Niehierarchiczne 

struktury 

społeczne 

 

 



Zainteresowanie strukturami 
społecznymi łączy antropologię z 
socjologią



Na tym obszarze badań obie nauki są 
sobie bardzo bliskie i przedstawiciele 
obydwu korzystają z wzajemnych ustaleń



Wynika to przede wszystkim z 
identyczności podstawowych czynników 
różnicujących społeczeństwa: wieku i płci

 

 

Wiek jako czynnik 
organizujący strukturę 
społeczną



We wszystkich znanych kulturach wiek 
ludzi ma znaczenie dla ich pozycji 
społecznej, choć w różnych kulturach 
przywiązuje się doń różną wagę



Można wyróżnić na tej podstawie trzy 
podstawowe kategorie członków 
społeczeństwa: dzieci, dorosłych i 
starców

 

 

Dzieci



Ciąża i poród są wydarzeniami o bardzo 

dużym znaczeniu w każdej zbiorowości.



Narodziny nowego człowieka postrzegane 

są nie tylko jako wydarzenie biologiczne, 

ale także – a może przede wszystkim - 

metafizyczne



Dzieciństwo jest stosunkowo nowym 

pomysłem europejskim sięgającym XVIII 

wieku. Tym niemniej odrębność społeczną 

dzieci dostrzegano już znacznie wcześniej

 

 

Dzieci c.d.



Status dziecka oznacza w każdej 
kulturze brak możliwości pełnego 
uczestnictwa w życiu zbiorowości



Z tym statusem wiąże się także 
zawieszenie części norm 
obowiązujących dorosłych

 

 

Starcy



Specyfika statusu starca opiera się na 
wykluczeniu go z pełni życia społecznego



Jednocześnie w społecznościach 
pierwotnych nierzadko wiązało się to z 
większym prestiżem społecznym



Znaczenie starców wynikało przede 
wszystkim z bogatego doświadczenia 
życiowego, które mogli przekazywać 
potomnym

 

 

Rytuały przejścia



Po raz pierwszy pojęcie rytuałów 
przejścia pojawiło się w pracy A. van 
Gennepa



Są to wszystkie rytuały, które służą 
zaznaczeniu zmiany społecznego 
statusu jednostki



Van Gennep wyróżnił trzy podstawowe 
fazy każdego rytuału przejścia: 1. 
marginalizacji, 2. liminalną, 3. włączenia

 

 

 

 

 

 

Rytuały przejścia c.d.



Rytuały przejścia nierzadko były łączone 
ze świętami ważnymi dla całej 
zbiorowości (np. uroczystościami 
religijnymi)



Nierzadko wiązały się z nimi wydarzenia 
zawieszające normalny ład społeczny 
(np. przyjmowanie substancji 
odurzających)

 

 

 

 

 

 

Śmierć



Śmierć nie jest końcem funkcjonowania 
człowieka w społeczności



Niezwykle ważne są w tym kontekście 
wszystkie rytuały (zaliczane również do 
rytuałów przejścia) polegając na 
„oswojeniu” faktu śmierci



Dzięki nim człowiek osiąga status 
przodka symbolicznie funkcjonując w 
pamięci zbiorowości

 

 

Płeć



Mówiąc o płci należy odróżnić płeć 
biologiczną (sex) od kulturowej (gender)



Rozróżnienie to nie jest łatwe do 
przeprowadzenia, gdyż kultura 
modeluje także biologiczny aspekt płci



Zróżnicowanie płciowe ma bezpośrednie 
przełożenie na status społeczny oraz 
kompetencję kulturową (wiedza męska i 
kobieca)

 

 

Struktury pokrewieństwa



Struktury związane z pokrewieństwem 
są podstawowym czynnikiem 
spajającym społeczność



Można wyróżnić dwa sposoby ich 
wyznaczania: poprzez wskazywanie 
krewnych (połączonych więzami 
biologicznymi) i powinowatych 
(powiązanych wyłącznie więzami 
konwencji)

 

 

Reguły ustalania 
pokrewieństwa



Ustalanie pokrewieństwa przebiega 
według dwóch rodzajów zasad: 
unilineryzmu i bilinearyzmu



W obrębie unilinearyzmu wyróżnia się 
matrylinearyzm i patrylinearyzm

 

 

Macierzyństwo i ojcostwo



Na ogół zakłada się asymetrię w 
stosunkach macierzyństwa i ojcostwa – 
przyjmuje się, że związek matki z 
dzieckiem jest o wiele bardziej 
ewidentny, niż ojca



Dlatego we współczesnej antropologii 
zakłada się, że typową rodziną 
pierwotną jest matka z dziećmi, a nie 
matka i ojciec z dziećmi

 

 

Małżeństwo



Ludzkość wypracowała wiele wzorów 
zawierania małżeństw. Stąd trudno jest 
podać jego uniwersalna definicję, gdyż 
często małżeństwo współwystępuje 
wraz z innymi usankcjonowanymi 
związkami mężczyzn i kobiet



Dlatego bardziej zasadne jest 
wskazanie kilku kryteriów podziału 
małżeństw

 

 

Małżeństwo c.d.



Egzogamia – endogamia



Monogamia – poligamia (poliginia i 
poliandria)



Patrylokalizm – matrylokalizm – 
bilokalizm – neolokalizm



Autonomia rodziny pierwiastkowej 
(nuklearnej) bądź jej włączenie w skład 
„Rodziny wielkiej”

 

 

Kazirodztwo



Każde społeczeństwo zna reguły zakazujące 

związków małżeńskich i seksualnych między 

krewnymi. Problem w tym, że w różny 

sposób definiuje się tych krewnych



Ponadto przyjmuje się możliwość 

odstępstwa od tej reguły, zwłaszcza w 

przypadku osób o wysokim statusie 

społecznym



Nie istnieje jednoznaczne wyjaśnienie 

uniwersalności kazirodztwa – na gruncie 

antropologii wypracowano trzy:

 

 

Kazirodztwo c.d.



Lęk przed degeneracją grupy własnej i 
wystąpieniem chorób dziedzicznych



Konsolidacja rodziny i wyeliminowanie 
niejasności odnośnie ról pełnionych w 
jej ramach



Dążenie do nawiązywania relacji z 
innymi rodzinami