi. Leki tej
grupy zyskują coraz większe znaczenie
lecznicze. Jedną z przyczyn jest to że działanie
depresyjne na ośrodek oddechowy ulega
wysyceniu przy zastosowaniu dawek
przeciwbólowych równych 10mg dawek
morfiny. Oznacza to że podawanie większych
dawek nie pogłębia depresji oddechowej.
Niebezpieczeństwo wystąpienia zależności
fizycznej jest w przypadku leków tej grupy
niewielkie.
Leki agoantagonistyczne –
pochodne fenantrenu
Nalbufina – lek przeciwbólowy podawany
wyłącznie pozajelitowo; działanie występuje
po ok 15min. i utrzymuje się ok 6h
Butorfanol – lek przeciwbólowy stosowany
wyłącznie pozajelitowo; działanie występuje
po ok 30 min i trwa 3-4h
Buprenorfina – lek przeciwbólowy
stosowany zarówno podjęzykowe, doustnie
i pozajelitowo; działanie występuje po ok
30min. i trwa ok 6-7h przy podaniu
domięśniowym
Leki agoantagonistyczne –
pochodne fenantrenu
Meptazinol – lek przeciwbólowy;
Dezocyna – lek przeciwbólowy; siła
jak i czas działania dezocyny
zbliżona jest do morfiny
Tramadol – silny lek przeciwbólowy;
działanie utrzymuje się 3-4h
Leki antagonistyczne
mające agonistyczną
składową działania.
Grupa ta jest reprezentowana przez
nalorfinę i lewalorfan. Właściwości
agonistyczne tych leków sprawiają, że
działają one przeciwbólowo, wywołują
depresję czynności oddechowej oraz
działają przeciwkaszlowo, uspokajająco i
obniżają temperaturę ciała. W lecznictwie
działanie przeciwbólowe tej grupy leków
nie jest jednak wykorzystywane ze względu
na silne dysforyczne i psychomimetyczne
działanie dawek niezbędnych do uzyskania
analgezji.
Leki antagonistyczne
mające agonistyczną
składową działania.
W lecznictwie wykorzystywane są
antagonistyczne właściwości nalorfiny i
lewalorfanu. Podawane dożylnie szybko
znoszą depresję czynności oddechowej
wywołanej przedawkowaniem mofiny,
propiramu oraz profadolu. Oba leki znoszą
również zaburzenia czynności oddechowej
u noworodków.Nalorfina i lewalorfan
znoszą nudności i wymioty wywołane przez
opioidy, znoszą również wymioty wywołane
przez apomorfinę.
Leki „czysto”
antagonistyczne
Nalokson – znosi objawy przedawkowania
pochodnych alkaloidów fenantrenowych opium
oraz pochodnych benzmorfanu; nie powoduje
dysforii ani objawów psychomimetycznych;
zapobiega i znosi depresję oddechową
noworodków; znosi toksyczne działanie dużych
dawek alkoholu etylowego; wykorzystywany w
zwalczaniu zależności morfinowej i heroinowej
jako dodatek do metadonu
Nalmefen – pochodna naloksonu różniąca się
głównie tym iż wchłania się on po podaniu
doustnym; względnie długi okres półtrwania 10-
11h.
„Na nic zda się nasza wiedza
teoretyczna, jeśli nie potrafimy
przekształcić jej w czyn.”
Mikołaj Gogol
Dziękujemy za uwagę.