Czy negatywne doświadczenia
wczesnodziecięce zawsze prowadzą do
zaburzeń rozwoju
?
Aspekty przywiązania dziecka do opiekuna
Nadmierna kontrola ze strony opiekuna
; zbytnie
narzucanie swojej woli dziecku
Niedostateczna kontrola ze strony opiekuna
;
niskie wymagania, niekonsekwencja
Narodziny rodzeństwa
Niepełnosprawność dziecka
Konflikt między rodzicami
Zaburzenia rodziców
(depresja poporodowa)
Przemoc fizyczna, przemoc psychiczna
Rozwój nerwicy wg
Eysencka
Uważał, że 50% to czynniki biologiczne,
a 50% to doświadczenia życiowe. Ale
okazało się, że można zapaść na nerwicę
nawet z silnym AUN ale ze złymi
doświadczeniami i złymi kontaktami, albo
odwrotnie, można być zdrowym mimo słabego
AUN, ale z dobrymi, wspierającymi
kontaktami
Funkcjonalne znaczenie
cech temperamentu
Ujawnia się przede wszystkim w
sytuacjach trudnych,
stawiających człowiekowi
skrajne wymagania
Rola temperamentu
U dzieci:
- w interakcjach społecznych z rodzicami i
innymi zajmującymi się dzieckiem
- w zachowaniu w warunkach szkolnych
U dorosłych:
- w życiu zawodowym
- w sposobie spędzania wolnego czasu
- w interakcjach społecznych
- w życiu małżeńskim
Co wpływa w większym
stopniu na rozwój zaburzeń
po stresie traumatycznym
(PTSD)?
Osobowość (neurotyczność) ?
Temperament (reaktywność emocjonalna) ?
Rodzaje sytuacji trudnych
Sytuacje zagrożenia – zawierają w sobie różne rodzaje
sytuacji trudnych. Ma w nich miejsce przeplatanie się i
nakładanie zagrożenia, deprywacji, przeciążeń, utrudnień i
sytuacji konfliktowych. Prawie każda sytuacja zagrożenia
powstaje nagle i niespodziewanie, zaskakując człowieka, który
jeśli potrafi w miarę racjonalnie ją ocenić, zdaje sobie sprawę
z niebezpieczeństwa. W sytuacjach lub odczuciach to
rzeczywiste (lub urojone) zagrożenie może być niekiedy
pomniejszane, ale z reguły bywa wyolbrzymiane. Stan taki
pogłębia bezsilność i bezradność człowieka stojącego w
obliczu
niebezpieczeństwa.
Zaskakujące
i
często
gwałtowne zmiany zaistniałej sytuacji, duże natężenie
uwagi i wysoki poziom napięć emocjonalnych, lawina
przeróżnych informacji i najczęściej stały deficyt czasu
– oto realia sytuacji zagrożenia
Potrzeby
klasyfikacja wg A. Maslova
Potrzeby fizjologiczne
(głód, pragnienie, oddychanie, temperatura,
ruch, światło)
Symptomy niezaspokojenia:
Zaburzenia koncentracji uwagi
Zaburzenia percepcji
Zaburzenia procesów poznawczych (myślenie,
zapamiętywanie, uczenie się, decyzje)
Zaburzenia procesów emocjonalnych
(rozdrażnienie, złość, napięcie)
Zaburzenie funkcjonowania (aktywność,
odpoczynek)
Potrzeba bezpieczeństwa
(zdrowie/życie, zdrowe granice w relacjach,
stałość pracy, przewidywalność zadań i
oczekiwań)
Symptomy niezaspokojenia:
Problemy interpersonalne/konflikty
Obniżenie motywacji do pracy/aktywności
Obniżenie samooceny
Zaburzenia poczucia kompetencji
Zachowania destrukcyjne
Zaburzenia zachowania
Zachowanie ludzkie nastawione jest na
zaspokojenie
potrzeb
i
realizacje
złożonych celów, przy stałym liczeniu się
z
normami
funkcjonującymi
w
społeczeństwie
Jeżeli zachowanie nie spełnia jednej z tych
funkcji mówimy o zachowaniu zaburzonym
Zaburzenia zachowania
Dezorganizacja zachowania - występowanie
zachowań nie przynoszących korzyści. Mogą one
przybrać następujące formy:
agresywną – polegającą na ślepym ataku na
przeszkodę (
pobicie kogoś, wywołanie awantury
itp.)
lękową – która może przybrać formę lękowego
zahamowania (
np. bezruch, trudności z mówieniem,
słabość
) lub gwałtownego wyładowania ruchowego
(
np. ucieczka z miejsca wypadku)
regresji – czyli cofnięcia się do form rozwojowo
wcześniejszych
fiksacji – polegającej na usztywnieniu się w pewnych
formach działania i myślenia, które nie prowadzą do
osiągnięcia założonego celu
Różnice płciowe w
reagowaniu na stres
Mężczyźni lepiej sobie radzą w ostrym stresie
Kobiety lepiej sobie radzą w stresie przewlekłym
Kobiety są bardziej wrażliwe na stres, częściej
odczuwają zagrożenie, cierpią częściej niż
mężczyźni
U kobiet częściej występują zaburzenia
osobowości
Kobiety mają większą wrażliwość traumy i z tego
powodu są bardziej podatne na PTSD
Kobiety są bardziej podatne na panikę
Reakcje kobiet i
mężczyzn w reagowaniu
na stres
Kobiety są bardziej wrażliwe
a mężczyźni
działają w kategoriach „walcz i uciekaj”
Kobiety przeżywają więcej niepokoju
Mężczyźni są bardziej agresywni
Kobiety szukają wsparcia środowiskowego i mają
większą tendencje do znieczulania się alkoholem
Kobiety są trudniejszym obiektem badań –
hormony
Radzenie sobie ze stresem
Istnieją wrodzone różnice w podatności ludzi
na stres (temperament, osobowość)
Obycie z sytuacjami stresującymi zwiększa
umiejętność radzenia sobie z nim
Ułatwieniem jest dokładna i prawdziwa wiedza
o realnym zagrożeniu związanym z sytuacją
Sytuacje zasadniczo są mniej stresujące, jeśli
potrafimy
je kontrolować
Znacznie łatwiej jest radzić sobie ze stresem i
reakcjami, które on powoduje, jeśli ma się
nadzieję na pomoc innych
Fizyczne objawy stresu
Mięśnie – ból i napięcie brzucha, ból pleców,
sztywność karku, napięta twarz itp.
Postawa – zgarbiona, agresywna, zamknięta
obronna, itd.
Zachowanie – niespokojne, nerwowe, tiki,
nieuzasadnione ruchy, itd.
Mowa – brak pewności, agresywność, jąkanie,
itp.
Serce – przyspieszenie pracy, wyższe ciśnienie,
zimne dłonie i stopy, uczucie gorąca i zimna,
przyspieszone tętno, zaczerwienienie twarzy, itd.
Oddech – nieregularny, płytki, szybszy, itd.
Hormony – nadmierna potliwość, suchość w
ustach, rozwolnienie, nacisk na pęcherz,
zatwardzenie itd.
Fizjologiczne objawy
stresu
Psychiczne objawy stresu
Umysł – trudności w koncentracji, ból głowy,
zapominanie, zagubienie, chaos myślowy, itd.
Nastrój – zmienny, znudzony, wybuchowy,
egzaltowany, itd.
Zachowanie – drażliwe, niecierpliwe,
pochopne, niekonsekwentne, itd.
Trauma
(Gr. traumaticos- rana, uraz). Pojęcie
zaczerpnięte z medycyny do opisania
czynników powodujących urazy i szok
W psychologii – psychotrauma.
Czyli pojęcie
precyzyjniej oddające charakter urazów w
wyniku czynników działających na psychikę
TRAUMA TO RANA
Wystąpienie symptomów po
przeżyciu traumatycznego
wydarzenia
Traumatyczne wydarzenie to takie, które
spełnia dwa kryteria
1. osoba musi
doświadczyć zagrożenia dla życia lub
zagrożenia fizycznego bezpieczeństwa,
zagrożenie obrażeń ciała. 2. musi wystąpić
bardzo silny lęk, terror, poczucie bezsilności
,
lub w przypadku dzieci zdezorganizowane
zachowanie lub niepokój ruchowy
Symptomy c.d.
Symptomy można zaliczyć do jednej z
trzech kategorii:
- natrętne, powtarzające się, doświadczanie
traumatycznego zdarzenia
- unikanie wszystkiego co kojarzy się z
wydarzeniem
- symptomy fizjologicznego pobudzenia
Częstość występowania
PTSD
W ciągu życia około 1.2 % kobiet i 0.5 %
mężczyzn rozwija potraumatyczny stres
30% dzieci, które przeżyły traumatyczne
wydarzenie reaguje potraumatycznym
stresem
(American Academy of Child and
Adolescent Psychiatry)
Dzieci cierpiące na
potraumatyczny stres:
a.
unikają rozmów o przeżytym wydarzeniu
(tendencja
ta może się załamać gdy dziecko znajdzie się w
sytuacji przypominającej traumatyczne wydarzenie)
b.
relacjonują wydarzenie
w sposób aemocjonalny
c.
wycofują się, wydają się ostrożne
d.
unikają nowych doświadczeń
e.
objawy różnią się w zależności od cech dziecka i
jego funkcjonowania przed przeżytą traumą oraz w
zależności od typu traumy (
np. trauma chroniczna
prowadzi do zaburzenia rozwoju, jednorazowa
prowadzi do nagle występujących koszmarów
nocnych, dezorganizacji zachowania, lub
wycofania
)
Wpływ traumy
wczesnodziecięcej na rozwój
emocji destrukcyjnych
Zaburzenia w następstwie ekstremalnego stresu,
charakteryzują się następującą grupą objawów:
Zmiany w zakresie regulacji impulsów afektywnych,
trudności z kontrolowaniem złości i zachowania
autodestrukcyjne
- zmiany w zakresie uwagi, koncentracji i
świadomości (mogą się pojawić przypadki amnezji,
epizody dysocjacji i depersonalizacji)
-
Zmiany w autopercepcji (
poczucie winy, wstydu i
odpowiedzialności)
-
Zmiany dotyczące relacji z innymi (
trudności z
zaufaniem innym, niezdolność do budowania bliskich
związków emocjonalnych)
-
somatyzacja
Emocje destrukcyjne
To te emocje, które są szkodliwe dla nas
samych lub dla innych (Goleman, 2007)
Najwięcej uwagi poświęca się dwóm
emocjom, które potencjalnie mogą być
najbardziej szkodliwe:
strach,
który
przeradza się w lęk patologiczny oraz
złość,
która przeradza się w różne postaci
agresji
Autodestrukcja
Oznacza wszystkie ludzkie zachowania, które
bardziej lub mniej jawnie zmierzają do
unicestwienia własnych możliwości i sił
życiowych
Do zachowań autodestrukcyjnych można
zaliczyć:
próby samobójcze, alkoholizm,
narkomanię, nałogowe palenie tytoniu
oraz zaniechanie leczenia wtedy, gdy jest
ono konieczne
Hipotezy
Osoby, które doświadczyły traumatycznych
wydarzeń w dzieciństwie
częściej cierpiały na
zaburzenia odżywiania się niż osoby nie
mające kontaktu z takimi wydarzeniami
U osób, które w dzieciństwie zetknęły się z
wydarzeniami traumatycznymi częściej będzie
występować
aleksytymia
, niż u osób, które
nie miały takich doświadczeń (Zdankiewicz-
Ścigała, 2008)
Zachowania/ reakcje
człowieka w sytuacji
traumatycznej
działania adekwatne
aby przetrwać i zachować życie, pomóc innym
- porażenie emocjonalne, odrętwienie psychiczne
(
zachowuje się tak jakby działał wg własnego planu, nie
reaguje na wezwania, jest nieobecny
– w takiej sytuacji
wymaga opieki; trywialnie proste czynności wykonuje z
zapamiętaniem, może być to pewien rodzaj „kokonu”
chroniącego przed działaniem kolejnych bodźców – jeśli tak się
zachowuje i jest bezpieczny to OK., - kontrolować ale nie
włączać się );
silnie natężony lęk z agresją i gniewem, chęć odwetu, itp.
Depresja, smutek
„......nie warto dalej żyć, planować....., życie się skończyło”;
panika, dezorganizacja poznawcza
„ co się stało?, „gdzie ja jestem ?, kim ja jestem?”, itp.;
- Reakcje związane z bardzo silnym stresem.
Ostra katastroficzna reakcja
na stres
1.
Reakcje paniki
2.
Dezorganizacja funkcji poznawczych
3.
Dezorientacja
4.
Bezsenność
5.
Zaburzenia motoryczne
6.
Reakcje paranoidalne
7.
Zaburzenia funkcjonowania w sferze
obowiązków i relacji interpersonalnych
Poza kryteriami
diagnostycznymi
Dotknięcie śmierci, uświadomienie sobie
własnej śmiertelności
Zatarcie granicy pomiędzy życiem a
śmiercią
Wina ocalonego
Wzrost potraumatyczny
Trauma coś zabiera i coś daje (już nie będzie tak jak dawniej)
Ekstrawersja, Otwartość na doświadczenia, Sumienność,
Ugodowość pomaga w poradzeniu sobie z cierpieniem. Jest
to zasób, który ułatwia przepracowanie traumy i poradzenie
sobie z trudną sytuacją „co mnie nie zabije to mnie wzmocni”
Co z tymi, którzy tych zasobów nie mają ?
Osoby z wysokim poziomem neurotyczności po
doświadczeniu traumy mogą popaść w uzależnienia, depresję itd.
Ekstrawersja prowadzi do wzrostu potraumatycznego
Ludzie po traumie dzielą czas na przed traumą i po traumie
Ważne jest wsparcie psychiczne faktycznie odczuwane przez
osobę
Konieczne jest przepracowanie schematów poznawczych
Skutki doświadczenia
traumy u małych dzieci:
Małe dziecko ma zbyt małe zasoby, żeby sobie
poradzić z traumą
, skutki traumy będą
występowały w przyszłości ponieważ:
- zdarzenia traumatyczne zapisywane są na
poziomie doznań zmysłowych
(wg van der
Kolka) – tzn. w bardzo prostym kodzie , postaci
obrazów, smaków, doznań węchowych
- małe dziecko jeszcze dobrze nie mówi albo w
ogóle, a to znaczy, że nie może stworzyć narracji
dotyczącej tego zdarzenia, a tym samym włączyć
tego doświadczenia do systemu wiedzy o sobie
Skutki traumy w
dzieciństwie c.d.:
- doświadczenie traumy pozostaje
autonomiczne, nie związane z
doświadczeniem i nie podlegające kontroli
- oznacza to, że wspomnienia zakodowane na
prymitywnym poziomie mogą wdzierać się do
świadomości w postaci
np. flashbacków, w
okolicznościach niekontrolowanych
Wzrost potraumatyczny
prowadzi do konkretnych zmian
w:
1. W postrzeganiu siebie
2. W relacjach z innymi osobami
3. W przemianie duchowości
Trauma u dzieci
Maluchy do 6 roku życia:
Bezradność i pasywność
Uogólniony lęk
Wzbudzenie i zmieszanie
Trudności w mówieniu o zdarzeniu
Trudności w rozpoznawaniu uczuć i emocji
Koszmary nocne i inne zaburzenia snu
Lęki separacyjne i „przyklejanie się do opiekuna”
Objawy regresji
Niezdolność zrozumienia nieodwołalności śmierci
Trauma u dzieci
Maluchy do 6 roku życia c.d.
Lęki dotyczące śmierci
Reakcja żałoby
Wzmożony odruch orientacyjny
„Zamrażanie”
Emocjonalna nieobecność – wyłączanie się
Płacz bez powodu
Unikanie lub wzmożona reakcja na bodźce
kojarzone z traumą, w tym silne objawy
fizjologiczne
Trauma u dzieci
Dzieci w wieku szkolnym 6-11 lat
Poczucie odpowiedzialności i winy
Wielokrotne odtwarzanie traumy w zabawach
lub w opowieściach
Niepokój wynikający z niechcianych wspomnień
Koszmary i inne zaburzenia snu
Lęk przed odczuciami i reakcjami na traumę
Skupienie uwagi na lękach i obawach rodziców
Niechęć do chodzenia do szkoły
Zamartwianie się o innych
Trauma u dzieci
Dzieci w wieku szkolnym 6-11 lat c.d.
Zmiany w zachowaniu, nastroju i osobowości
Symptomy somatyczne (skargi na bóle różnego
pochodzenia
Lękliwość
Regresja
Lęk separacyjny
Utrata zainteresowań
Pomieszanie i nieadekwatne rozumienie zdarzenia
Magiczne konfabulacje
Problemy w szkole
Trauma u dzieci
Dzieci w wieku szkolnym 12-18 lat:
12 rok życia – granica lepszego wglądu w emocje
Koncentracja na sobie
Zachowania zagrażające życiu
Buntowanie się w domu lub w szkole
Gwałtowny zwrot w relacjach międzyludzkich
Depresja i wycofanie społeczne
Pogorszenie wyników w nauce
Acting-out (aktywność seksualna, zachowania
ryzykowne
Próby dystansowania się od poczucia winy, wstydu,
zniewolenia
Trauma u dzieci
Dzieci w wieku szkolnym 12-18 lat c.d.
Skłonność do wypadków
Pragnienie zemsty
Wzrost koncentracji na sobie
Zaburzenia snu i zaburzenia odżywiania
Przykład Małgosi, która straciła brata
Reakcje dzieci po traumie,
procesy występujące u dzieci,
które powinny zwrócić naszą
uwagę (podsumowanie)
Dzieci najmłodsze – trudności z uspokojeniem,
szybkość bicia serca, reakcje nagłego przestrachu,
proces dysocjacji (myśli i uczucia funkcjonują
niezależnie; rozszczepienie)
Małe dzieci odgrywają traumę poprzez zabawę, sceny
tematyczne, czynności symboliczne, koszmary senne
Adolescencji – u nastolatków mają miejsce
zachowania impulsywne niesie to ze sobą ryzyko prób
samobójczych, zachowania ryzykowne
Pamięć po traumie u
dzieci
Hipokamp u osób, które w
dzieciństwie doznały traumy jest
mniejszy od reszty ludzi o około
20%
Trauma u dzieci
Małe dzieci
mniej cierpią bo miej rozumieją
Starsze
są bardziej narażone bo rozumieją
więcej
Każdy okres rozwojowy wiąże się z czynnikami
chroniącymi jak również podatnymi na traumę.
Ważna jest wiedza o rozwoju
Czynniki chroniące
Umiejętności społeczne
Udzielanie pomocy i radość z tego płynąca
Poczucie własnej wartości oraz kontroli
Zdolności poznawcze
Dobra interakcja dziecko – rodzic
Jasna struktura w rodzinie – rytuały, zasady
Rodzice pozwalają innym udzielić pomocy
Wspólne wartości
Wspólna ekspresja emocjonalna
Wspierające i niekarzące postawy w rodzinie
Brakuje danych empirycznych na temat czynników szkodliwych
LITERATURA
:
1. Brylant, R., Harley, A. (2003). Zespół ostrego stresu. Warszawa: PWN.
2. Czarnecka , A., Dobrodziej, C. (2001). Psychologiczne aspekty działań
ratowniczych. Warszawa: Firex.
3. Dudek ,B. (2003). Zaburzenia po stresie traumatycznym. Gdańsk: Gdańskie
Wydawnictwo Psychologiczne.
4. Greenstone ,J., Leviton, S. (2005). Interwencja kryzysowa. Gdańsk:
Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
5. Hetherington ,A. (2004). Wsparcie psychologiczne w służbach ratowniczych.
Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
6. James, R., Gilliland B. (2005). Strategie interwencji kryzysowej. Warszawa:
Wydawnictwo Edukacyjne „Parpa”.
7. Kalat, J.W. (2006). Biologiczne podstawy psychologii. Warszawa: PWN.
8. Merecz, D. (2005). Jak zwiększyć swój potencjał by lepiej radzić sobie ze
stresem. Łódź: I.M.P.
9. Oleś, P. (2005). Wprowadzenie do psychologii osobowości. Warszawa:
„Scholar”.
10. Merecz, D. (2007). Wsparcie psychologiczne w nurcie terapii poznawczo –
behawioralnej dla osób
poszkodowanych w sytuacjach kryzysowych. Materiały szkoleniowe.