Tolerancje i
Tolerancje i
pasowania
pasowania
prof. dr hab. inż. Aleksander Lisowski
Tolerancje i
Tolerancje i
pasowania
pasowania
prof. dr hab. inż. Aleksander Lisowski
Dokładność elementów wpływa na cechy
Dokładność elementów wpływa na cechy
maszyny:
maszyny:
- trwałość
- trwałość
- niezawodność
- niezawodność
- koszt
- koszt
- łatwość montażu
- łatwość montażu
- łatwość naprawy, itp.
- łatwość naprawy, itp.
Na rysunku konstrukcyjnym podawane są:
Na rysunku konstrukcyjnym podawane są:
- wielkości geometryczne
- wielkości geometryczne
- twardość
- twardość
- stałe materiałowe
- stałe materiałowe
(czasami)
(czasami)
Zadania w etapach procesu produkcyjnego
Zadania w etapach procesu produkcyjnego
Zadanie konstruktora:
Zadanie konstruktora:
- określenie przedziałów wartości (najczęściej wymiarów
liniowych)
Zadanie technologa:
Zadanie technologa:
- zaplanowanie procesu wytwórczego, aby w wykonanym
elemencie charakteryzujące go wielkości przybierały wartości z
przedziałów ustalonych przez konstruktora
Zadanie kontroli technicznej:
Zadanie kontroli technicznej:
- stwierdzenie, czy ten warunek jest spełniony
Wymiary
Wymiary
D
B
es
w
Górna odchyłka
Dolna odchyłka
D
A
ei
w
D
D
- wymiar nominalny
- wymiar nominalny
A, B
A, B
- dolny i górny w.
- dolny i górny w.
graniczny
graniczny
es (ES), ei (EI)
es (ES), ei (EI)
-
-
wartości:
wartości: +
+
,
,
–
–
, 0
, 0
Tolerancja
(zawsze wartość
dodatnia)
EI
ES
ei
es
A
B
T
D
B
ES
o
D
A
EI
o
wałe
wałe
k
k
otwó
otwó
r
r
Tolerancje
Tolerancje
Tolerancje wymiarów są znormalizowane
Tolerancje wymiarów są znormalizowane
dokładność obróbki.
dokładność obróbki.
19 klas tolerancji (01, 0 i od 1 do 17)
19 klas tolerancji (01, 0 i od 1 do 17)
Klasy: 01, 0 i 1-7 - przy wyrobie narzędzi mierniczych
Klasy: 01, 0 i 1-7 - przy wyrobie narzędzi mierniczych
Klasy: 5-17 - przy wyrobie części
Klasy: 5-17 - przy wyrobie części
Klasy: 12-17 - duże luzy, tolerowanie wymiarów swobodnych
Klasy: 12-17 - duże luzy, tolerowanie wymiarów swobodnych
Tolerancja określa graniczne wymiary części maszyn.
Tolerancja określa graniczne wymiary części maszyn.
Układ pól tolerancji
Układ pól tolerancji
- ruchowe, A-H,
a-h
- mieszane, J-M,
j-m
- wtłaczane, N-U,
n-u
Charakter
połączenia jest
określony przez
podanie położenia
pól tolerancji u
obu kojarzonych
ze sobą części
maszyn -
pasowanie:
7
f
50
7
H
50
03
0
50
,
03
0
06
0
50
,
,
Luzy graniczne
Luzy graniczne
ei
ES
A
B
L
w
o
max
Luz
Luz
:
:
-
-
maksymal
maksymal
ny
ny
es
EI
B
A
L
w
o
min
-
-
minimalny
minimalny
Tolerancja pasowania
Tolerancja pasowania
ei
EI
es
ES
T
T
L
L
T
w
o
min
max
x
Układ pasowań
Układ pasowań
Pasowanie
Pasowanie
luźne:
luźne:
0
min
max
L
L
Pasowanie
Pasowanie
mieszane:
mieszane:
min
max
L
L
0
Pasowanie
Pasowanie
ciasne:
ciasne:
min
max
L
L
0
Układ pasowań
Układ pasowań
normalnych
normalnych
Zasada stałego
otworu
Zasada stałego
wałka
- najczęściej,
- najczęściej,
ułatwia zabiegi
ułatwia zabiegi
obróbkowe
obróbkowe
- gdy na wałku osadzone jest
- gdy na wałku osadzone jest
kilka piast, mających różne
kilka piast, mających różne
pasowania
pasowania
Układ pasowań normalnych
Układ pasowań normalnych
Wybór tolerancji
Wybór tolerancji
Dolne ograniczenie
- koszty
- koszty
Górne ograniczenie
- spełnienie warunków technicznych: zamienność części, łatwość
- spełnienie warunków technicznych: zamienność części, łatwość
montażu i naprawy, poprawność współpracy elementów w
montażu i naprawy, poprawność współpracy elementów w
określonym środowisku i przy określonych obciążeniach
określonym środowisku i przy określonych obciążeniach
Ogólna reguła
- wybór tolerancji w pobliżu górnych wartości wynikających z
- wybór tolerancji w pobliżu górnych wartości wynikających z
warunków technicznych. Stosowanie tej zasady minimalizuje
warunków technicznych. Stosowanie tej zasady minimalizuje
koszty wykonania.
koszty wykonania.
Chropowatości
Chropowatości
powierzchni
powierzchni
- średnią arytmetyczną
- średnią arytmetyczną
odchyleń profilu
odchyleń profilu
Geometrię powierzchni
Geometrię powierzchni
charakteryzuje się:
charakteryzuje się:
n
i
i
l
a
y
n
dx
)
y
(
f
L
R
1
0
1
1
- wysokością nierówności
- wysokością nierówności
5
1
5
1
5
1
i
i
i
i
z
r
R
R
R
R
i
i
, (r
, (r
i
i
) - odległość od dowolnej
) - odległość od dowolnej
linii odniesienia 5. najwyżej
linii odniesienia 5. najwyżej
(najniżej) położonych
(najniżej) położonych
wierzchołków
wierzchołków
- największą wysokością
- największą wysokością
nierówności
nierówności
R
R
max
max
określoną jako
określoną jako
odległość między szczytem
odległość między szczytem
największej wypukłości a dnem
największej wypukłości a dnem
największego wrębu
największego wrębu
Wybór klasy chropowatości
Wybór klasy chropowatości
Dolne ograniczenie
- koszty
- koszty
Górne ograniczenie
- warunki techniczne, im większa jest chropowatość, tym
- warunki techniczne, im większa jest chropowatość, tym
większy jest współczynnik tarcia, większe zużycie, gorsze
większy jest współczynnik tarcia, większe zużycie, gorsze
warunki smarowania, mniejsza wytrzymałość zmęczeniowa
warunki smarowania, mniejsza wytrzymałość zmęczeniowa
Ogólna reguła
- podobnie jak tolerancji
- podobnie jak tolerancji
Skorelowanie chropowatości powierzchni z tolerancją
Skorelowanie chropowatości powierzchni z tolerancją
wykonania
wykonania
Maksymalna, średnia arytmetyczna wysokości nierówności w
Maksymalna, średnia arytmetyczna wysokości nierówności w
m
m
dla różnych klas dokładności:
dla różnych klas dokładności:
Klasa dok. wg PN
5
6
7
8
9
10 11 12 13 14
R
a
1,25 1,25 2,5
5
5
5
10 10 10 10
Odchyłki kształtu i położenia
Odchyłki kształtu i położenia
Odchylenia rzeczywistych powierzchni i linii od powierzchni i
linii teoretycznych, zwane są odchyłkami kształtu.
Miary względnych położeń powierzchni i linii, zwane są
odchyłkami położenia.
Odchyłki zdefiniowane są w
Odchyłki zdefiniowane są w
PN-78/M-02137
PN-78/M-02137,
,
a ich wartości podane są w
a ich wartości podane są w
PN-80/M-02138
PN-80/M-02138
Chropowatość powierzchni -
obróbka