Choroby przewodu 

pokarmowego, wątroby i 

trzustki 

 

 

Czynności układu 

pokarmowego

• Trawienie i wchłanianie

, w wyniku czego 

dostarczane są składniki pokarmowe dla 
wytwarzania energii, rozwoju , aktywności itd.

• Obrona przed wnikaniem

 przez barierę jelitową i 

wątrobową antygenów pokarmowych i toksyn

• Wydalanie

 niestrawionych resztek pokarmowych

• Czynność endokrynna

 regulująca pracę układu 

pokarmowego oraz pośrednio wpływająca na 
metabolizm ogolnoustrojowy

 

 

Objawy zaburzeń funkcji 

przewodu pokarmowego

• Wymioty

• Biegunka

• Zaparcia

• Bóle brzucha

• Żółtaczka

• Encefalopatia (śpiączka)

• Krew w stolcu i wymiotach

• Wodobrzusze

• Objawy ogólne: apatia, jadłowstręt, stany 

podgorączkowe, chudnięcie

 

 

Ostra biegunka

   Definicja:

Jest to stan utrzymujący się nie dłużej 

niż 10 dni, w którym niemowlę karmione 

sztucznie oddaje 3 lub więcej 

stolców/24h lub jeden tzw. stolec 

patologiczny, czyli zawierający śluz, 

krew lub ropę

Niemowlę karmione piersią – stolce są 

częstsze i luźniejsze

 

 

Przyczyny biegunek ostrych

• Zakażenia wirusowe (40-50% -rotawirusy)

• Zakażenia bakteryjne (Salmonella, Shigella, 

Campylobacter jejuni, Escherichia coli, 

Yersinia enterocolitica, Clostridium deficile, 

Staphylococcus aureus)

• Zakażenia pasożytnicze (Gardia lamblia)
• Zatrucia pokarmowe, błędy dietetyczne
• Leki (antybiotyki, środki przeczyszczające)

 

 

Biegunki rotawirusowe

Patogeneza:

• Wirus uszkadza dojrzałe   enterocyty 

obniżone    działanie disacharydaz (laktazy) 

 upośledzenie wchłaniania glukozy i Na

• Toksyna wirusowa wywołuje sekrecję 

elektrolitów i wody do światła jelita

Objawy:

• Przebieg biegunki łagodny, stolce wodniste, 

współwystępuje infekcja górnych dróg 

oddechowych (20-40%) i wymioty (90%)

 

 

Zasady postępowania

• Wywiad –czas trwania, obecność 

krwi, otoczenie

• Ocena stopnia odwodnienia !!!
• Decyzja co do leczenia w warunkach 

domowych (odwodnienie lekkie i 
umiarkowane) lub szpitalnych 
(odwodnienie ciężkie)

 

 

Ocena stopnia odwodnienia

Stopień 
odwo-
dnienia

Stan 

ogólny

Gałki 

oczne

łzy

Jama 

ustna i 

język

Pragnieni
e

skóra

Ubytek 
masy 
ciala 
(%)

Niedobó
r płynów
(ml/kg)

I 

lekkie

Spokojne

, 

przytom

ne

Prawidło-

wo 

napięte

są

Wilgo-

tne

Pije 

normalni

e

Fałd skórny 

rozprostowuj

e się 

normalnie

<5

<50

II 

umiar

kowan

e

Pobudzo-

ne

Zapadnięt

e

brak

Suche

Pije 

łapczywi

e, 

spragnio-

ne

Fałd 

rozprostowuj

e się powoli

5-10

50-

100

III 

ciężki

e

Podsypia
-jące, 

nie-

przytom

newiotki

e

Zapadnięt
epodsych

a-jące

Brak

Bardzo 
suche

Pije 
słabo lub 

niezdoln

e do 

picia

Fałd 
rozprostowuj

e się bardzo 

powoli

>10

>100

 

 

Postępowanie

• W odwodnieniu lekkim i umiarkowanym – 

nawadnianie

 płynami doustnymi, nie ma znaczenia, 

czy odwodnienie jest hipo- izo- czy hiperosmotyczne 

– nawodnienie doustne jest skuteczne niezależnie od 

stężenia Na w surowicy

• U niemowląt karmionych piersią – kontynuowanie 

karmienia naturalnego niezależnie od rodzaju 

nawodnienia

• U karmionych sztucznie – odstawienie pokarmu na 4 

h i nawadnianie doustne, realimentację należy 

rozpocząć po 4 h, mieszanką, którą podawano przed 

biegunką 

• U niemowląt niedożywionych, u których biegunka nie 

ustępuje w ciągu kilku dni – stosowanie mieszanek 

hipoalergicznych lub bezlaktozowych (alergia na 

białka mleka krowiego, nietolerancja laktozy)

 

 

Nawadnianie doustne

• Mechanizm sprzężonego aktywnego 

transportu Na i glukozy w jelicie wraz z 

biernym wchłanianiem wody

• Płyny nawadniające muszą ściśle 

określone stężenie Na i glukozy: 

Na – 60 mmol/l, glukoza -20-30 g/l

• Zbyt wysokie stężenie Na powoduje 

hipernatremię, a glukozy biegunkę 

osmotyczną, zbyt niskie – brak 

dostatecznego wchłaniania Na i wody

 

 

Nawadnianie doustne

• Gastrolit, Floridal (z probiotykiem) 

– 

podstawowy doustny płyn nawadniający 

stosowany w profilaktyce i leczeniu odwodnienia

• W pierwszych 4 h - 50-100 ml/kg m.c. 

odwodnienie II stopnia (umiarkowane), 30-50 

ml/kg m.c. odwodnienie I stopnia (lekkie)

• W następnych godzinach ok. 100 ml/kg m.c./24 h
• Leczenie podtrzymujące – po każdym oddanym 

stolcu – 10-20 ml/kg m.c.

• Należy oceniać diurezę (ilość oddanego moczu) – 

prawidłowe wydalanie moczu – 2 ml/kg m.c./ 

godz.

„

 

 

Nawadnianie doustne

„Domowy” płyn nawadniający – NaCl - 0,9 g, 

sacharoza (cukier) – 4g do 200 ml wody, 
płyn nie może być bardziej słony niż łzy

Dawniej stosowano marchwiankę 

(niestandartyzowana, wahania 
elektrolitów, duża zawartość azotynów i 
azotanów)

Uzupełnienie nawadniania doustnego:
Ryż na wodzie 

 

 

Wskazania do nawadniania dożylnego

• Biegunka o ciężkim przebiegu
• Ciężkie odwodnienie
• Uporczywe wymioty
• Niemożność lub odmowa picia
• Złe wchłanianie glukozy
• Niewłaściwe podawanie i/lub 

przygotowanie płynów

 

 

Wskazania do chemioterapii i 

antybiotykoterapii

Bardzo ograniczone, dotyczą 
następujących stanów:

•

Biegunka w okresie noworodkowy

•

Zakażenie uogólnione lub 

współistniejące zakażenie z  innych 
układów (płuca, układ 

moczowy)

•

Stolec z krwią

 

 

Stosowane leczenie

 

• Biseptol 5-8 mg/kg m.c./dobę 

Metronidazol 20-30 mg.kg m.c./dobę
Colistin 100 000- 150 000 j/kg/dobę

• Wykonanie posiewu stolca przed podaniem 

leczenia, modyfikacja leczenia zgodnie z 

antybiotykogramem 

• Leczenie uzupełniające: probiotyki – Lakcid, 

Dicoflor, Smecta (glinokrzemian)

 

 

Żywienie w czasie biegunki ostrej

• Wczesny bezpośrednio po 4-godzinnym 

wyłącznym nawadnianiu doustnym 
powrót do diety stosowanej przed 
biegunką

• Lekkie odwodnienie: podajemy zupy, 

kleiki z ryżu, napoje mleczne na bazie 
niesłodzonego jogurtu

• Nie stosować potraw z glutenem
• Soki np. jabłkowe mogą nasilać biegunkę

 

 

Obecnie wiadomo, że wczesna 

realimentacja i ograniczenie 

stosowania antybiotyków 

• przyśpieszają okres zdrowienia, 
• prześpieszają regenerację nabłonka 

jelitowego (enterocytów),

• obniżają liczbę biegunek przewlekłych

 

 

Biegunka przewlekła

Stan chorobowy trwający powyżej 14 
dni, charakteryzujący się częstymi 
stolcami (powyżej 5/dobę) lub 
pojedynczymi z krwią i śluzem.

 

 

Przyczyny biegunek 

przewlekłych

• Pierwotne:

– Wrodzone defekty genetyczne i enzymatyczne 

(zanik mikrokosmków, wrodzony niebodór 
laktazy), 

alergie pokarmowe, nietolerancje 

pokarmowe, celiakia

• Wtórne:

– Uszkodzenia śluzówki jelita powirusowe, 

pobakteryjne, po antybiotykach  obniżona 

aktywność enzymów (gł. laktazy) i alergia na 
pokarmy

 

 

Leczenie

• Wyrównanie zaburzeń wodno-

elektrolitowych 

• Dieta eliminacyjna

 

 

Alergie pokarmowe

• Nieprawidłowa reakcja 

immunologiczna organizmu na 

składniki pożywienia (głównie białka)

• Rozwój choroby zależy od 

– predyspozycji genetycznych (atopia)
– diety –karmienie niemowlęcia mlekiem 

krowim od urodzenia

– uszkodzeniea bariery jelitowej – wirusy, 

bakterie, antybiotyki

 

 

Na co jesteśmy uczuleni ?

• Najczęstszy alergen to białka mleka 

krowiego (beta-laktoglobulina) do 8% 
niemowląt

• Jaja
• Ryby
• Soja
• Orzechy arachidowe
• Owoce cytrusowe, truskawki, pomidory

 

 

Objawy alergii pokarmowej

1.

Skóra 

atopowe zapalenie skóry, pokrzywka, 

obrzęk

2. 

Przewód pokarmowy

biegunki przewlekłe, eozynofilowe 

zapalenie jelit

3. 

Układ oddechowy

przewlekły nieżyt nosa, zapalenia 

oskrzeli, astma

 

 

Rozpoznanie

• Wywiad rodzinny
• Badanie przedmiotowe (objawy 

alergii)

• Testy skórne (u niemowląt mogą być 

ujemne)

• Testy RIST i RAST –poziom swoistych 

przeciwciał w klasie IgE

• Test prowokacji test potwierdzenia

 

 

Leczenie

Eliminacja z diety pokarmu lub 
składnika, który odpowiada za alergię

U niemowląt – dieta bezmleczna

Zamiast mleka stosuje się preparaty 

mlekozastępcze = hydrolizaty

 

 

Preparaty mlekozastępcze

• Hydrolizaty kazeiny

– Nutramigen
– Pregestimil

• Hydrolizaty białek serwatkowych

– Bebilon-Pepti

• Preparaty sojowe – powyżej 1 roku

– Prosobee
– Bebilon Soya

• Częściowe hydrolizaty (dieta hipoantygenowa, 

hypoalergiczna)

– Nan 
– Aptamil
– Enfamil

 

 

Zapobieganie alergii

• Higieniczna teoria powstania alergii 
• Karmienie piersią

Rodziny atopowe (alergiczne)

• Wyłączne karmienie piersią przez 6 m-cy
• Dokarmianie dziecka preparatami 

hypoalergicznymi

• Matka karmiąca eliminuje z diety alergeny
• Niemowlę nie je mleka krowiego do 12 

m.ż., jaj, ryb, orzechów, czekolady do 24 

m.ż.

• Stosowanie probiotyków

 

 

CELIAKIA=CHOROBA TRZEWNA

 

 

Definicja celiakii 

Trwała nietolerancja glutenu 

wywołująca enteropatię jelita cienkiego o podłożu immunologicznym  

u osób z predyspozycją genetyczną

 

Gluten

Genetyka

Uszkodzenie, zanik 
kosmków

 

 

Celiakia - skala problemu 

 częstość występowania 1:100 !!!  (1:80 - 1:300 )  
  w Polsce do 380 tys. chorych na celiakię ? !
 częściej postaci atypowe i skąpoobjawowe
 wykrywalna w późniejszym wieku, 

dorośli - ok. 60% nowych rozpoznań

 

 

 

Genetyka

 HLA-DQ2  u ok. 90-95% chorych na celiakię
 HLA-DQ8  u ok. 5-10% chorych na celiakię

 HLA DQ2/DQ8  u 25-30% ogólnej populacji

 Inne nie-HLA geny: związane z chromosomem 6 i 19

 

 

Toksyczne peptydy a peptydazy

 

Y

PL

Q

Q

P

P

P

P

P

Y

L

Q Q

Peptydazy 
żołądkowe i 
trzustkowe 

Spożywany gluten

33-aminokwasowy polipeptyd (33-

mer) zawierający toksyczne 

peptydy

 

 

 Toksyczność białek zbóż

 

 wysoka zawartość glutaminy (Q) > 30% i proliny (P) >15%

Rodzaj zboża     Rodzaj prolaminy       Skład

      Toksyczność

żyto

         -gliadyna

36% Q, 17-23% P

+++

pszenica

         hordeina

36% Q, 17-23% P

 ++

jęczmień

         sekalina 36% Q, 17-23% P

 ++

owies          avenina wysoki% Q, niski P

   ?

kukurydza

         zeina

niski % Q, wysoki A, L       -

proso              ?

niski % Q, wysoki A, L       -    

ryż  

?

niski % Q, wysoki A, L       -

 

 

7

1

POSTACI CELIAKII

objawowa

GASTRO

NIEMA

UTAJONA

POTENCJALNA

GINEKOLOGI
A
HEMATOLOGIA

NEUROLOGIA

PSYCHIATRIA

ENDOKRYNOLOGI
A

G
E
N
E
T
Y
K
A

Klasyczna postać celiakii

 

 

 Typowy wiek 6-24 m. ż.
 Dominują objawy ze strony przewodu pokarmowego- 

biegunka przewlekła, tłuszczowate 

 Nieprawidłowy rozwój fizyczny (masa ciała i wzrost 

poniżej 3 centyla

 Opóżniony rozwój psychoruchowy (encefalopatia 

glutenowa) 

       

SPADEK CZĘSTOŚCI KLASYCZNEJ CELIAKII

 

 Klasyczna postać celiakii – zespół złego 
wchłaniania

 

 

Zmiana przebiegu celiakii 

 spadek częstości klasycznej postaci celiakii w woj. 

kujawsko-pomorskim od 1990 r.  

 
 przewaga postaci skąpoobjawowych: 

niebodór masy ciała, 
niskorosłość, 
bóle brzucha, 
niedokrwistość niedobarwliwa 

Szaflarska-Szczepanik, 2003, Pediatria Polska, LXXXVIII:45-
51

 

 

 

Zmiana przebiegu celiakii 

Ludwigsson i wsp. JPGN, 2004, 38:181-186

 zmiana przebiegu celiakii u dzieci < 2 r.ż.   

 dominujące objawy: 

niedobór masy ciała, 
niskorosłość, 
bóle i wzdęcia brzucha, 
niedokrwistość niedobarwliwa, 
nadpobudliwość, 
męczliwość  

 

 

Przyczyny zmiany przebiegu celiakii

 późniejsze wprowadzenie glutenu do diety - w Polsce 

> 9 m. życia 

 propagowanie częstszego i dłuższego karmienia 

piersią

 

 

 

  

zespół wrażliwego jelita grubego (IBS)

postać biegunkowa IBS - 3,4%  celiakia

     

(Spiegel i wsp., Gastroenterology 2004, 

126:1721-32)

 nawracające bóle brzucha 

organiczne bóle brzucha - 3,6% celiakia

(El-Matary i wsp., Scan J Gastroenterol 2004, 163:584-

588)

 przewlekła biegunka – 6.5% celiakia

(Imanzadeh, JPGN 2005, 40:309-311)

 

 Atypowe postaci celiakii - objawy jelitowe 

 

 

• Zapalenie kącików ust
• Zapalenie języka
• Stłuszczenie wątroby
• Nudności, wymioty
• Wzdęcia
• Hypertransaminezemia

 

Atypowa celiakia – objawy ze strony 
przewodu pokarmowego (Farrel, 2001)

 

 

  

 opryszczkowate zapalenie skóry (dermatitis herpetiformis)
 niskorosłość
 osteopenia/osteoporoza
 opóźnione dojrzewanie
 niedokrwistość z niedoboru żelaza
 zaburzenia neurologiczne: padaczka, ataksja, bóle głowy 
 zaburzenia psychiatryczne: depresja, ADHD, 
 zapalenia stawów
 hipoplazja szkliwa
 nawracające afty

 

 Atypowe postaci celiakii - objawy 
pozajelitowe 

J Pediatr Gastroenerol Nutr, 2005, 
40:1-19

 

 

 cukrzyca typu I

5-8%

 autoimmunologiczne zapalenie wątroby

5%

 autoimmunologiczne zapalenie tarczycy

2-

3%

 zapalenia stawów

1.5-7.5%

 zespół Downa

5-12%

 zespół Turnera

4-8%

 zespół Williamsa

8%

 niebobór IgA

2-8%

Współwystępowanie celiakii z innymi 
chorobami 

J Pediatr Gastroenerol Nutr, 2005, 40:1-19

 

 

 objawy kliniczne (lub podejrzenie celiakii w grupach 

ryzyka) 

 obecność markerów serologicznych

 badanie histo-patologiczne (biopsja jelita cienkiego)

 poprawa kliniczna po diecie bezglutenowej

 

 Kryteria rozpoznania celiakii

 

 

 przeciwciała przeciwgliadynowe (AGA) 

 przeciwciała przeciwendomyzjalne (EMA) lub przeciwretikulinowe 

(ARA)

 przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej (tTG)

 I generacja - antygen tTG świnki morskiej

 II generacja - antygen ludzka rekombinowana tTG

 

 Markery serologiczne celiakii

 

 

Leczenie

    

Dieta bezglutenowa przez całe życie

- poprawa stanu klinicznego
- spadek miana przeciwciał w surowicy
- norma w badaniu histologicznym

 

 

Dieta bezglutenowa

 Produkty dozwolone

      Produkty 

zabronione

Ryż

Pszenica

Kukurydza

Żyto

Gryka

Jęczmień

Proso

Owies – prawdopodobnie bezpieczny

 

 

Rola karmienia piersią w zapobieganiu 
celiakii

 karmienie piersią wpływało na zmniejszenie 

występowania celiakii u dzieci < 2 r. życia, 

 podawanie niewielkich dawek glutenu w trakcie 

karmienia piersią zwiększało efekt ochronny pokarmu 
naturalnego   

 

niewielkie dawki 
glutenu

    pokarm naturalny

rozwój tolerancji 

     na gluten

Ivarsson i wsp. Am J Clin Nutr 2002, 75:14-21

+

 

 

Choroba wrzodowa żołądka i 

XII-cy 

• Owrzodzenie polega na ubytku błony 

śluzowej, błony podśluzowej i 
warstwy mięśniowej

• Objawy: bóle z możliwością 

krwawienia i przedziurawienia 
(perforacji)

• U dzieci owrzodzenia występują 

niemal wyłącznie w XII-cy

 

 

Rozpoznanie

• Badanie endoskopowe

Przyczyna

• Zakażenie bakterią Helicobacter 

pylori

• Kwas solny

 

 

Leczenie

• Leczenie zakażenia Helicobacter 

pylori (amoksycylina)

• Zmniejszenie wydzielania kwasu 

solnego
(ranitydyna, omeprazol), 
wspomagająco neutralizujące kwas 
(sole glinu)

 

 

Ostre zapalenie trzustki

• Przyczyny u dzieci:

urazy
zapalenie wirusowe przyusznic 
(świnka)
wady dróg żółciowych
u 40%-brak przyczyny

• Przewaga postaci lekkich
• Częstość występowania 1:10 000

 

 

Objawy OZT

• Choroba zaczyna się nagle – nagły, 

silny ból w nadbrzuszu

• Towarzyszące uporczywe wymioty
• Wstrząs w odróżnieniu od dorosłych – 

rzadko

• Najczęściej rozpoznawane przez 

chirurga

 

 

Leczenie

• Głodówka, odsysanie żołądka
• Żywienie pozajelitowe =parenteralne
• Antybiotyk –u 9% zakażenie 

okolotrzustkowe

 

 

MUKOWISCYDOZA = torbielowate 

zwłóknienie trzustki, ang. cystic 

fibrosis

• Schorzenie wielonarządowe, które 

przebiega z zaburzeniem gruczołów 
wydzielania zewnętrznego

• Schorzenie genetyczne – dziedziczenie 

autosomalne recesywne

• Dziedziczenie zmutowanego genu, który 

odpowiada za sekwencję białka CFTR (ang. 
cystic fibrosis transmembrane regulator) 
znajduje się na chromosomie 7

• Białko CFTR – odgrywa rolę w budowie 

kanału chlorowego

 

 

Mukowiscydoza

• Częstość występowania 1:2300

• Patogeneza –zwększona lepkość 

śluzu i zaburzenie transportu chloru 
przez błony 

 

 

Objawy kliniczne

• Choroba wielonarządowa

• Objawy kliniczne występują od okresu 

noworodkowego do wieku dorosłego: 

– zmiany zapalne płuc, 

– torbiele w płucach, 

– zmiany torbielowate trzustki, 

– upośledzenie wydzielania enzymów trawiennych,

–  upośledzenie wchłaniania, 

– zespół zagęszczenia żółci, 

– zwłóknienie wątroby 

• Wyróżnia się postać

– Płucną – dominacja objawów ze strony układu 

oddechowego

– Brzuszną – dominacja objawów brzusznych

– Mieszaną

 

 

Rozpoznanie

• Podstawa rozpoznania –test potowy – 

oznaczający ilość chlorków w pocie

 Chloru – mukowiscydoza

Badanie genetyczne – mutacja genu 

CFTR

 

 

Leczenie

• Objawowe:

– Antybiotykoterapia
– Fizykoterapia
– Uzupełnianie enzymów trawiennych
– Podaż płynów

• Leki wpływające na transport sodu w 

komórkach, zwiększające płynność 
śluzu –amiloryd – prowadzone badania