dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
1
RODZAJE STOSUNKÓW PRAWNYCH
- wykład 13.12.2012r.
Stosunki cywilonoprawne
Stosunki prawnoadministracyjne
Stosunki prawnokarne
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
1
RODZAJE STOSUNKÓW PRAWNYCH
- wykład 13.12.2012r.
Stosunki cywilonoprawne
Stosunki prawnoadministracyjne
Stosunki prawnokarne
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
2
STOSUNKI CYWILNOPRAWNE
Strony tych stosunków są równoprawne (równorzędne).
Nawiązanie stosunków jest dobrowolne.
Strony dysponują mogą dowolnie (z wyłączeniem przepisów
imperatywnych) kształtować treść stosunku prawnego –
zasada swobody umów.
Sankcjami są: sankcja nieważności lub sankcja
egzekucyjna.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
3
STOSUNKI
PRAWNOADMINISTRACYJNE
Strony są nierównoprawne. Jedną z nich jest państwo lub
jednostka samorządu terytorialnego reprezentowana przez
właściwy organ, zajmuje ona pozycję władczą (władztwo
administracyjne).
Zawiązanie stosunku następuje drogą decyzji organu
administracyjnego lub z mocy przepisów prawa.
Przedmiot i treść stosunku prawnego są określone przez
przepisy imperatywne.
Sankcje: sankcja egzekucyjna i posiłkowo karna, nieważności.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
4
STOSUNKI PRAWNOKARNE
Stosunek nawiązywany jest poprzez popełnienie czynu
zabronionego.
Stronami jest państwo i przestępca (więzi ofiarą
przestępstwa).
Treść stosunków wyznaczona jest przepisy imperatywne.
Sankcje mają charakter karny, a posiłkowe –
egzekucyjny.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
5
PRZESTRZEGANIE PRAWA
Przestrzeganie prawa - zachowanie się adresata, w sytuacji
hipotezy normy prawnej, zgodnie z jej dyspozycją.
Nieprzestrzeganie prawa:
- zachowanie contra legem (przeciwko prawu), naruszenie lub
złamanie prawa,
- zachowanie praeter legem (obok prawa), nadużycie, obejście,
omijanie prawa
Pojęcie obywatelskiego nieposłuszeństwa – publiczne
zachowanie niezgodne z prawem, które ma na celu zmianę
niesłusznego (niesprawiedliwego) prawa.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
6
STOSOWANIE PRAWA
Sformalizowane działanie kompetentnych organów
władzy publicznej polegające na podejmowaniu
władczych decyzji w konkretnych i indywidualnych
sprawach. Na przykład:
- Orzekanie sądowe.
-
Wydawanie decyzji administracyjnych
Pojęcia: decyzji związanej i decyzji swobodnej.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
7
STOSOWANIE PRAWA
Etapy stosowania prawa:
1. Ustalenie stanu faktycznego ( w tym udowodnienie
go).
2. Ustalenie stanu prawnego (obowiązujących norm
prawnych).
3. Subsumpcja /kwalifikacja (podciągnięcie faktu pod
normę)
oraz podjęcie decyzji.
4. Wykonanie decyzji.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
8
Odpowiedzialność karna:
-
za czyny własne
- popełnienie czynu zabronionego
- swoboda zachowania (brak przymusu)
- min. wiek (17 lat, wyjątkowo 15 lat)
- odpowiedni stan zdrowia i rozwoju psychicznego
w chwili popełniania czynu
- działanie nie stanowi kontratypu
- adekwatny związek przyczynowy
- wina (umyślna lub nieumyślna)
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
9
Odpowiedzialność cywilna
Na zasadzie:
- winy
- ryzyka
- słuszności
odpowiedzialność deliktowa
- 415, 361, 362, 363 k.c.
odpowiedzialność kontraktowa - 471 k.c.
Odpowiedzialność w drodze umowy za szkodę
(ubezpieczeniowa, gwarancyjna) – 805 k.c.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
10
Odpowiedzialność służbowa
porządkowa (art. 108 Kodeksu pracy)
materialna
dyscyplinarna
ODPOWIEDZIALNOŚĆ PRLAMENTARNA
I KONSTYTUCYJNA
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
11
STOSOWANIE PRAWA
– UDOWODNIENIE ZAISTNIENIA FAKTU
rozstrzygnięcie co do ciężaru dowodu,
rodzaje dowodów dopuszczalnych
w postępowaniu,
sposób ich oceny przez organ stosujący
prawo,
cele postępowania dowodowego.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
12
STOSOWANIE PRAWA
– UDOWODNIENIE ZAISTNIENIA FAKTU
Zasada ciężaru dowodu – udowodnienie i
przedstawienie faktu spoczywa na tym, kto
uważa, że wynikają z niego określone skutki
prawne – 6 K.c.
Zasada domniemania niewinności oskarżonego
w prawie karnym.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
13
STOSOWANIE PRAWA
– UDOWODNIENIE ZAISTNIENIA FAKTU
Organ władzy publicznej powinien dopuścić wszelkie środki
dowodowe, które mogą przyczynić się do wyjaśnienia sprawy,
pod warunkiem, że nie są sprzeczne z prawem.
Przykładów dowodów:
-
dokumenty publiczne,
-
dokumenty prywatne,
-
zeznania świadków,
-
opinie biegłych,
-
oględziny miejsca.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
14
STOSOWANIE PRAWA
– TEORIE DOWODOWE
Teoria swobodnej oceny dowodów – art.233 § 1 K.p.c. „Sąd
ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego
przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia
zebranego materiału.”
Teoria związanej oceny dowodów (formalna teoria dowodów) –
prawo określa wiarygodność dowodów.
Celem postępowania jest ustalenie prawdy materialnej, to
znaczy obraz faktów zgodny z rzeczywistością.
Pojęcie prawdy formalnej – obraz faktów przyjęty w trakcie
postępowania sądowego, uzależniony od ograniczeń prawa, np.
wynikający z domniemań prawnych.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
15
STOSOWANIE PRAWA
– DOMNIEMANIA PRAWNE
Domniemanie prawne jest wnioskowaniem, wykorzystującym
schemat rozumowania – jeżeli zjawiska należące do typu A i
należące do typu B łączy wysoki stopień współwystępowania
to pojawienie się udowodnionego zdarzenia należącego do
typu A łączy się z pojawieniem nieudowodnionego zdarzenia
należącego do typu B.
Domniemanie faktyczne – oparte na wiedzy i intuicji.
Domniemanie prawne – wynika z treści prawa.
- domniemania wzruszalne
- domniemania niewzruszalne
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
16
WYKŁADNIA PRAWA (POJĘCIE)
- inaczej „interpretacja prawa”, czyli proces
ustalania znaczenia przepisów
prawnych, inaczej ustalania treści normy
prawnej zapisanej w przepisach prawa.
- produkt (wynik) powyższych czynności.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
17
WYKŁADNIA PRAWA
Klaryfikacyjna koncepcja wykładni
- wykładni dokonuje się tylko w
przypadku wystąpienia niejasności
tekstu prawnego.
Derywacyjna koncepcja wykładni
- wykładni dokonuje się w każdym
przypadku ustalania normy prawnej.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
18
TEORIE WYKŁADNI PRAWA
Wykładnia subiektywna (historyczna)
– wraz z ustanowieniem przepisu
ustawodawca nadaje mu określone
znaczenie, nie powinno się go modyfikować.
Wykładnia obiektywna (dynamiczna)
– wraz ze zmianami społecznymi należy
nadawać przepisom prawnym nową treść
adekwatną do współczesnych potrzeb.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
19
- racjonalność językowa, w tym racjonalność
reformatora języka,
- racjonalny wyboru celów i środków
adekwatnych do ich osiągnięcia,
- założenie posiadania najlepszej wiedzy ogólnej,
- założenie posiadania najlepszej wiedzy o systemie
- założenie o kierowaniu się niesprzecznym systemem
wartości.
ZAŁOŻENIE RACJONALNOŚCI
USTAWODAWCY
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
20
ETAPY WYKŁADNI PRAWA – wykład
niepełny
1.
Ustalenie, czy przepis prawny budzi wątpliwości.
2.
Ustalenie treści przepisu prawnego za pomocą
dyrektyw wykładni językowej, systemowej i
funkcjonalnej (dyrektywy I stopnia).
3.
W przypadku niezgodności rezultatów wykładni po
zastosowaniu dyrektyw I stopnia – tzw. kolizja
interpretacyjna, zastosowanie dyrektyw II stopnia.
4.
Sformułowanie decyzji interpretacyjnej, czyli
stwierdzenie jakie znaczenie ma tekst prawny.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
21
RODZAJE WYKŁADNI PRAWA
- WYKŁADNIA ZE WZGLĘDU NA PODMIOT JEJ
DOKONUJĄCY
Wykładnia autentyczna – dokonywana jest przez
organ władzy publicznej, który ustanowił przepis. Jej
moc wiążąca jest taka jak aktu normatywnego.
Wykładnia legalna –dokonywana przez uprawniony
organ państwa. W latach 1989 – 1997 takie
uprawnienie miał Trybunał Konstytucyjny. Wykładnia
legalna delegowana, inaczej urzędowa –
upoważnienie do dokonywania wykładni określonych
przepisów, np. minister właściwy ds. finansów
publicznych – art. 14 Ordynacji podatkowej.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
22
RODZAJE WYKŁADNI PRAWA
- WYKŁADNIA ZE WZGLĘDU NA PODMIOT JEJ
DOKONUJĄCY
Wykładnia operatywna – dokonywana jest przez
organy stosujące prawo, np. wykładnia sądowa.
Wiąże tylko w danej sprawie. Wyjątek stanowią
zasady prawne Sądu Najwyższego – wiążą inne
składy Sądu najwyższego.
Wykładnia doktrynalna – dokonywana przez
przedstawicieli nauki. Nie ma mocy wiążącej.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
23
RODZAJE WYKŁADNI PRAWA
- WYKŁADNIA ZE WZGLĘDU NA SPOSÓB JEJ
DOKONYWANIA
Wykładnia językowa (językowo – logiczna) polega na
ustaleniu treści przepisu w oparciu o reguły znaczeniowe i
konstrukcyjne języka prawnego i naturalnego oraz o reguły
poprawnego myślenia oraz logiki prawniczej.
“…w państwie prawnym interpretator musi zawsze w pierwszym
rzędzie brać pod uwagę językowe znaczenie tekstu prawnego.
Jeżeli językowe znaczenie tekstu jest jasne, wówczas – zgodnie z
zasadą clara non sunt interpretanda
– nie ma potrzeby sięgania po inne, pozajęzykowe metody
wykładni”. Wyrok TK z 28 czerwca 2000 r., sygn. akt K 25/99]
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
24
ZASADA PIESZEŃSTWA
WYKŁADNII JĘZYKOWEJ
„Zawsze punktem wyjścia w procesie wykładni powinna być
analiza kontekstu językowego danego przepisu; jeżeli przepis
jednoznacznie formułuje normę postępowania, to tak właśnie
należy ów przepis rozumieć. Pierwszeństwo językowych reguł
wykładni jest wręcz podstawowym warunkiem funkcjonowania
prawa w państwie prawnym. (...) Jeśli wbrew jasnemu pod
względem językowym sformułowaniu przepisu, nadawałoby mu
się jakieś inne znaczenie, aniżeli to oczywiste znaczenie
językowe, wówczas rola ustawodawcy byłaby li tylko pozorna”
[Uchwała SN z dnia 20 czerwca 2000 r., sygn. akt I KZP 16/00]
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
25
ODSTĘPSTAWA OD WYKŁADNI JĘZYKOWEJ
wynik wykładni prowadzi do przyjęcia absurdalnego lub
niedorzecznego znaczenia przepisu [uchwała SN z 8
lutego 2000 r., I KZP 50/99]
zakres zastosowania normy “niewątpliwie
wskazywałaby na zbyt wąski lub zbyt szeroki zakres jej
stosowania” [uchwała SN z 11 stycznia 1999 r., I KZP
15/98]
posłużenie się wyłącznie wykładnią językową
prowadziłoby do “zniekształcenia lub wypaczenia treści
przepisu” [wyrok SN z 8 kwietnia 2002 r., V KKN 281/00;
uchwała 7 sędziów SN 18 października 2001 r., I KZP
22/01]
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
26
RODZAJE WYKŁADNI PRAWA
- WYKŁADNIA ZE WZGLĘDU NA SPOSÓB JEJ
DOKONYWANIA
Wykładnia systemowa polega na ustaleniu treści
przepisu w oparciu o miejsce przepisu w
systematyce wewnętrznej aktu normatywnego; w
danej gałęzi prawa oraz w oparciu o zasady systemu
i zasady danej gałęzi prawa.
Np.: interpretując przepisy prawa należy brać pod
uwagę zasady konstytucyjne, prawo
międzynarodowe publiczne, prawo UE, interpretacja
prawa nie może prowadzić do luk ani do
sprzeczności.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
27
RODZAJE WYKŁADNI PRAWA
- WYKŁADNIA ZE WZGLĘDU NA SPOSÓB JEJ
DOKONYWANIA
Wykładnia funkcjonalna (celowościowa) polega na
ustaleniu treści przepisu zgodnie z celem jaki
ustawodawca chciał osiągnąć, korzysta z założenia
racjonalności ustawodawcy.
Przez cel (ratio legis) rozumie się zamierzony stan
rzeczy będący rezultatem stosowania i przestrzegania
prawa.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
28
WYKŁADNIA FUNKCJONALNA
“współpracą w charakterze tajnego informatora (art. 4 ust.
1 ustawy z dnia 11 kwietnia 1997 r. o ujawnieniu pracy lub
służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy
z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących funkcje
publiczne – jedn. tekst: Dz. U. z 1999 r. Nr 42, poz. 428 ze
zm.) jest zachowanie polegające na udzieleniu organom
bezpieczeństwa państwa pomocy w postaci dostarczenia
informacji ułatwiającej wykonanie zadań powierzonych tym
organom. Nie jest natomiast współpracą uchylanie się od
dostarczenia takiej informacji, ani współdziałanie pozorne –
choćby przejawiało się w formalnym dopełnianiu czynności i
procedur wymaganych przez oczekującego współpracy”
[Wyrok SN z dnia 5 października 2000 r., sygn. akt II KKN
271/00]
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
29
RODZAJE WYKŁADNI PRAWA
- WYKŁADNIA ZE WZGLĘDU NA WYNIK
Wykładnia literalna (ścisła, dosłowna) – występuje ona
wtedy, gdy z pośród różnych znaczeń otrzymanych po
zastosowaniu dyrektyw wykładni językowej, systemowej
i funkcjonalnej, interpretator wybiera (ustala) znaczenie
przepisu ustalone za pomocą dyrektyw wykładni
językowej.
Wykładnia rozszerzająca – końcowy wynik procesu
wykładni jest szerszy niż znaczenie językowe przepisu.
Wykładnia zwężająca – końcowy wynik procesu
wykładni jest węższy niż znaczenie językowe przepisu.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
30
Egzamin z części „o prawie”
I część pojęcia prawne – pojęcia
omawiane na wykładzie w zakresie
podręcznika i treści wykładu. Uwaga –
prezentacja nie zawiera wszystkich
niezbędnych opisów pojęć, czasem są
one tylko zasygnalizowane.
II część pytanie opisowe.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
31
Przykładowe pytania opisowe
Opisz funkcje prawa.
Opisz związki pomiędzy prawem a moralnością.
Opisz rodzaje sankcji prawnych.
Rodzaje wypowiedzi w ramach dyspozycji normy
prawnej – rodzaje i charakterystyka.
Cechy normy prawej.
Proces przekształcania się zwyczaju w prawo
zwyczajowe.
Cechy systemu common law oraz precedensu de iure.
Cechy systemu cywil law oraz precedensu de facto.
Formy tworzenia prawa.
Hierarchia źródeł prawa w Polsce i miejsce umów
międzynarodowych (rodzaje, tryb, obowiązywanie i
sposób stosowania).
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
32
Przykładowe pytania opisowe
Hierarchia źródeł prawa w Polsce i miejsce aktów prawa UE
(rodzaje, obowiązywanie i sposób stosowania).
Cechy stosunku cywilno – prawnego.
Cechy stosunku karno – prawnego.
Cechy stosunku administracyjno – prawnego.
Klasyfikacja i charakterystyka faktów prawnych.
Opisz elementy stosunku prawnego.
Etapy stosowania prawa i ich charakterystyka.
Wykładnia ze względu na podmiot ją dokonujący – rodzaje i
ich charakterystyka.
Wykładnia ze względu na sposób jej dokonania - – rodzaje i
ich charakterystyka.
Wykładnia ze względu na wynik - – rodzaje i ich
charakterystyka.
dr Aneta Jakubiak - Mirończuk
33
DZIĘKUJĘ ZA UWAGĘ
ZAPRASZAM NA EGZAMIN