Humanistyczne i egzystencjalne 
koncepcje osobowości

Wykład 3

Psychologia humanistyczna - założenia



Biologicznie uwarunkowany program 
rozwoju osobowości, działa skutecznie 
pod warunkiem, że nie zakłócają go 
czynniki zewnętrzne



Człowiek jest świadomy, działa 
celowo, dysponuje wyborem, jest 
zdolny do twórczości, jest czymś 
więcej niż sumą części.

Abraham Maslow

Podstawowe tezy:
Wrodzona, biologicznie uwarunkowana natura, 

neutralna lub dobra, nigdy nie zanika, słaba – 

łatwo ustępuje nawykowi lub presji

Rozwój zgodny z naturą jest zdrowy i szczęśliwy
Odrzucenie lub stłumienie natury skutkuje 

chorobą

Złe właściwości człowieka są efektem frustracji 

potrzeb

ŚRODOWISKO (rodzina, szkoła) powinny 

stworzyć warunki sprzyjające rozwojowi 

zaspokajając potrzeby i akceptując 

indywidualność jednostki

Abraham Maslow

Motywacja-braku: gdy niezaspokojone 

potrzeby niższe dominują zachowanie; 
napięcie wymagające redukcji

Motywacja-istnienia: potrzeby wyższe 

można zaspokajać (lecz nie trzeba), a 
zaspokajanie nasila potrzebę

Doświadczenia szczytowe (nagradzające  

chwile szczęścia, ekstazy) jako 
wskaźnik samorealizacji

Abraham Maslow

Empiryczna weryfikacja koncepcji:
W badaniach kwestionariuszowych 

samoaktualizacja (w samoocenie) związana z 

otwartością na doświadczenie, stabilnością 

emocjonalną, poczuciem własnej wartości i 

sensu życia

Badania doświadczenia przepływu (flow; 

Csikszentmihalyi) – silnego zaangażowania 

się w aktywność, z zatraceniem poczucia 

czasu, granic, i intensywnym poczuciem 

szczęścia (doświadczenie szczytowe)

Carl Rogers



Natura ludzka jest dobra



Wrodzony, biologiczny program rozwoju



Negatywny wpływ oczekiwań i presji 

środowiska

Fenomenologia Rogersa: 



Organizm jako umiejscowienie doświadczenia



Pole fenomenologiczne jako całość 

doświadczeń, świadomych (zwerbalizowanych) 

i nie, tworzących niepowtarzalny świat 

jednostki



Subcepcja (spostrzeganie podświadome)



Poznanie innego człowieka – drogą empatii 

Carl Rogers

Fenomenologiczna koncepcja self (ja)



Ja-realne (jaki jestem) – spójna postać, proces, dostępne 

 świadomości 



ja-idealne (jaki chciałbym być)

Motywacja



Tendencja do samourzeczywistnienia – wyrażenia 

wszystkich możliwości, rozwoju.



Organizmiczny proces wartościujący (biologicznie 

uwarunkowany) pozwala na wybór aktywności 

prorozwojowych



Wtedy „osoba w pełni funkcjonująca” (1)jest otwarta na 

doświadczenie (2) nie ma nastawienia obronnego (3) 

ma jasną , dokładną świadomość (4) bezwarunkowo 

akceptuje siebie (5) ma dobre relacje z ludźmi

Carl Rogers

Mechanizmy patologii – brak 

spójności (kongruencji)



Rozbieżność między rzeczywistością 

subiektywną (pole fenomenologiczne) 

a obiektywną



Rozbieżność między ja-realnym a 

idealnym



Rozbieżność między doświadczeniami 

organizmu a obrazem ja 

Carl Rogers

Powstawanie niespójności



Potrzeby akceptacji innych i szacunku do 
siebie



Warunkowa akceptacja dziecka prowadzi do 
zafałszowanej koncepcji siebie (wyparcie, 
introjekcja)



Doświadczenia niezgodne z ja budzą lęk; 
broniąc nieprawdziwej koncepcji siebie 
człowiek zniekształca rzeczywistość



Rozwój nie może postępować

Carl Rogers – terapia niedyrektywna (skoncentrowana 
na kliencie)

Terapeuta:



Autentyczny (kongruentny)



Empatyczny



Akceptuje w pełni, bezwarunkowo

Dozwolone zachowania terapeuty:



Wyrażanie akceptacji i zrozumienia



Wyrażanie własnych odczuć, uczuć



Niedyrektywne wprowadzenie



Klaryfikacja

Carl Rogers – terapia niedyrektywna (skoncentrowana 
na kliencie)

Niedozwolone zachowania 

terapeuty:



Ocenianie



Interpretowanie



Udzielanie rad



Zadawanie pytań



Ukierunkowywanie wypowiedzi klienta

Dwa sposoby wykorzystania dorobku 
psychologii humanistycznej

1. Próby weryfikacji hipotez w 

badaniach empirycznych 

(w kierunku 

psychologii „naukowej”) 



Sheldon, Kasser (2001) badania związków motywacji  

wewnętrznej (wynikającej z potrzeb; rozwój, 

samoakceptacja, przyjaźń) i zewnętrznej (wywołanej 

nagrodą/karą; posiadanie, władza, prestiż) z 

funkcjonowaniem człowieka:
Zaspokajanie potrzeb związanych z motywacją 

wewnętrzną związane jest ze szczęściem, wyższą 

samooceną i satysfakcją, samoaktualizacją, zdrowiem 

fizycznym i psychicznym

Dwa sposoby wykorzystania dorobku 
psychologii humanistycznej

2. Psychologia humanistyczna jako jeden z „filarów” 

psychologii transpersonalnej 

(od lat 60-tych XX w.):



wysoce spekulatywnego nurtu dążącego do odkrywania i 

stymulowania możliwości człowieka, 



opisującego doświadczenia i praktyki duchowe (stany 

mistyczne, transowe, doświadczenia religijne, 

medytację) 



badającego tzw. „wyższe stany świadomości” 

wywoływane eksperymentalnie, także poprzez środki 

psychoaktywne

Psychologia egzystencjalna – źródła i 
przyczyny powstania kierunku



Prądy filozoficzne i literackie I poł. XX w.: 

egzystencjalizm (Heidegger, Sartre, Camus) i 

fenomenologia (Husserl)



Dwie wojny światowe i związane z nimi pytania 

o granice wolności, odpowiedzialność i godność 

ludzką



Zapotrzebowanie na nowy typ pomocy dla 

doświadczonych wojną, tracących wartość, cel i 

sens swej egzystencji



Przedstawiciele: Binswanger, Boss, Frankl, May

Psychologia egzystencjalna – co wyznacza 
ludzkie zachowanie?

Zasada przyczynowości zastąpiona zasadami: 
 rozumienia (jak człowiek pojmuje sam siebie) 
 interpretacji (jak pojmuje świat) 
 intencjonalności (jakie cele i wartości 

wybiera)



To nie oznacza negowania istnienia praw 
przyczynowo-skutkowych, lecz raczej ich 
użyteczności w wyjaśnianiu zachowania 
dorosłego człowieka 

Człowiek w psychologii egzystencjalnej



Człowiek jest istotą unikalną, wolną i intencjonalną, 

aktywnie nadającą kształt swemu istnieniu



Dokonując wyborów i określając sens własnego istnienia 

człowiek przekracza determinizm natury



Niezależnie od tego, co go spotkało, człowiek ma szansę 

wyboru sposobu istnienia  i przekraczania urazów



Jednocześnie sam jest odpowiedzialny za zdrowie i 

zaburzenia, będące konsekwencjami jego wyborów i 

braku wyborów oraz interpretacji świata

Człowiek w psychologii egzystencjalnej

Zadaniem człowieka jest autentyczne istnienie:



spełnianie swych możliwości poprzez świadomy 
wybór celów, wartości i ich realizację, 
twórczość i etyczne działanie 



jest procesem stawania się 



wymaga otwartości, aby dostrzec potencjalne 
możliwości 



Uwaga! Wybory mogą być błędne!

Człowiek w środowisku



Człowiek jest nierozerwalnie związany ze światem, w 

którym żyje, w jego trzech wymiarach:

 Umwelt - świat fizyczny

 Mitwelt - świat relacji z ludźmi

 Eigenwelt - ciało i psychika



Dasein-analiza = analiza egzystencji  (Heideggger: 

Dasein = „być tu”) 



Projekt-świata – model jednostkowego bycia w świecie



Wolność człowieka podlega ograniczeniom wynikającym 

z osnowy egzystencjalnej (nie wybiera miejsca 

„wrzucenia w świat” – warunków zewnętrznych i 

wewnętrznych) 



Osnowa wyznacza ramy egzystencji, które trzeba 

zaakceptować!

Zdolność do transcendencji

Transcendencja 



Specyficznie ludzka zdolność



Związana z wartościami



Proces tworzenia sensu i przekraczania ograniczeń 
osobowych i sytuacyjnych i poszerzania granic Ja

Dokonuje się poprzez:
 Rosnące zrozumienie siebie i zmiany Ja
 Rozszerzenie aktywności, angażowanie się w sprawy 

innych i realizację idei

 Bogatsze rozumienie sensu istnienia i związków między 

jednostką a światem lub Istotą Wyższą

Negatywne aspekty ludzkiego bytu

Wina egzystencjalna  



powszechne doświadczenie, związane z niemożnością 
urzeczywistnienia wszystkich możliwości 



związana z lękiem 



winę wzmaga odrzucenie odpowiedzialności i 
negowanie osnowy egzystencji

Istnienie-ku-śmierci 



skończoność życia jest źródłem lęku egzystencjalnego 



mobilizuje do odpowiedzialności za własne wybory i 
pełnego wykorzystania możliwości

Negatywne aspekty ludzkiego bytu

Lęk egzystencjalny 



powszechne doświadczenie



przyczyny 

 świadomość skończoności życia 
 konieczność podejmowania działań o 

nieznanych skutkach  

 zagrożenie pustką i bezsensem jako 

skutkami niewłaściwych wyborów życiowych

Psychologia egzystencjalna a wartości

Rola wartości - dwa podejścia:
 Relacja ja-świat zawiera obiektywne 

wartości, które człowiek powinien 
odkryć, znajdując sens życia (Frankl)

 Człowiek wybiera wartości, nadając 

sens swemu życiu (May)

Terapia egzystencjalna

Głównym celem jest pomoc w 

świadomym doświadczaniu 

egzystencji:

 Poszerzanie samoświadomości
 Doświadczanie możliwości
 Przyjęcie odpowiedzialności
 Świadomy wybór
„Człowiek staje się autorem, a nie tylko 

aktorem swego życia” 

Krytyka koncepcji egzystencjalnej



Stoi w opozycji do głównego nurtu 

psychologii osobowości



Obszar jej zainteresowań z niełatwo poddaje 

się naukowemu badaniu, szukającemu 

prawidłowości



Bardziej opisuje niż wyjaśnia, używając 

specyficznego, metaforycznego języka



Koncentruje się na świadomym, 

intencjonalnym aspekcie funkcjonowania 

człowieka



Pomija neurofizjologiczne i psychospołeczne 

aspekty funkcjonowania