WYMIAR  KULTURY

Ciało w kulturze



Ciało jako narzędzie –chodzenie, bieganie, jedzenie.



Ciało jako znak
- naturalny (wypieki)
- konwencjonalny (znak kulturowy)
- ikoniczny (zdjęcie w dowodzie)
- abstrakcyjny (słowo)



Upiększanie ciała
- ubiór
- ozdoby
- makijaż



Ciało jako ideał piękna

Historia ubioru



Ubiory, okrycia ciała wykonane z różnych tworzyw naturalnych lub sztucznych, 

dostosowane do warów klimatycznych, używane dla ozdoby, ochrony lub 

pełniące określone funkcje informacyjne; ozdobny ubiór o specjalnym 

przeznaczeniu nazywa się strojem ( np. strój dworski, ceremonialny itp.) dla 

określenia ubiorów właściwych danej epoce lub środowisku etnicznemu stosuje 

się określenie kostium ( np. kostium odrodzenia, francuski itp.) 



Pierwsze ubiory wykonane były z tworzyw naturalnych ( rośliny, skóry ) ; do 

ozdoby służyły pióra, muszle, kły zwierzęce , barwne kamienie oraz farby. 



W starożytności przeważały ubiory o formie prostokąta, wykonane z tkaniny 

lnianej lub wełnianej, zwykle wiązane, drapowane i spinane. 



W Egipcie, w okresach Starego i Średniego Państwa, mężczyźni opasywali 

biodra płatem prostokątnej tkaniny lnianej, w stroju dworskim ozdobnie 

fałdowanej ; w okresie Nowego Państwa noszono ubiór z marszczonych cienkich 

chust wiązanych na szytej tunice oraz ozdobne peruki.



Ubiory greckie w okresie archaicznym znane są głównie z malarstwa wazowego; 

ubiory męskie składały się z lnianych, drobno fałdowanych –chitonów; kobiety 

nosiły barwne, wzorzyste, spięte na ramionach, i lniane chitony; w okresie 

klasycznym przeważały tkaniny wełniane, zwłaszcza w ubiorach męskich; 

popularne były chitony spinane na ramionach, -chlamidy, i spinane na prawym 

ramieniu. Noszono skórzane sandały, a także buty do konnej jazdy; w ubiorach 

kobiecych przeważały wełniane peplosy, zazwyczaj z odrzutką, oraz lniane 

chitony  

Historia ubioru  2



W Rzymie początkowo przeważały wzory etruskie i greckie; w okresie 

cesarstwa ubiorem patrycjuszy była- toga, o stałym układzie fałdów, 

obrzeżona purpurą, oraz tunika z szerokim, pionowym szlakiem purpury; 

ubiór patrycjuszek zameżnych stanowiły- stola, obszyta bortą u dołu, 

wykonana z cienkiej tkaniny lnianej lub bawełnianej, z purpurowym szlakiem 

z przodu, oraz okrycia wierzchnie- palla; obuwie kobiece było pełne, podobne 

do greckiego koturna, w domu noszono sandały. 

 



Od XII w w. weszły w użycie ubiory krojone i szyte lub łączone sznurowaniem 

albo guzami i pętlicami ; ubiory wykonywano z sukna o intensywnych 

barwach i zdobiono obszyciami z wzorzystych tkanin. W okresie gotyku XIV-

XV w. ubiory kobiece charakteryzowała wąska talia, wysoki stan, długie treny 

i wąskie nakrycia głowy. Mężatki przykrywały włosy białymi chustami – 

określenie „białogłowy”. Mężczyźni nosili watowane ubranie , które 

akcentowały szerokość ramion, a także podkreślały szczupłość talii. W XV w. 

pojawił się hennin – wysoki czepiec w kształcie sztywnego stożka przykrytego 

welonem sięgającym ziemi. W średniowieczu zaczęto nosić bieliznę – lniane 

tuniki.. Noszone stroje podkreślały wdzięki ciała, jednocześnie były swobodne 

i wygodne. Kobiety nosiły szerokie fałdowane spódnice  z obcisłym stanikiem. 

Panowie nosili bufiaste spodnie, dziane pończochy i płytkie pantofle. Na 

głowie beret ze strusim piórem. W Polsce pojawiły się żupany przepasywane 

jedwabnym pasem.

Historia ubioru 3



W renesansie była moda na pełne kształty kobiet. Barokowa moda lansowała 

smukłe damy w sukniach o głębokich dekoltach i drapowanych spódnicach bez 

usztywnień. W epoce rokoka nowością była suknia  o usztywnionym staniku i 

dolnej części sukni usztywnionej konstrukcją fiszbinową spłaszczonej z przodu 

i z tyłu. Mężczyźni nosili surduty o usztywnionych połach, na szyi drapowane 

chusty i koszule z marszczonymi żabotami.



W 2 poł. XVII w. wprowadzono wielkie męskie peruki oraz wysokie fryzury 

kobiece z rusztowaniami. W ciągu XVIII w. utrzymywało się w modzie 

dworskiej suknie kobiece, podtrzymywane przez obręcze (panier), o 

zmieniającej się sylwetce i różnych proporcjach, szyte przeważnie z jasnych w 

kolorze tkanin. W ubiorach męskich modny był- habit u dołu rozkloszowany. W 

końcu XVIII w. moda przejęła różne ubiory kobiece mieszczańskie. 



Wiek XIX to powrót do powrót do natury i swobody. Panie nosiły zwiewne i 

lekkie sukienki z charakterystycznym stanem podniesionym wysoko pod same 

piersi z głębokim dekoltem. Pod koniec wieku moda nakazała zakrycie 

odsłoniętych partii ciała. Do łask powróciły gorsety. Kobieta musiała mieć talię 

osy i spadziste ramiona. W modzie męskiej pojawiły się marynarki 

praktykowane do dziś.



Wiek XX przyniósł rewolucję w modzie. Gorsety zastąpiły staniki, skrócono 

spódnice. U kobiet była moda na chłopczycę. Suknie wieczorowe urozmaicone 

były głębokim dekoltem z tyłu

Historia makijażu



Egipcjanie szczególną wagę przywiązywali do makijażu oczu.  

Brzeg górnych i dolnych powiek Egipcjanki obwodziły czarnym 

ołówkiem z węgla, a wypukłą część powieki malowały zieloną 

farbą z malachitu. Rzęsy przyciemniały i usztywniały mieszaniną 

sadzy, oliwy i białka.



Ciekawe, że zwyczaj malowania powiek przyjęli również 

mężczyźni i dzieci, i to ze wszystkich warstw społecznych. chętnie 

sięgali po hennę, którą barwili sobie brwi, rzęsy, włosy, a panowie 

nawet wąsy, na kolor czerwonobrunatny.



Henna używana była również do malowania paznokci. Egipcjanki 

pudrowały twarz jasną ochrą, a policzki barwiły liśćmi henny. 



Greczynki chętnie sięgały po róż i szminkę, pudrowały się i 

cieniowały powieki czarnym węglem. Nade wszystko ceniono 

wówczas jasną, lśniącą skórę, którą panie starały się jeszcze 

bardziej rozjaśnić za pomocą środków wybielających. Do 

najpopularniejszych kosmetyków należały maseczki kosmetyczne, 

które sporządzano z mleka i chleba oraz germańskie mydło z 

koziego tłuszczu i bukowego popiołu 

Historia makijażu 2



Makijaż w starożytnym Rzymie obejmował wszystkie widoczne 

części ciała. Ramiona malowano farbą ołowianą na biało, 

policzki i usta ochrą na kolor czerwony, zaś rzęsy i całe 

powieki sadzą lub antymonem na czarno. 



Rzymianki, tak jak Greczynki, nade wszystko ceniły jasną cerę, 

stosowały zatem najróżniejsze maseczki, które miały za 

zadanie jeszcze bardziej ją wybielić. odstawą kosmetyki w 

starożytnym Rzymie była zdecydowanie higiena.



W wiekach średnich całą Europę opanowała asceza. Kult ciała 

stracił rację bytu, a kosmetyka przestała się rozwijać,   

pielęgnowanie ciała uznano za oznakę próżności .



Czternastowieczna dama poprawiała swoją urodę, farbując 

usta i dziąsła korą z pnia lub korzenia orzechowca.  

Popularnym sposobem na pozbycie się nieprzyjemnego 

zapachu z ust było wkładanie pod język listka laurowego albo 

odrobiny muszkatu.

 

Historia makijażu 3



Maść odmładzającą robiono z miodu i jajek, zaś ze zmarszczkami 

walczono, stosując kąpiele parowe. Dłonie panie pielęgnowały 

suszoną gorczycą albo mielonymi migdałami. Jednak za 

najcenniejsze środki kosmetyczne uważano wodę z marcowego 

śniegu i pierwszą deszczówkę.



W okresie odrodzenia – w związku z powrotem zachwytu nad 

pięknem ciała ludzkiego – wzrasta zainteresowanie sztuką 

upiększania. Jednocześnie zanikają podstawowe zasady higieny. – 

ludzie uwierzyli, że woda szkodzi zdrowiu, osłabia, niszczy skórę i 

tworzy idealne podłoże do szerzenia się chorób zakaźnych. Zamiast 

codziennego mycia ciała stosowano maseczki odżywcze z pasty 

chlebowej z mlekiem i żelatyny, do których dodawano migdały, 

ziarna sosny i melonów. 



W XVII i XVIII w. korygowano, upiększano, malowano i sznurowano 

co tylko się dało. Podstawowym środkiem kosmetycznym rokoko był 

puder. Pudrowano sobie nie tylko twarz, ale też dekolt, ramiona, 

dłonie, a nawet peruki. Co ciekawe, pudru używały nie tylko damy, 

ale również mężczyźni i dzieci. Nakładano go, by nadać licu modną 

bladość, ukryć oznaki starzenia się, zmarszczki oraz siwe włosy.

Historia makijażu 4



Dla kontrastu, do twarzy upudrowanej prawie na biało używano w 

nadmiarze tuszu do rzęs, ołówka do brwi i pomadki do warg. Rumieńce 

malowano różem na warstwie pudru. Wszystkie pryszcze, wągry i blizny 

po ospie damy ukrywały pod plasterkami piękności, zwanymi muszkami 



Kobieta pierwszej połowy XIX wieku była naturalna i skromna. Jeśli w 

ogóle się malowała, to dodawała sobie jedynie świeżości i zdrowego 

wyglądu odrobiną różu na policzkach i lekkim przypudrowaniem noska.  

Bardzo ważnym elementem kobiecej urody stał się dekolt, który 

poddawano rozmaitym zabiegom kosmetycznym.  Damy malowały 

paznokcie, i to w fantazyjne monogramy, miniaturowe krajobrazy 

i popiersia.  



Do zaróżowienia policzków panie sięgały po buraka, sok truskawkowy, 

karmin, które można było znaleźć w każdej kuchni. Inne „domowe” 

receptury wymagały użycia takich substancji, jak alkohol, rtęć, 

gliceryna, boraks i środki wybielające.



W połowie wieku w wielu francuskich domach zainstalowano pierwsze 

wanny, a w Anglii rozpoczęto na wielką skalę produkcję mydła, które, 

jak dotąd, dostępne było tylko dla zamożnych dam. Kąpiel uważano za 

czynność wstydliwą, dlatego też poddawano się jej w samotności. 

Sacrum i profanum



Sacrum –właściwość, która przysługuje niektórym 

przedmiotom (narzędzia kultu religijnego, szaty, 

księgi), istotom (król, kapłan), przestrzeniom 

(świątynia, wzniesienie), okresom (niedziela, czas 

postu. Bezpośredni kontakt z sacrum może być dla 

zwykłego człowieka niebezpieczny, a jednocześnie 

może być źródłem błogosławieństwa, pomyślności.



Profanum – pojęcie przeciwne sacrum. Profanum to 

nicość, która degraduje i burzy, a kontakt z nią stwarza 

wielkie zagrożenie dla sacrum (profanacja kościoła..)



Społeczną konsekwencją funkcjonowania sacrum i 

profanum jest wyodrębnienie się dwóch sfer życia – 

sakralnej i świeckiej

Czas kultury



Czas realny – czas przyrodniczy, który dzieli się na fizyczny, 

astronomiczny, geologiczny, biologiczny.



Czas kulturowy – indywidualny czas jednostki i czas 

społeczeństwa. To czas przeżywany, doświadczany indywidualnie.



Czas cykliczny. Czas dzieli się na cyklicznie powracające odcinki – 

lata, miesiące, pory roku, dzień, noc.



Czas linearny – znaczenie dla tego czasu miał judaizm, który jako 

pierwszy system światopoglądowy nie opisywał świata jako 

cyklicznego, a zaczął to robić jako zmierzający do pewnych 

zdarzeń w przyszłości (nadejście Mesjasza) 



Czas historyczny - nastawiony jest na kolejność zdarzeń po sobie 

następujących, bardzo skupia się na przeszłości.



Czas liturgiczny - przyjęty w danej religii cykliczny podział roku z 

wyróżnieniem obchodzonych dni świątecznych, obrzędów i 

innych, związanych z liturgią i teologią danego wyznania

.

Duchowość w kulturze



 

wiedza, którą odnieść można do pojęć opartych na konkluzjach 

wynikających z doświadczenia empirycznego



przekonania, które nie maja potwierdzenia w odpowiedzialnej 

wiedzy empirycznej, umożliwiającej uznanie ich za prawdziwe



wartości, które wskazują, co dla społeczeństwa jest dobre, słuszne. 

Są to pojęcia abstrakcyjne.



normy, czyli zbiory przepisów i uregulowań społecznych, które 

wskazują odpowiednie zachowania



zwyczaje, czyli rutynowe zachowania z życia codziennego



obyczaje, czyli normy, które uważa się za najbardziej istotne, żeby 

życie społeczne mogło funkcjonować jako wartość



tabu, czyli takie obyczaje, dzięki którym wiadomo, czego się robić 

nie powinno



prawa, czyli normy, które ustanawia i wymusza władza państwowa



symbole, które zyskują na znaczeniu na podstawie umowy 

społecznej. Są to gesty, słowa, przedmioty, obrazy

Obyczaje



Tradycja-  jest to ogół obyczajów, norm, poglądów, zachowań itp. 

właściwych jakiejś grupie społecznej, przekazywanych z pokolenia na 

pokolenie; też: ciągłość tych obyczajów, norm, poglądów lub zachowań..



Obyczaj – ujednolicony i usystematyzowany sposób zachowania 

(norma), schemat zachowania akceptowany w danej społeczności 

oparty na obowiązującej w niej tradycji, której przestrzeganie jest 

regulowane przez sankcje społeczne.



O polskich zwyczajach i obyczajach można mówić w różnych 

kategoriach. Są więc
-

Obyczaje religijne z różnego typu świętami, 

-

Obyczaje związane z pracą rolniczą,

-

Obyczaje rodzinne związane z życiem rodzinnym ze

szczególnymi, ważnymi wydarzeniami w życiu człowieka jak 

ciąża, poród, ślub, wesele, pogrzeb,  
-

Obyczaje związane ze specyfiką życia miejskiego i wiejskiego, 

-

Obyczaje związane wychowywaniem dzieci, 

-

Obyczaje związane z poglądami na świat

-

Obyczaje związane z miejscem pracy