1.
WPROWADZENIE DO NAUKI O JĘZYKU
3003-41A1NJ
STUDIA DZIENNE FILOLOGII POLSKIEJ
2008/2009
Prof. dr hab. Marek Świdziński
Zakład Językoznawstwa
Komputerowego
Instytut Języka Polskiego UW
e-mail: m.r.swidzinski@uw.edu.pl
Konsultacje: środa 13.30-14.30,
pok. 1
Strona przedmiotu — szukaj pod:
http://www.mswidz.republika.pl/
Kurs NOJ:
7 wykładów (1 + 6).
Wykład obowiązkowy.
Terminy:
26.11, 3, 10, 17.12.2008, 7,
14.01.2009.
Podstawa zaliczenia: wiadomości z wykładu i
literatura obowiązkowa.
Zaliczenie: pisemny test wyboru 21.01.2009.
2
Uwagi wstępne
Minimalny system znaków jest zbiorem:
A. jedno-, B. dwu-, C. trzy-, D. czteroelementowym.
Znakiem prostym jest słowo:
A. dom, B. gram, C. wtem, D. domem.
System zapisu ułamków zwykłych nie jest
językiem naturalnym, bo:
A ma ograniczony słownik, B nie ma morfologii, C
jest komunikacyjnie lokalny, D zawiera kreskę
ułamkową.
3
Uwagi wstępne
Wykład 1
Wykład 1
Przedmiot językoznawstwa
Przedmiot językoznawstwa
4
wprowadzenie w świat
lingwistyki
teoretycznej
pokaz
narzędzi opisu
lingwistycznego
przedstawienie zdyscyplinowanego
opisu
gramatycznego polszczyzny
informacja o niektórych działach i kierunkach
językoznawstwa
języki świata i językoznawstwo XXI wieku
5
Cele
1.
Przedmiot językoznawstwa.
2.
Cechy definicyjne języka naturalnego.
3.
Formalne rozumienie języka.
4.
Struktura języka I: morfologia.
5.
Struktura języka II: składnia.
6.
Podstawy leksykologii. Leksykografia.
7.
Zróżnicowanie języków świata. Podstawy
typologii.
6
Program wykładu
1.
EJO: Encyklopedia językoznawstwa ogólnego,
red. K. Polański. Wrocław 1993.
2.
Encyklopedia języka polskiego (poprzednio:
Encyklopedia wiedzy o języku polskim), red.
S. Urbańczyk, Wrocław 1991 [lub wyd.
następne].
3.
Bańko M., Z pogranicza leksykografii i
językoznawstwa, Warszawa 2001.
4.
Milewski T.: Językoznawstwo, Warszawa 1965
[lub wyd. następne].
5.
Saloni Z., Świdziński M.: Składnia
współczesnego języka polskiego, wyd. 5.,
Warszawa 2001 [fragmenty].
7
Literatura obowiązkowa
6.
Świdziński, M.: Elementy gramatyki opisowej
języka polskiego, Warszawa 1997 [dostępne
w internecie].
7.
Świdziński, M., Rudolf, M.: Narzędzia
informatyczne obsługi wielkich korpusów
tekstów: wyszukiwarka Holmes, BPTJ 2006
[dostępne w internecie]
8.
Wierzbicka A.: O języku dla wszystkich,
Warszawa 1967.
8
Literatura obowiązkowa
1.
Bobrowski I., Gramatyka opisowa języka
polskiego, t. 1., Kielce 1995, t. 2., Kielce 1998.
2.
Grochowski M., Zarys leksykologii i
leksykografii, Toruń 1982.
3.
Majewicz A., Języki świata i ich klasyfikowanie,
Warszawa 1989.
4.
Szupryczyńska M., Wstęp do językoznawstwa,
Toruń 1988.
5.
Zbiór zadań z językoznawstwa, przekł. i
opracowanie W. Gruszczyński, Warszawa
1990.
9
Literatura uzupełniająca
Językoznawstwo to nauka
ze względu na przedmiot:
humanistyczna
,
ze względu na metodologię:
empiryczna
,
ze względu na zastosowania:
techniczna
.
Por. ang. Science – Art(s) – (the) Humanities
Techniki badawcze zbliżają językoznawstwo do
nauk przyrodniczych, a nawet
technicznych.
10
Językoznawstwo jako nauka
Przedmiot opisu
: pewien wycinek rzeczywistości.
Cel opisu
: zbudowanie teorii lub modelu.
Przedmiot językoznawstwa
(= wycinek
rzeczywistości): język naturalny.
11
Nauki empiryczne
Co to jest język (naturalny)?
umiejętność ludzka???
urządzenie do komunikacji???
jakieś znaki???
12
Języki naturalne
Język naturalny – dwuklasowy system
znaków wykorzystywany przez daną
grupę społeczną do komunikacji
uniwersalnej.
Terminy wymagające objaśnienia:
•
znak,
•
system,
•
dwuklasowość,
•
grupa społeczna,
•
komunikacja uniwersalna
.
13
Definicja
Językoznawstwo — dział
semiologii
.
Znak – element rzeczywistości istotny nie ze
względu na swoje cechy zewnętrzne, ale
ze względu na inny element
rzeczywistości, do którego się odnosi.
14
Znaki
Znak ma dwie strony:
formę
i
treść
.
Dwa typy znaków
:
a. znaki naturalne,
b. znaki
konwencjonalne
.
Język naturalny — pewien
zbiór znaków
.
15
Znaki
System znaków
(intuicyjnie): zbiór znaków
konwencjonalnych obsługujący ten sam
wycinek rzeczywistości.
Opozycja
: różnica formy, z którą korelowana
jest ściśle określona różnica treści lub funkcji.
[
Seryjność opozycji
: powtarzanie się danej
różnicy formy w serii par znaków.]
System znaków:
zbiór znaków z opozycją
.
16
System
17
Sygnalizacja kolejowa
18
Sygnalizacja kolejowa
19
5
0
X
5
0
Znaki drogowe
Język naturalny jako system znaków
dom : domy, kot : koty, mysz : myszy,...
kot : kota, murarz : murarza, monter :
montera,...
budować : budował, hodować : hodował,
pracować : pracował,...
budować : budowanie, grać : granie,
słuchać : słuchanie,...
w : we, od : ode, przez : przeze;...
20
Język naturalny
Sygnalizacja kolejowa
Poziome : Uniesione znaczy
stój : jedź
Poziome : Opuszczone znaczy
...................
Znaki drogowe
Okrągłe niebieskie : Kwadratowe
niebieskie .....
Okrągłe niebieskie : Okrągłe czerwone .....
Trójkątne : Kwadratowe .....
Strzałka w prawo : Krzyżyk .....
Plansza barwna : Plansza szara .....
21
Opozycje
Język polski
Pojedyncza : Mnoga
(=
Liczba
)
Mianownik : Dopełniacz
(=
Przypadek
)
Bezokolicznik : Niebezokolicznik
(=
Bezokolicznikowość
)
Czynność : Nazwa czynności
..........................................
22
Opozycje
Typy znaków
Znaki klasy A
(pierwsza przymiarka)
dom, domy, kot, koty, mysz, myszy, kot,
kota, murarz, murarza, monter, montera,
budować, budował, hoduje, hodował,
pracuje, pracował, budowanie, granie,
słuchanie,...
23
Dwuklasowość
Znaki klasy B
Murarz nie hoduje kota.
Pracował monter.
budowanie murarza
Czy jedziemy?
Wczoraj padało.
matki przełożone
Pracował monter, ale ponieważ wczoraj
padało, a murarz nie hoduje kota,
budowanie murarza trwało parę godzin.
24
Dwuklasowość
Dwie klasy znaków
Klasa A:
znaki proste
— słowa
(uwaga: jest to
rozwiązanie prowizoryczne).
Zbiór znaków prostych — słownik.
Klasa B:
znaki złożone
: konstrukcje zbudowane
ze znaków prostych lub złożonych.
REKURENCJA!!!
25
Dwuklasowość
Opozycje w zbiorze znaków złożonych
Jedziemy. : Czy jedziemy?, Wczoraj
padało. : Czy wczoraj padało?, Jaś śpi.: Czy
Jaś śpi?,...
lekarz dentysta : lekarz dentysty, panu
Janowi : panu Jana, matki przełożone :
matki przełożonych,...
John hit Paul. : Paul hit John., The boy
kissed the beggar. : The beggar kissed the
boy., Garfield swallows Mickey. : Mickey
swallows Garfield,...
26
Opozycje
Zdanie oznajmujące : Zdanie pytajne
(=
Modalność
)
Fraza z apozycją : Fraza z dopełniaczem
(=
Typ podrzędnika
)
...........
27
Dwuklasowość
Opozycje
Nie wszystkie kombinacje znaków dają poprawny
znak złożony:
* Murarz nie hoduje kot.
* Pracował montera.
* budowanie murarz
* Jedziemy czy?
* Wczoraj będzie padało.
Znaki wykazują
ograniczenia łączliwości
.
Definicja wszystkich poprawnych połączeń
znaków: gramatyka.
28
Intuicja gramatyki
System dwuklasowy znaków — para:
<Słownik, Gramatyka>
Słownik: zbiór słów (prowizorycznie!)
Gramatyka: zbiór instrukcji tworzenia //
rozkładania wyrażeń.
29
System dwuklasowy
Użytkownicy języka naturalnego: określona
populacja (zwykle etniczna).
Język naturalny — komunikacyjnie nielokalny:
służy do porozumiewania się o wszystkim.
Język naturalny – dwuklasowy system
znaków wykorzystywany przez daną grupę
społeczną do komunikacji uniwersalnej.
30
Ograniczoność i uniwersalność
1.
Językoznawstwo – nauka empiryczna. Dział
semiologii.
2.
Przedmiot: języki naturalne.
3.
Znaki konwencjonalne. Opozycje. System.
4.
Znaki proste i znaki złożone. Dwuklasowość.
5.
Język – para <Słownik, Gramatyka>.
6.
Populacja rodzimych użytkowników.
7.
Komunikacyjna uniwersalność języka
naturalnego.
31
Podsumowanie