Przez system dydaktyczny rozumiemy całokształt zasad 
organizacyjnych oraz treść, metody i środki nauczania-uczenia 
się , tworzące spójną wewnętrznie strukturę i 
podporządkowane realizacji społecznie akceptowanych celów 
kształcenia. Wyróżniamy system oparty na nauczaniu klasowo 
lekcyjnym możemy podzielić na system tradycyjny , system 
związany z nurtem tzw. nowego wychowania , oraz system 
współczesny. Podsystemem wobec systemu tradycyjnego 
spełnia dydaktyka herbartowska natomiast wobec systemu 
nowego wychowania – dydaktyka progresywistyczna.

Systemy dydaktyczne

Dydaktyka herbartowska 

Opracował ją niemiecki filozof , psycholog i pedagog Jan Fryderyk 
Herbart. Próbował skonstruować naukowy system pedagogiki 
oparty na dorobku teoretycznym takich nauk pomocniczych jak 
etyka i psychologia. Etyka którą Herbart uważał za naukę o 
pięknie moralnym i wskutek tego podporządkowywał ją estetyce, 
wyznacza i uzasadnia cel wychowania. Psychologia natomiast 
wskazuje drogę wiodącą do tego celu oraz środki niezbędne do 
jego skutecznej realizacji. Najwyższym celem wychowania jest 
według Herberta kształcenie u ludzi silnych i moralnych 
charakterów. Ludzie o takich właśnie charakterach kierują się w 
swym postępowaniu ideami moralnymi, które określają ideał 
osobowości i zasadniczy cel życia człowieka: 
- idea doskonałości
- idea życzliwości 
- idea prawa 
- idea słuszności 
- idea wewnętrznej wolności

Johann Friedrich Herbart 

John Dewey,  zarzucał herbartystom, ze ich koncepcje dydaktyczne 
wpłynęły na powstanie szkoły hołdującej wychowaniu represyjnemu i 
powierzchownemu oraz nauczaniu werbalnemu, że przyczyniły się do 
upowszechniania poglądu, jakoby opanowanie słów ,podniesionych do 
rangi symboli wiedzy było równoznaczne z faktycznym przyswojeniem 
sobie tej wiedzy przez uczniów. Krytykował  ich również za ograniczenie 
czynności wykonywanych w szkole przez dzieci i młodzież do słuchania, 
czytania , rachowania i oglądania obrazków, a główne zadanie procesu 
upatrywali w przekazywaniu uczniom gotowej wiedzy traktując zarazem 
rozwój ich myślenia jako coś incydentalnego, przypadkowego, 
ubocznego. 
Według Deweya poznanie i wiedza stanowią narzędzia, którymi człowiek 
posługuje się w pokonywaniu różnorakich trudności i rozwiązywaniu 
problemów. 

Dydaktyka deweyowska

 jako 

podstawa szkoły progresywistycznej

Dydaktyka współczesna 

Dydaktyka współczesna ma stanowić teoretyczną podstawę pracy szkoły 
socjalistycznej. Podstawę tej dydaktyki stanowi materializm dialektyczny 
i historyczny. Zmierza ona do opracowania takiego modelu procesu 
nauczania uczenia się, który pozwalałby łączyć w spójną całość poznanie 
zmysłowe z umysłowym, praktykę i jako źródło wiedzy, i jako kryterium 
jej prawdziwości z teorią, indywidualne cele i aspiracje oświatowe z 
polityką państwa. 

Współczesny  system  dydaktyki  ogólnej 
zmierza również do zlikwidowania typowej 
dla 

herbartyzmu 

i 

progresywizmu 

rozbieżności  między  teorią  i  praktyką, 
między wiadomościami i umiejętnościami, 
między  zdolnością  do  opisywania  i 
zmieniania rzeczywistości. 
Dydaktyka  współczesna  opiera  się  na 
założeniu  że  o  ostatecznych  rezultatach 
kształcenia  nie  przesądzają  wyłącznie  ani 
czynniki  dziedziczne  (  natywizm)  ani 
środowiskowe(  socjologizm).  Czynniki  te 
wywierają  wprawdzie  wpływ  ale  o  jego 
wynikach końcowych decyduje świadoma i 
celowa działalność nauczyciela. 

Praca 
dydaktyczna

1.Planowanie pracy 
dydaktycznej

Jednym z głównych warunków skuteczności wszelkiego świadomego i 
celowego działania , zwłaszcza długotrwałego złożonego jest planowanie . 
Polega ono na gruntownie przemyślanym przewidywaniu czynności , który 
obejmuje z jednej strony listę zadań , jakie mają być wykonane w ustalonym 
terminie , z drugiej zaś wskazuje realizatorów , metody oraz środki 
urzeczywistnienia tych zadań , a ponadto sposoby kontroli i oceny 
uzyskanych wyników. Tak rozumiane planowanie spełnia ważną rolę nie tylko 
w produkcji , w przestrzennym zagospodarowaniu kraju itp. ,lecz również w 
rozwoju oświaty i szkolnictwa wyższego oraz szeroko pojmowanej pracy 
dydaktyczno – wychowawczej . Tego rodzaju planowanie jest warunkiem 
koniecznym skuteczności procesu nauczania – uczenia się , gdyż chroni 
nauczyciela od przypadkowości i chaotyczności działania oraz pozwala mu 
ocenić , czy i ewentualnie w jakim stopniu realizuje on wyznaczone cele 
nauczania i wychowania . 

2.Rodzaje planowania 
dydaktycznego:

a) Roczny plan dydaktyczny 

Nauczyciel , przygotowując się do realizacji zadań dydaktycznych 
czekających go w nowym roku szkolnym , sporządza dla każdej klasy , w 
której ma uczyć roczny plan nauczania w zakresie swojej specjalności , 
zwany także rozkładem materiału . Podstawę opracowania tego planu 
stanowi program odpowiedniego przedmiotu . Zawartym w programie 
hasłom nadaje się bardziej szczegółowy charakter , uwzględniając przy tym 
zadania i warunki pracy w danej klasie , a zwłaszcza stopień zaawansowania 
uczniów w nauce , posiadane środki dydaktyczne , zakres i sposoby 
rozwinięcia poszczególnych haseł programu figurujących w odpowiednich 
rozdziałach i podrozdziałach podręcznika , przewidziane wycieczki , liczbę 
godzin służących powtarzaniu przerabianego materiału , jego kontroli i 
ocenie . 
Roczny plan nauczania wpisuje się na ogół – jeśli administracyjne przepisy 
nie stanowią inaczej – na początku  roku szkolnego do dziennika zajęć danej 
klasy od razu na wszystkie okresy nauki lub w ustalonych przez  władze 
szkolne terminach dla każdego okresu oddzielnie . Plany roczne zawierają na 
ogół wykaz tzw. Grup tematycznych odnoszących się do poszczególnych 
jednostek metodycznych . 

b) Okresowy plan dydaktyczny

 

 

W okresowych planach dydaktycznych eksponuje się tematy poszczególnych 
lekcji . Za celowość ich sporządzania przemawia zarówno fakt , iż wyznaczają 
one konkretne i zarazem szczegółowe zadania dydaktyczne , jaki i to , że 
pozwalają uwzględniać zmiany wynikające np. z szybkiej lub opóźnionej 
realizacji okresowych haseł programu w ciągu poprzedniego okresu nauki . 
Plany te są więc , po pierwsze rozwinięciem planów rocznych , a po drugie , 
stanowią podstawę racjonalnego , bo aktualizowanego okresowo 
pojedynczych lekcji . 

c) Codzienny plan dydaktyczny 

Obejmuje on Następujące punkty : 
· Temat;
· Założone do zrealizowania cele dydaktyczne i wychowawcze wyrażone 
najczęściej w kategoriach czynności , jakie w wyniku lekcji mają być 
opanowane przez uczniów ;
· Porządek lekcji , na który składają się przeważnie : czynności 
przygotowawcze , jak np. Sprawdzenie listy obecności uczniów , kontrola 
pracy domowej itp. , czynności końcowe , do których należy zwykle 
utrwalenie przerobionego na lekcji materiału oraz zadanie uczniom pracy 
domowej . 

3. Organizacja pracy dydaktycznej 

W szkole to takie zharmonizowanie funkcji szkoły jako całości , 
że wszystkie składające się na nią elementy przyczyniają się do 
powodzenia tej pracy , czyli zapewniają osiąganie założonych 
rezultatów edukacji szkolnej . Nie ulega wątpliwości , że realne 
zaplanowanie pracy dydaktycznej jest jednym z warunków jej 
skutecznej organizacji . 

Metody nauczania to celowo i systematycznie stosowany sposób pracy 
nauczyciela z uczniami, który umożliwia uczniom opanowanie wiedzy wraz 
z umiejętnością posługiwania się nią w praktyce, jak również rozwijanie 
zdolności i zainteresowań poznawczych uczniów.
Dobór metod nauczania zależy od:
-wieku uczniów
-treści nauczania
-celów i zadań pracy dydaktyczno-wychowawczej
-organizacji i środków, których zamierza użyć nauczyciel

Każda z metod nauczania zawiera dwa elementy:
-przygotowanie materiału nauczania,
-praca z uczniami.

Elementy metod nauczania

Podział wg Cz. Kupisiewicza
 z dodanymi metodami aktywizującymi:

-metody oparte na słowie: wykład, opowiadanie, pogadanka, opis, 
dyskusja, praca z książką;
-metody oparte na obserwacji i pomiarze: pokaz, pomiar;
-metody oparte na praktycznej działalności uczniów: 
laboratoryjna, zajęć praktycznych;
-metody aktywizujące: burza mózgów, sytuacyjna, inscenizacji, 
problemowa itp.

Klasyfikacja metod 

oparta na koncepcji 

wielostronnego nauczania-

uczenia się 

Wincentego Okonia:

-metody asymilacji wiedzy - uczenie się przez przyswajanie: pogadanka, 
dyskusja, wykład, praca z książką;
-metody samodzielnego dochodzenia do wiedzy - uczenie się przez 
odkrywanie; klasyczna metoda problemowa, metoda przypadków, metoda 
sytuacyjna, giełda pomysłów mikronauczanie, gry dydaktyczne;
-metody waloryzacyjne – uczenie się przez przeżywanie; metody 
impresyjne, metody ekspresyjne;
-metody praktyczne – uczenie się przez działanie; metody ćwiczebne, 
metody realizacji zadań wytwórczych.

-metody nauczania teoretycznego: wykład, pogadanka, 

dyskusja, opis, opowiadanie, wyjaśnienie;

-metody nauczania praktycznego: rozwijanie 

umiejętności, pokaz, ćwiczenie, instruktaż, inscenizacja.

Klasyfikacja wg T. Nowackiego

Klasyfikacja wg K. Kruszewskiego:

-metody słowne;
-metody oglądowe;
-metody praktyczne;
-metody gier dydaktycznych 

- metody oglądowe
- metody słowne
- metody praktyczne 

Charakterystyka klasycznych metod

POKAZ – to zespół czynności dydaktycznych nauczyciela, który polega na 
demonstrowaniu przedmiotów, zjawisk, procesów, czynności przy 
jednoczesnym, umiejętnym kierowaniu uwagi uczniów na ich istotne cechy.
Pokaz może przybierać różną postać:
• Prezentacja naturalnych okazów w naturalnym środowisku
• Prezentacja naturalnych okazów w sztucznym środowisku
• Pomoce naukowe jako środki zastępcze – modele, obrazy (ruchome i 
nieruchome)
• Wykresy, schematy, symbole
• Doświadczenia wykonywane przez nauczyciela 

POMIAR – to czynności wykonywane bądź przez 
nauczyciela w postaci pokazu, bądź bezpośrednio przez 
uczniów pracujących pod kierunkiem nauczyciela, 
pozwalające określić ilościową stronę badanych rzeczy, 
zjawisk i procesów za pomocą odpowiednich jednostek 
miar. 

POGADANKA – polega na rozmowie nauczyciela z uczniami, przy czym 
nauczyciel jest w tej rozmowie osobą kierującą.
Ze względu na funkcje dydaktyczne wyróżnia się 3 rodzaje pogadanki:
- wstępna – przygotowuje uczniów do pracy, wytwarza stan gotowości
- wprowadzająca nowy materiał – pogadanka heurystyczna przyjmuje 
zazwyczaj postać procesu rozwiązywania różnych zagadnień
- syntetyzująca i utrwalająca oraz kontrolna – występuje prawie na 
każdej lekcji, jak również na lekcjach syntetyzujących i poświęconych 
kontroli wyników kształcenia. 

DYSKUSJA – jest to wymiana zdań na jakiś temat, wspólne roztrząsanie 
sprawy, rozmowa, dysputa
Dyskusja polega na wymianie poglądów na określony temat.
Warunkiem skutecznego dyskutowania jest przygotowanie uczniów w 
sensie merytorycznym i formalnym
- przygotowanie merytoryczne – polega na wyposażeniu uczniów w 
wiadomości niezbędne do prowadzenia dyskusji
- ważne jest opanowanie sztuki dyskutowania (umiejętność 
formułowania problemów, pytań, prezentowania własnego punktu 
widzenia w uzasadniony i logiczny sposób, operowanie argumentami 
dla obalenia kontrowersyjnych poglądów) 

W. Okoń biorąc za podstawę aktywność uczniów i sposób 
przekazu treści wyróżnia:
• Wykład konwencjonalny – treść jest bezpośrednio 
przedstawiana przez wykładowcę w gotowej do 
zapamiętania postaci
• Wykład problemowy – oparty na postawieniu jakiegoś 
zagadnienia i ukazaniu dróg prowadzących do jego 
rozwiązania
• Wykład konwersatoryjny – w którym stopień aktywności 
uczniów jest największy, wykład jest bowiem przeplatanką 
słów nauczyciela i uczniów, wykonujących odpowiednie 
zadania lub ćwiczenia dla zdobycia sprawności w 
stosowaniu przekazywanej wiedzy. 

WYKŁAD – służy do słownego przekazania określonych treści 
kształcenia w postaci ciągłej, w przystępnej formie, w porządku 
chronologicznym i logicznym
Podział wykładów:
- kursowe – ogólny przegląd danej dyscypliny w ujęciu 
syntetycznym
- monograficzne – przedstawienie wybranych problemów 
badawczych 

OPIS – w dydaktyce należy go rozumieć jako charakterystykę przedmiotów, 
zjawisk, procesów a nawet osób.
- znajduje zastosowanie we wszystkich klasach (od szkoły podstawowej do 
wyższej)
- opisowi towarzyszy pokaz opisywanego przedmiotu, co podnosi walory 
kształcące
- aby opis pobudzał wyobraźnię uczniów, powinien być jasny i zrozumiały, 
barwny, żywy i plastyczny.
OPOWIADANIE – polega na zaznajamianiu uczniów z określonymi 
wydarzeniami w formie ich słownego opisu, na przedstawieniu określonej 
akcji, która rozwija się w czasie.
- znajduje zastosowanie w klasach niższych szkoły podstawowej
-spełnia swoją funkcję dydaktyczną, gdy jest żywe, zwarte, obrazowe i 
wywołuje w świadomości uczniów sytuacje, zdarzenia, postawy osób, 
których dotyczy. Dobre opowiadanie pobudza uczucia słuchających i trzyma 
w napięciu.
PRACA Z KSIĄŻKĄ – jest źródłem wiedzy, ponadto daje możliwość utrwalenia, 
rozszerzenia i pogłębienia wiadomości, jak też wdraża do opanowania metod 
i technik samokształcenia. Ważną umiejętnością jest odpowiedni wybór 
książki oraz kolejne stadia lektury jak:
- wstępna orientacja (analiza tytułu i spisu treści)
- pobieżne przeglądanie
- lektura pogłębiona, połączona ze staranną analizą treści oraz sporządzanie 
notatek.

METODA LABORATORYJNA – polega na samodzielnym przeprowadzaniu 
eksperymentów przez uczniów tzn. na stwarzaniu sztucznych warunków 
dla wywołania jakiegoś zjawiska po to, aby można było zbadać 
przyczyny, przebieg i skutki jego występowania.
Może wystąpić w dwóch wersjach:
- tradycyjnej – nauczyciel gromadzi niezbędne pomoce oraz odpowiednio 
przygotowuje lekcję, umożliwiając uczniom wykonanie określonych 
eksperymentów
- problemowej – która polega na wdrażaniu uczniów do dostrzegania, 
formułowania i rozwiązywania określonych problemów teoretycznych i 
praktycznych.

METODA ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH – polega na wykonywaniu przez uczniów 
różnorodnych zadań o charakterze praktycznym.
Zasięg stosowalności tej metody jest szeroki, np.:
- w zakresie matematyki – zajęcia miernicze, kreślarskie, modelarskie
- w zakresie j. polskiego – wypracowania pisemne, prace redakcyjne, 
drukarskie, zajęcia teatralne itp.
- w zakresie nauk przyrodniczych – prace graficzne, wytwarzanie 
gazetek, prace produkcyjne w szkole, w domu, na działce, prace 
społecznie użyteczne, itp. 

Metody spełniają następujące funkcje:
-służą zapoznaniu uczniów z nowym materiałem;
-zapewniają utrwalenie zdobytej wiedzy;
-umożliwiają kontrolę i ocenę stopnia opanowania wiedzy.

Obserwacja

 jako metoda 

edukacji

Obserwacja jako metoda edukacji polega na 
mimowolnym lub dowolnym poznawaniu przez 
dziecko określonych obiektów lub zjawisk 
ekologicznych. A zatem wyróżniamy metodę 
mimowolną i dowolną. Ta ostatnia może mieć 
charakter bezpośredni lub pośredni. 

Obserwacja bezpośrednia polega na bezpośrednim kontakcie 
obserwatora z przedmiotem obserwacji, którego chce poznać, 
a obserwacja pośrednia – na poznawaniu wybranych obiektów i zjawisk 
na podstawie badania za pomocą wzroku lub słuchu ich okazów w warunkach 
sztucznych, tj. poza ich naturalnym środowiskiem występowania, albo 
obrazów i modeli. 

Ze względu na czas trwania obserwacji wyróżniamy obserwacje 
krótkotrwałe, np. obserwowanie zanieczyszczenia śniegu. 
Obserwacje długotrwałe, np. jaki jest wpływ rodzaju gleby na 
wzrost rośliny. Uwzględniając cechy osobowości dzieci warto 
podkreślić, że im młodsze dziecko tym większe znaczenie dla jego 
edukacji mają obserwacje krótkotrwałe. Jednak trzeba stopniowo 
wdrażać ich do obserwacji długotrwałych.
     Proces obserwacji krótkotrwałej może mieć również różny 
stopień trudności dla dzieci. Dlatego powinien on być 
odpowiednio programowany do ich możliwości. 

Prawidłowa obserwacja, niezależnie od tego, jakie jest jej miejsce w 
procesie nauczania i uczenia się powinna obejmować następujące 
fazy czynności: 
1.określenie celu obserwacji; czyli co zamierzamy obserwować, 
2.określenie sposobu obserwacji; - wybranie albo opracowanie 
instrukcji tekstowej (ustnej lub pisemnej) lub obrazowej, 
3.właściwe wykonywanie czynności obserwacyjnych zgodnie z 
przyjętą instrukcją i własnymi doświadczeniami, 
4.rejestrowanie wyników spostrzeżeń jakościowych i 
ilościowych w formie zapisu tekstowego, liczbowego, 
schematycznego, rysunkowego, fotograficznego, fonograficznego, 
5.ustalenie wyników – ich precyzowanie, 
6.interpretowanie wyników i formułowanie wniosków, 
7.sprawdzanie wyników i wniosków na podstawie źródeł 
wiedzy, 
8.formułowanie uogólnienia i wniosków praktycznych.

Przed obserwacją jakiegoś obiektu przez dzieci podajemy im 
cel tej czynności, aby stymulować ich uwagę: 

-wdrażanie do obserwacji powinno być poprzedzone zachętą, 
-pobudzamy uczucia i zainteresowania dzieci 
-przekonujemy dzieci, że uważne obserwowanie zapewni im lepsze poznanie 
danego obiektu lub zjawiska, 
-w miarę możliwości zapewniamy dzieciom warunki aby określony obiekt lub 
zjawisko poznały za pomocą kilku zmysłów jednocześnie, 
-sprawdzamy, czy dzieci faktycznie obserwują (widzą, słyszą) to, co miały 
obserwować, 
-w czasie dokonywania przez dzieci obserwacji dzielimy się z nimi swoimi 
odczuciami
-zapewniamy dzieciom sytuacje umożliwiające im nawiązanie 
obserwowanych obiektów i zjawisk z nazwami (pojęciami), za pomocą 
których to co obserwują opisujemy, 
-najpierw patrzymy i obserwujemy, a potem dopiero mówimy, przy czym 
najpierw wyrażamy swoje uczucia, potem stawiamy pytania lub opisujemy 
obiekt, a w końcowej fazie objaśniamy pewne cechy i zjawiska oraz 
ewentualnie podajemy aktualną nazwę, 

-podajemy właściwe, poprawne nazwy wszystkich 
poznanych obiektów i zjawisk, nie podajemy im nazw 
potocznych
-nie podajemy dzieciom określeń i informacji związanych z 
obserwowanym obiektem lub zjawiskiem,

Doświadczenia

     Doświadczenia mogą mieć charakter ilościowy, czyli dokonywania 
pomiaru np. obliczenia określonej wielkości. A zatem w zależności od tego 
co badamy wyróżniamy doświadczenia jakościowe i doświadczenia 
ilościowe.
     W doświadczeniach wyróżniamy określone stopnie trudności, które 
należy uwzględnić w pierwszych zajęciach dzieci realizowanych z 
zastosowaniem tej metody poznawania obiektów i zjawisk ekologicznych. 
Podstawowe i zasadnicze zasady przeprowadzania doświadczeń 
obowiązują jak przy obserwacji. A to dlatego, że obserwacja jest 
integralnym elementem doświadczenia. Podobnie jak w obserwacji, w 
zajęciach z zastosowaniem doświadczenia, dzieci powinny być świadome 
celu jego przeprowadzenia. 

Dlatego warto je zastosować, gdy: 
-dzieci na podstawie swoich obserwacji sformułują 
pytanie (problem), np.: dlaczego zniknął lód na chodniku 
pod wpływem soli? 
-nauczyciel wykorzysta sytuację problemową zaistniałą 
w naturze np: dlaczego po ulewnym deszczu na boisku 
w jednych miejscach powstały kałuże, a w drugich nie? 
-nauczyciel zorganizuje sytuację problemową przez 
pokaz okazów lub obrazów, odczytanie fragmentu tekstu 
o jakimś obiekcie lub procesie albo zjawisku    
przyrodniczym np.: dlaczego należy chronić ropuchę?

Doświadczenia należy przeprowadzić w taki sposób, aby zapewnić 
warunki do myślenia uczącym się. W tym celu można zachęcić ich 
do: 
-formułowania wyników, wniosków i wskazówek praktycznych dla 
siebie i innych, 
pełnienia funkcji pomocniczych w wykonywaniu doświadczenia, 
samodzielnego wykonywania doświadczeń według wskazówek 
nauczycie4la – objaśnień i pokazu, 
samodzielne projektowania i realizowania doświadczeń.

      Do przeprowadzenia doświadczeń, zwłaszcza przez najmłodsze dzieci 
należy do nich stosować najprostsze naczynia i przyrządy. A to dlatego, że 
skomplikowane zestawy zastosowane w doświadczeniach odwracają 
często uwagę obserwujących od właściwego jego celu.
Ponadto naczynia powinny: 
-być bezpieczne dla wykonujących doświadczenia, a zatem m.in. 
plastikowe, 
-zapewnić wiarygodną obserwację dlatego powinny przezroczyste i 
bezbarwne, 
-nie powinny zniekształcać przedmiotów, 

Na podstawie doświadczeń nauczyciel winien ostrzegać dzieci, 
aby wnioski z przeprowadzonych prób eksperymentalnych 
wyprowadzały z dużą ostrożnością. W tym celu dobrze jest 
zachęcić ich do powtarzania otrzymanych wyników i 
sformułowanych na ich podstawie wniosków z wynikami i 
wnioskami zawartymi w innych źródłach wiedzy, np. na 
ilustracjach, w tekstach, opowiadaniach, opisach. 

W każdym doświadczeniu wyróżniamy kilka etapów, których kolejność 
wykonywania jest obowiązująca, gdyż stanowią określony algorytm. 
Punktem wyjścia do przeprowadzenia każdego eksperymentu jest 
zawsze pytanie, na które szukamy odpowiedzi. Może ono być: 
-postawione przez nauczyciela 
-albo precyzowane przez dzieci podczas przypadkowych lub 
planowanych obserwacji, w danej chwili lub po obserwacji.

Nauczanie i uczenie się z wykonaniem doświadczeń 
powinno być stosowane możliwie często, a zwłaszcza przy 
rozwiązywaniu problemów praktycznych z dziedziny 
przyrodniczej, technicznej i społecznej. Jest to warunek 
dość trudny, ale zarazem jest to jeden z podstawowych i 
zasadniczych warunków poznawania i kształtowania 
umiejętności oraz ich cech osobowościowych dzieci.

Przez formę rozumiemy określony 
typ nauczania, a także uczenia 
się.
Do podstawowych form edukacji 
ekologicznej zaliczamy: 
-działalność nauczyciela z 
dziećmi w przedszkolu, które 
obejmują zajęcia zorganizowane, 
zajęcia dowolne, spacery, 
wycieczki, prace praktyczne, 
-działalność rodziców z 
dziećmi lub samodzielną 
działalność dzieci, a zwłaszcza 
spacery, wycieczki, --prace 
praktyczne – hodowlane, 
uprawne, zbieractwo i inne.

Kryteria doboru form 
organizacyjnych 
kształcenia.
Dobór form organizacyjnych 
zależy od wielu czynników:
- cele i zadania kształcenia
- właściwości przedmiotu 
nauczania
- wyposażenie szkoły w środki 
dydaktyczne
- liczba uczniów
- miejsce pracy
- czas pracy 

Formy organizacyjne – 
przesądzają o organizacyjnej 
stronie pracy dydaktycznej, 
wskazują jak organizować tę 
pracę stosownie do tego, kto, 
gdzie, kiedy i w jakim celu ma 
być przedmiotem kształcenia. 

Kryteria podziału:
- liczba uczniów
- miejsce pracy uczniów
- czas trwania zajęć dydaktycznych.

Stosownie do czasu pracy uczniów można mówić o 
zajęciach:
- lekcyjnych
- pozalekcyjnych (koła zainteresowań, zajęcia dydaktyczno – 
wyrównawcze, zajęcia kompensacyjno – korekcyjne). 

Podział form organizacyjnych kształcenia.

Ze względu na liczbę uczniów biorących udział w procesie 
dydaktycznym wyróżnia się:
- nauczanie jednostkowe
- nauczanie grupowe
- nauczanie zbiorowe (frontalne)

Ze względu na miejsce pracy formy dzieli się na:
- zajęcia szkolne (nauka w klasie podczas lekcji, praca w laboratorium, 
warsztacie szkolnym, świetlicy itp.)
- zajęcia pozaszkolne (praca domowa, wycieczka, zajęcia w zakładach 
produkcyjnych itp.)

Charakterystyka form organizacyjnych kształcenia
wyróżnionych ze względu na liczbę uczniów 
(nauczanie jednostkowe, zespołowe, zbiorowe). 

NAUCZANIE JEDNOSTKOWE
Polega na tym, że uczeń realizuje określone zadania dydaktyczne 
indywidualnie, korzystając przy tym z bezpośredniej lub pośredniej 
pomocy nauczyciela.

Zalety pracy jednostkowej:
- możliwość indywidualizacji treści (stopień trudności dostosowany jest 
do poziomu ucznia) i tempa uczenia się
- stała i zarazem dokładna kontrola przebiegu i efektów pracy ucznia
- omówiona forma jest wysoko efektywna

Wady nauczania jednostkowego:
- jest nieopłacalna z ekonomicznego punktu widzenia
- wydatnie ogranicza społeczny zasięg pracy nauczyciela
- uczeń nie ma możliwości współdziałania z rówieśnikami 

NAUCZANIE ZESPOŁOWE
Nauczanie zespołowe wg koncepcji J. Barteckiego:
- uczniowie tworzą grupy (3-6 osobowe)
- skład grupy jest stały, zróżnicowany i równoważny (żaby każdy zespół miał 
takie same szanse jak inne)
- sprawna praca w zespołach zależy od dokładnego określenia zadania, 
wskazania lub dostarczenia źródeł i materiałów oraz sposobu pracy, 
kierowania przebiegiem pracy
- w trakcie pracy grupowej nauczyciel czuwa nad sprawną organizacją pracy 
uczniów
- wyniki uzyskane przez grupę referuje jeden z uczniów, co zmusza 
wszystkich do intensywnej pracy (słuchania, analizy)
- ocena uzyskanych efektów przez poszczególnych uczniów odbywa się 
wyłącznie indywidualnie.

Rodzaje pracy zespołowej:
- praca jednolita – każdy zespół ma takie same zadanie do wykonania
- praca zróżnicowana – każdy zespół ma inne zadania do wykonania
- praca kombinowana – część zespołu pracuje nad jednym zadaniem, a część nad innym
- praca brygadowa

Walory dydaktyczne i wychowawcze nauczania zespołowego:
- wszyscy uczniowie w klasie są zaangażowani aktywnie w pracę 
związaną z tematem lekcji
- grupa staje się niezastąpionym narzędziem budzenia 
aktywności i samodzielności uczniów
- wdraża uczniów do współdziałania, przemyślanego podziału 
zadań, a także do racjonalnej organizacji pracy i 
współodpowiedzialności za jej efekty 

NAUCZANIE ZBIOROWE
System klasowo-lekcyjny jako odmiana nauczania zbiorowego (J. Strum):
- tworzenie klas uczniów w tym samym lub zbliżonym wieku
- każda klasa pracuje zgodnie z przeznaczonym dla niej rocznym planem 
nauczania
- podstawową jednostkę organizacyjną stanowi lekcja, trwająca 45 minut.
- każda lekcja jest poświęcona jednemu przedmiotowi nauczania
- pracą uczniów na lekcji kieruje nauczyciel.

Zalety:
- tworzy przejrzystą strukturę organizacyjną
- umożliwia nauczycielowi pracę z liczną grupą uczniów
- pozwala organizować zespołowy wysiłek uczniów i 
współzawodnictwo w nauce
- zapewnia realizację zasady systematyczności nauczania
- zapewnia opanowanie przez uczniów podstawowego 
zasobu wiedzy z danego przedmiotu nauczania
Wady:
- „abstrakcyjna jednorodność” treści kształcenia 
narzucanych wszystkim uczniom (treści są niezrozumiałe, 
jednakowe)
- brak warunków skutecznej indywidualizacji pracy 
dydaktyczno-wychowawczej z uczniami
- nadmierna sztywność organizacyjna
- brak warunków utrzymywania więzi ucznia ze szkołą
- przedmiotowe traktowanie uczniów. 

Współczesna szkoła, aby sprostać wymaganiom rynku oraz 
indywidualnym potrzebom ludzi, musi zaoferować nowy system 
kształcenia zapewniający wielostronny, harmonijny rozwój dzieci 
i młodzieży. Dlatego też, system oświaty jeżeli ma sprawnie 
funkcjonować i być zdolny do rozwoju, musi zawierać w sobie 
stale działające procedury ewaluacyjne. Ewaluację rozumiemy 
jako: "badanie jakości w celu korygowania działań oraz 
rozwiązań strukturalnych i programowych w systemie edukacji" 
(Biblioteczka Reformy, Ocenianie, MEN, 1999, s. 187). Ewaluacja 
określana jest również jako "systematyczne badanie zdarzeń, 
które mają miejsce w ramach aktualnie realizowanego 
programu, bądź stanowią jego konsekwencję - badania te mają 
przyczynić się do usprawnienia zarówno tego programu jak i 
innych, stanowiących te same cele ogólne". (Korpowicz, 1997, s. 
53). 

a) formatywną (kształtującą) - ma ona charakter kroczący i 
interakcyjny, jest ona elastyczna, współgra ze wszystkimi zmianami, służy 
informacjami zwrotnymi o ich przebiegu, organizacji oraz procedurach. Tę 
funkcję wykorzystuje się do usprawniania i rozwijania aktualnie 
trwających działań. 
b) konkluzywną (sumującą) - służy sprawozdawczości, nadawaniu 
certyfikatów lub selekcjonowaniu. Znaczy to, że ewaluacja próbuje opisać 
rezultaty końcowe zaistnienia ocenianych faktów, szuka wyjaśnienia 
związków między nakładami i końcowym rezultatem, porównuje te 
rezultaty ze wstępnymi założeniami i celami. 
c) psychologiczną - jest wykorzystywana do kształtowania świadomości 
dotyczącej poszczególnych działań, motywowania pożądanych zachowań 
tych, którzy są ewaluowani, lub promowania określonych stosunków 
społecznych. 
d) administracyjną - odnosi się do sprawowania władzy. 

Ewaluacja

 pełni następujące 

funkcje: 

Ewaluacja nie ma charakteru restrykcyjnego, kontrolnego i nadzorczego; 
jej funkcją jest wspomaganie procesu zmian o charakterze rozwojowym. 
Ewaluacja, która prowadzona jest przez podmioty niezwiązane 
bezpośrednio z programami, przedsięwzięciami, strukturami poddanymi 
ewaluacji, ma charakter zewnętrzny. Natomiast charakter wewnętrzny ma 
ewaluacja, która dokonywana jest przez ewaluatorów zaangażowanych w 
działania związane z przedmiotem analizy, interpretacji i oceny. 
Zakres znaczeniowy pojęcia ewaluacji w szkole dotyczy: 
1. Mierzenia jakości pracy szkoły. 
2. Ewaluacji w dydaktyce. 
3. Ewaluacji osiągnięć szkolnych uczniów. 

Mierzenie jakości pracy szkoły to koncepcja 
organizacyjna, koncentrująca się na dokonywaniu 
wewnętrznych i zewnętrznych ocen osiąganych 
przez szkołę efektów pracy. Jest ona szczególnie 
efektywna dzięki stosowaniu w edukacji 
nowoczesnej koncepcji zarządzania Total Quality 
Management. TQM oznacza nieustanne 
doskonalenie grup i organizacji. TQM 
charakteryzuje pięć elementów: 
-przywództwo, 
-ustawiczne doskonalenie się, 
-zarządzanie poprzez działanie, 
-spełnianie wymagań klienta, 
-zarządzanie przez delegowanie uprawnień. 

Ewaluacja w dydaktyce nastawiona jest na zbieranie informacji o 
warunkach, przebiegu i wynikach działań dydaktycznych w celu 
ulepszania tych działań lub podjęcia decyzji o ich prowadzeniu. 

Ewaluacji w dydaktyce podlegają również programy nauczania. 
Podstawowe zasady obowiązujące w ewaluacji to: 
-oszacowanie wartości wdrożonego programu, 
-wyciąganie wniosków o jego skuteczności, 
-określenie, czy program ma być prowadzony dalej czy przerwany, 
-ulepszenie jego struktury, 
-dodanie, lub usunięcie pewnych technik pracy, 
-skierowanie programu do wdrożenia w nowych kontekstach, 
-ustalenie, na który z konkurencyjnych programów warto 
przeznaczyć fundusze, 
-poparcie filozofii danego programu lub przeciwstawienie się jej. 

Wewnątrzszkolna ewaluacja osiągnięć szkolnych uczniów, to proces 
mający na celu przede wszystkim przemyślane planowe działanie szkoły, 
podczas którego opracowany zostanie model sprawdzania i oceny 
osiągnięć, oraz zostaną wypracowane procedury przekazywania informacji 
wartościujących. Szansę stanowi tu możliwość tworzenia szkolnych 
systemów oceniania oraz zmiana stylu oceniania na wspomagający i 
wspierający rozwój ucznia oraz wykorzystywanie pomiaru osiągnięć 
uczniów. 

Podstawą tak zwanego dobrego oceniania, rozumianego jako proces 
gromadzenia informacji, który jest integralną częścią procesu uczenia się i 
nauczania oraz wspierający szkolną karierę ucznia i jego motywację, jest 
taki styl oceniania, w którym: 
-oceniane jest to, co uczeń umie i jak posługuje się zdobytą wiedzą, 
-stosowane są ćwiczenia, zadania, problemy i projekty traktujące 
przedmiot całościowo, 
-stwarzane są sytuacje otwarte, wymagające łączenia wiedzy z różnych 
gałęzi przedmiotu, 
-stosowane są różnorodne środki gromadzenia informacji o uczniu i jego 
osiągnięciach, 
-dopuszczalne jest stosowanie dodatkowych pomocy i środków 
technicznych, ewaluacja programów procesu kształcenia, osiągnięć 
uczniów dokonywana jest w oparciu o różnorodne źródła informacji. 

Kontrola i jej zadania w procesie dydaktycznym

Kontrola efektywności kształcenia polega na sukcesywnym 
porównywaniu uzyskanych przez uczniów wiadomości oraz 
umiejętności z zamierzonymi celami kształcenia. 

Może ono być realizowane bezpośrednio, za pomocą prac pisemnych uczniów 
lub poprzez rozmowę z nimi i pośrednio głównie za pomocą zadań 
teoretycznych lub praktycznych, gdzie uczeń ma zastosować materiał będący 
przedmiotem sprawdzania. 
Ocena jest ustosunkowaniem nauczyciela (egzaminatora) do osiągnięć 
uczniów, czego wyrazem może być uwaga słowna, komentarz, symbol lub 
stopień szkolny. 
O efektywnym nauczaniu możemy powiedzieć wtedy, gdy uczniowie 
wykazują wzrost lub utrzymują na wysokim poziomie chęci (motywację) 
do nauki, zarówno pod kierunkiem nauczyciela jak i samodzielnej oraz 
zauważamy wzrost kompetencji uczniów.
Biorąc pod uwagę podmiotowość uczniów w procesie edukacji należy 
bezwzględnie pamiętać, że nie ma trudnych uczniów, są tylko tacy, 
których trzeba motywować inaczej i / lub poświęcać im więcej czasu.

Kontrolowanie efektywności w kształceniu

Warunki, które musi spełniać ocena i procedury ich osiągania:
· obiektywność należy oprzeć na takim ustaleniu wymagań, które 
doprowadzą do uzyskania zbliżonych wyników w stosunku do innych 
osób i pomiarów prowadzonych w różnym czasie,
· niezawodność zapewnia przyjęcie sprawdzalnych i mierzalnych 
narzędzi kontrolnych, pytań, testów, itp.,
· symptomatyczność oceny polega na takim ustaleniu zakresu kontroli, 
by dotyczyła obszaru objętego tą kontrolą (i tylko tego obszaru),
· prognostyczność oceny umożliwia przewidywanie, jakie postępy 
będzie uzyskiwał uczeń z przedmiotu w dalszym okresie nauki w 
szkole,
· uzasadnienie oceny oraz jawność zapewnić należy przez 
udostępnienie uczniowi informacji o pozytywnych elementach w jego 
pracy, o brakach i usterkach wraz ze wskazaniem sposobów ich 
usunięcia oraz przez podanie w formie pisemnej lub w formie ustnej 
stopnia szkolnego. 

1) Czesław Kupisiewicz 

Podstawy dydaktyki ogólnej

 Warszawa 2002

2) http://pl.wikipedia.org/wiki/Metody_nauczania

3) http://www.dydaktyka.info/ 

4) Mała Encyklopedia PWN

5)  Miesięcznik Wychowawca nr 02/2005