Rodzina w perspektywie 

diagnostycznej

Opracowały:

Martyna Gizenska

Justyna Haberko

Marta Wyka

 

Definicja diagnozy 

pedagogicznej

Diagnoza to rozpoznanie jakiegoś 
stanu rzeczy, jego tendencji 
rozwojowych, na podstawie jego 
objawów w oparciu o znajomość 
ogólnych prawidłowości, ich 
wyjaśnienie 
i przewidywanie. 

(Podaję za: A. Błasiak, E. Dybowska, 

Wybrane zagadnienia pedagogiki rodziny, Kraków 2010, s. 258)

 

Cele diagnozy 

pedagogicznej

• geneza,
• przejawy
• przyczyny

nieodpowiedniego stanu rzeczy, aby odpowiednio 
dobrać sposób postępowania przy modyfikacji 
nieprawidłowego stanu rzeczy.

Celem diagnozy rodziny jest rozpoznanie tła 
dysfunkcjonalności jednostki przez analizę 
indywidualnych cech i warunków funkcjonowania 
rodziny.

 

Aspekty diagnozy 

pedagogicznej

• identyfikacyjny– opis aktualnego stanu rodziny,
• genetyczny rodziny – informacje o warunkach i 

rozwoju badanej sprawy, które pozwolą na 

wyjaśnienie genezy niepokojących zjawisk,

• fazy – ustalenie stadium, w jakim badana sytuacja 

problemowa się znajduje,

• całościowego ujęcia diagnozy – ujęcie 

diagnozowanej sytuacji w kontekście całości 

sytuacji rodziny danego wychowanka,

• prognostyczny – przewidywanie dalszego toku 

rozwoju sytuacji na postawie uzyskanych danych.

 

Pytania i odpowiedzi w 

diagnozie pedagogicznej.

• Jak jest?
• Dlaczego tak jest?
• Co należy zrobić, by było lepiej?

 

Rodzina

• Podstawowa komórka życia 

społecznego.

• Oparta na więzi nieformalnej, którą 

tworzą:

– Wzajemna miłość,
– Związek genetyczny,
– Ukształtowane zwyczaje, prawa i 

obowiązki – reguły codziennego życia.

 

Rodzina

• Więź rodzinna zależy od:

– Osobowości rodziców, dzieci,
– Statusu rodziny,
– Jej losów.

• Jej struktura uwarunkowana jest:

– Liczebnością,
– Wiekiem, 
– Płcią jej członków,
– Wspólnotą zamieszkania,
– Reprezentacją pokoleń.

 

Rola matki

• Może coś od siebie teraz dacie naszej 

prezentacji? 

• Więc, jaka jest rola matki?
• Ulega ona zmianie? Jakiej?

 

Typy osobowości matek

• Matka agresywna,

• Matka nadmiernie skrupulatna 

i lękowa,

• Matka, dla której dziecko jest 

środkiem kompensacji pragnień i 
zawiedzionych nadziei życiowych .

 

Sygnały do podjęcia diagnozy 

rodziny:

• Niewydolność materialna

• Trudne warunki mieszkaniowe

• Patologia społeczna w rodzinie

• Niska dojrzałość społeczno-emocjonalna 

rodziców

• Samotne rodzicielstwo

• Brak lub zaburzone kontakty z rodzinami 

pochodzenia, sąsiadami, brak pomocy oraz 

wsparcia ze strony rodziny, środowiska 

lokalnego, instytucji socjalno-

wychowawczych w sytuacji pojawienia się 

kryzysu.

 

Diagnozowanie rodziny jako 

środowiska wychowawczego 

• Elementy przyrodniczo-społeczno-

kulturowe.

 

Środowisko wychowawcze

• Wyznaczony społecznie układ 

warunków materialno – rzeczowych, 
przebiegających na ich bazie 
oddziaływań wychowawczych, 
służących realizacji takich celów, 
które umożliwiają uzyskanie 
korzystnych rezultatów 
wychowawczych.

 

Czynniki opisujące rodzinę jako 

środowisko wychowawcze

• Według Jacka Piekarskiego:

– Sfera warunków materialno-rzeczowych 
– Sfera oddziaływań o charakterze 

wychowawczym 

– Sfera wartości i celów wychowania

• Według Stanisława Kawuli:

– Czynniki ekonomiczno-społeczne 
– Czynniki kulturalne 
– Czynniki psychospołeczne 

 

Czynniki opisujące rodzinę jako 

środowisko wychowawcze

Józef Pieter:
• warunki mieszkaniowe,
•  dochody, 
• majątek, 
• odżywianie, 
• higienę, 
• wielkość, 
• zajęcia, 
• czas wolny, 
• tradycje, 
• potrzeby kulturalne, 

estetyczne, 

światopoglądowe, 

• język, 
• życie umysłowe, 

• moralność, 
• pozycję dziecka, 
• stan opieki intelektualnej 

nad nim, 

• opieki moralnej, 

materialnej, 

• dostęp do książek, 
• kontrole dostępu do 

używek 

• i inne.

 

Instytucjonalno-grupowy 

wymiar diagnozowania rodziny

• Rodzina jako grupa 

społeczna - struktura grupy 

rodzinnej, liczba 

i jakość jej członków, 

pełnione przez nich w 

rodzinie role i wzory, 

zajmowane pozycje, układ 

ról, relacje i więzi między 

członkami – szczególnie 

uczuciowe i 

świadomościowe.

• Rodzina jako instytucja 

społeczna - wypełnianie 

funkcji ekonomicznych i 

opiekuńczych wobec 

zależnych 

i niesamodzielnych dzieci, 

wspomaganie rozwoju 

dziecka i zaspakajanie jego 

potrzeb rozwojowych, 

wychowywanie dziecka 

rozpatrywane ze względu 

na jego przyszłe role 

społeczne, wdrażanie 

dziecka w normy społeczne 

i dyscyplinę społeczną. 

 

Instytucjonalno-grupowy 

wymiar diagnozowania rodziny

• Co oznacza określenie:

–  Diagnostykę pedagogiczną 

charakteryzuje instytucjonalno-grupowe 
ujęcie rodziny, jako środowiska 
wychowawczego

???

 

Oznacza ono, że:

• rozpoznajemy istotne wychowawczo elementy 

funkcjonowania rodziny jako grupy społecznej:

– Badamy jej strukturę,
– Wzory występujących i pełnionych ról,
– Pozycję członków,
– Ich wzajemne relacje,
– Charakter i siłę więzi emocjonalnych lub 

rzeczowych,

– Warunki funkcjonowania grupy,
– Forma aktywności członków i całej grupy,
– Formy spędzania czasu wolnego,
– Konsumpcji kultury, itp. 

 

Oznacza ono, że: (part II)

• Ze względu na wartościujący 

charakter diagnozy pedagogicznej – 
odnosimy rozpoznawane stany do ich 
instytucjonalnych wymiarów:

– Określonych społecznie norm 

i wzorców,

– Procesom wychowania i specjalizacji 

w rodzinie,

– Formalnych funkcji rodziny.

 

Zasady poznawania rodziny 

jako środowiska 

wychowawczego 

• I. Zasada wartościującego charakteru 

diagnozowania rodziny 

• II. Zasada diagnozy pozytywnej rodziny 
• III. Zasada uwzględniania kontekstu 

społecznego rodziny 

• IV. Zasada relatywności wpływu warunków 

środowiska rodzinnego 

• V. Zasada holizmu poznawczego 
• VI. Zasada uwzględniania dynamizmu rodziny 
• VII. Zasada autodiagnozy rodziny i jej 

członków 

 

Strategie diagnozowania 

rodziny

• I. Diagnoza całościowa - obraz 

całości rodziny jako środowiska 
wychowawczego,

• II. Diagnoza typologiczna* - 

określenie jakości tworzonego przez 
rodzinę środowiska wychowawczego 

• III. Diagnoza wybiórcza - skupienie 

badacza na wybranych cechach i 
warunkach rodzinnych 

 

*Diagnoza typologiczna – typy 

rodzin wg Piekarskiego

• środowisko wzorcowe (obejmuje tylko 

wzorcowe cechy rodziny)

• środowisko przeciętne (zbiór cech 

dominujących w danej zbiorowości)

• środowisko niekorzystne wychowawczo 

(zestaw cech negatywnych)

• środowisko dysharmonijne (wzorce 

współwystępują tu z czynnikami 

negatywnymi).

 

*Diagnoza typologiczna – typy 

rodzin wg Ambrozika

• Normalne – o pełnym składzie osobowym, silnych związkach 

emocjonalnych, tradycyjnym układzie ról, wartościach i 

wzorach życia ukierunkowanych na wykształcenie dzieci, 

kontaktach z innymi instytucjami wychowawczymi;

• Zdezorganizowane – charakteryzują się zaburzeniami w 

strukturze (w tym rodziny niepełne), konfliktami lub rozbiciem 

często o antagonistycznych stosunkach, nierzadko 

agresywnych, o słabych związkach emocjonalnych rodziców z 

dziećmi, słabymi kontaktami z innymi instytucjami 

wychowawczymi (np. szkołą), trudnościami materialnymi itp.;

• Zdemoralizowane – cechą dominującą jest w nich obok 

stosunków wewnątrzrodzinnych podobnych do panujących w 

rodzinach zdezorganizowanych, dostarczanie przez rodziców 

negatywnych (sprzecznych prawem i normami 

ogólnospołecznymi, moralnymi) wzorów zachowań i wartości 

życiowych. Często rodziny te dotknięte są alkoholizmem, 

przestępczością i w zasadzie nie utrzymują kontaktów z 

instytucjami wychowawczymi 

 

*Diagnoza typologiczna – typy 

rodzin wg Kawuli

• Rodziny wzorowe –

 

stwarzają najlepsze warunki wychowawcze w stosunku do innych kategorii 

rodzin zamieszkujących dane środowisko, wszystkie elementy (cechy) rodziny mają lepsze 

parametry niż w rodzinie normalnej, stanowią środowisko optymalne;

• Rodziny normalne –

 

przedstawiają obraz tzw. Przeciętnej rodziny w środowisku, wiele cech 

występuje na poziomie najczęściej w środowisku spotykanym, np. najczęściej występujący zawód, 

przeciętna wielkość rodziny, najpowszechniej spotykane warunki mieszkaniowe, wykształcenie 

rodziców. Rodziny te charakteryzuje jednocześnie występowanie takich warunków, które sprzyjają 

prawidłowemu rozwojowi dzieci, które nie są sprzeczne z ogólnospołecznymi normami warunków i 

powszechnie akceptowanymi kierunkami wychowania;

• Rodziny jeszcze wydolne wychowawczo

 – 

których zarówno ogólne funkcjonowanie, jak i 

poszczególne cechy są niejednoznaczne wychowawczo. Czasowo występują niedomagania 

wychowawcze, jednak rodzina czyni wysiłki, by swoją sytuację poprawić i zwykle jej się to udaje bez 

interwencji z zewnątrz. Niektóre elementy środowiska utrzymują się na poziomie niższym niż w 

rodzinie normalnej;

• Rodziny niewydolne wychowawczo

 – 

charakteryzują się często zaburzeniami we 

współżyciu rodzinnym i niepowodzeniami życiowymi poszczególnych członków. Większość 

elementów funkcjonowania rodziny wyraźnie odbiega od poziomu rodziny normalnej, np. rodziny 

niekompletne lub bliskie rozbicia, o trudnej sytuacji ekonomicznej, nieracjonalnie użytkujące środki 

finansowe, prezentujące negatywne (niepożądane) wzory zachowań wobec dzieci;

• Rodziny patologiczne –

 

to rodziny o skumulowanych czynnikach patogennych, występuje w 

nich rozkład współżycia, brak więzi, brak stałych podstaw ekonomicznych. Wszystkie elementy – 

cechy i warunki rodziny – znacznie odbiegają od poziomu rodziny normalnej, członkowie rodziny 

często pozostają 

w kolizji z prawem (kradzieże, rozboje, stręczycielstwo i prostytucja, włóczęgostwo, uchylanie się od 

pracy, przemyt itp.)

 

*Diagnoza typologiczna – 

znany wszystkim podział 

rodziny

– Rodzina funkcjonalna

 – spełnia wszystkie funkcje i 

zaspokaja potrzeby dziecka, troszczy się o zaspokojenie 

tych potrzeb, a w miarę jak dziecko rośnie, uczy je, jak ma 

te potrzeby zaspokajać samodzielnie;

– Rodzina dysfunkcjonalna

 – nie spełnia swoich funkcji, 

nie zaspokaja podstawowych potrzeb i jest dla jej członków 

źródłem przykrości, podłożem napięć i frustracji 

(dysfunkcjonalna całkowicie – utrata więzi, totalny chaos; 

oznaczająca, że w rodzinie występuje kompletne 

niepowodzenie w realizacji zadań rodziny i wtedy muszą ja 

w tym zastąpić wyspecjalizowane rodziny lub inne 

instytucje; dysfunkcjonalna częściowo – alkoholizm, 

narkomania, długotrwała choroba jednego z członków, 

ubóstwo, bezrobocie; oznaczająca, że rodzina nie potrafi 

realizować prawidłowo pewnych jej zadań i podstawowych 

funkcji.

 

Wskaźniki dysfunkcyjności

• Zaburzenia adaptacji społecznej 

dziecka,

• Agresja,
• Przemoc,
• Niewydolność wychowawcza,
• Bezrobocie, 
• Problemy w nauce.

 

Postawy i reakcje rodziny na 

niepełnosprawność 

• Lęk

• Żałoba

• Wrogość

• Miłość

– Poświęcająca się i rekompensująca 

– Wstydliwa,

– Symbiotyczna,

– Przebojowa,

– Z oddali,

– Zracjonalizowana,

– Nieodwzajemniona,

– Własna,

– Rozumna,

– Za wszelką cenę dążąca do normalności, 

– Uszczęśliwiająca.

 

Błędy wychowawcze 

rodziców 

• błąd sytuacyjny,
• błąd o długotrwałych skutkach.

 

Wadliwe postawy 

wychowawcze

• Klasyfikacja czterech typów wadliwych 

postaw wychowawczych M. Ziemskiej:

– postawa odtrącająca (zbliżona do naszego 

rygoryzmu, agresji, obojętności)

– postawa unikająca (pokrewna obojętności, 

uległości, niekonsekwencji)

– postawa nadmiernie wymagająca (w pewnych 

aspektach zbliżona do idealizacji dziecka, 

hamowania aktywności, rygoryzmu)

– postawa nadmiernie chroniąca (w pewnych 

aspektach zbliżona do syndromu 

nadopiekuńczości w naszej klasyfikacji)

 

Dziękujemy ;)