Slajd 1

Stratyfikacja społeczna

Analizując społeczeństwo - poszczególne jego typy

i struktury – można zauważyć, że występuje

w nich duże zróżnicowanie między rozmaitymi

jednostkami i grupami społecznymi

konsekwencją którego są widoczne nierówności

społeczne.

Przynależność do rozmaitych kategorii lub grup

wyznacza określoną pozycję społeczną wyżej lub niżej

cenioną, korzystniejszą lub mniej korzystną oraz daje

podstawę do uzależnienia od siebie ludzi należących

do innych kategorii lub grup społecznych.

Nierówności takie rodzą też we wszystkich

społeczeństwach wiele problemów, np. czy można lub

nie można zmieniać swoją przynależność grupową?

Stratyfikacja społeczna

W socjologii powyższe zróżnicowanie

i nierówności określa się

mianem „stratyfikacji społecznej"

lub

"uwarstwieniem społecznym"

Stratyfikacja

społeczna

inaczej mówiąc „stratyfikacja” lub

"uwarstwienie” społeczne

– to pojęcia

oznaczające fakt, że każda zbiorowości ludzka

składa się z klas, warstw i grup społecznych

pozostających ze sobą w relacjach

nadrzędności i podporządkowania.

Stratyfikacja – z socjologicznego punktu

widzenia - oznacza, że każde społeczeństwo

ma pewien system rang, według których:

pewne warstwy stoją wyżej, inne zaś niżej a ich

suma stanowi system stratyfikacji lub

uwarstwienia danego społeczeństwa.

Koncepcja stratyfikacyjnego

podziału

społeczeństwa polega na rozpatrywaniu go

pod kątem istnienia warstw (klas, stanów,

grup społeczno-zawodowych) różniących się

między sobą pod względem np. dochodu,

prestiżu, wieku, kwalifikacji, wykształcenia,

pełnionych funkcji itd. Pozycja danej warstwy

społecznej (wyższa lub niższa) zależy od

uznawanego w danym społeczeństwie

systemu wartości.

Stratyfikacja społeczna

mierzona jest dostępnością do takich

podstawowych dóbr społecznych,

jak: majątek, pieniądze , władza,

prestiż, wykształcenie, kwalifikacje,

pełnione funkcje, zdrowie, itp.

Stratyfikacyjny podział dóbr

Najczęściej dotyczy:

- posiadanego bogactwa

- władzy /jej zakresu i

dostępności/

- prestiżu /uznania społecznego/

Systemy stratyfikacji

Ze względu na możliwości zmiany

pozycji społecznej i przynależności

stratyfikacyjnej, wyróżniamy w

społeczeństwach dwa systemy

stratyfikacji :

- system zamknięty

- system otwarty

Systemy stratyfikacji

System stratyfikacji zamknięty

to taki, w którym zmiana pozycji przez jednostkę lub grupę

nie jest możliwa. Pozycja ta zależy od rodziny, w której

dana jednostka urodziła się.

System stratyfikacji otwarty

to taki, w którym możliwa jest zmiana pozycji społecznej i

przynależności stratyfikacyjnej, ponieważ pozycja zależy od

statusu osiągniętego nie dzięki rodzinie a np. małżeństwu,

pracy zawodowej, itd.

Przejście z jednej kategorii podziału stratyfikacyjnego do

innej określane jest „awansem społecznym” albo

„degradacją społeczną”

Podstawowe systemy stratyfikacji

społeczeństw ludzkich:

SYSTEMY ZAMKNIĘTE:

- NIEWOLNICTWO /ludzie wolni i niewolnicy/

- SYSTEM STANOWY /szlachta, chłopi,

duchowieństwo/

- KASTOWY /bramini-kapłani, kaszatriowie - władcy i

zarządcy,

waiśowie- pracujący w produkcji, handlu

rolnictwie,

śudrowie- prac. służący innym , pariasi

do prac

nietykalnych/

SYSTEMY OTWARTE:

- SYSTEM KLASOWY

- SYSTEM WARSTWOWY

NIEWOLNICTWO

Jest jednym z najstarszych przykładów

zamkniętego systemu stratyfikacji

społeczeństwa ludzkiego, w którym

wyodrębnia się dwie kategorie:

- ludzi wolnych /posiadających

określone prawa człowieka/

- niewolników /traktowanych nie jako

ludzi lecz mówiące narzędzie/

SYSTEM STANOWY

Jest kolejnym przykładem zamkniętego

systemu stratyfikacji społeczeństwa

ludzkiego, w którym jednostka nie

może zmienić swojego statusu

społecznego. W strukturze

społeczeństwa występują trzy stany:

- arystokracja i szlachta

- duchowieństwo

- pospólstwo /tj. chłopi, kupcy i

rzemieślnicy/

SYSTEM KASTOWY

SYSTEM ten tworzą ściśle zamknięte,

endogamiczne grupy społeczne zwane kastami,

których odrębność wynika z przepisów religijnych

lub prawnych i jest zwykle usankcjonowana

zwyczajowo. Kasty zajmują określone obszary, a

ich członkowie są związani ze sobą wspólnymi

obrzędami i wykonywaniem tego samego zawodu.

Kasty są zhierarchizowane, jedne uważano za

lepsze, a inne za gorsze. Przynależność do każdej

z nich jest dziedziczna. Kasty istniały i istnieją

nadal w różnych społeczeństwach, jednak ze

względu na swoją ilość szczególnie

charakterystyczne są dla społeczeństwa

indyjskiego, w którym ciągle jeszcze występuje

ok. 50 tyś. kast o zróżnicowanym statusie

społecznym wśród których 4 najważniejsze to:

udrowie, wajśowie, kaszatriowie

i bramini

SYSTEM KASTOWY

Śudrowie

(Shudra ) - stanowią kastę

o najniższym statusie społecznym,

której przeznaczeniem jest służenie

trzem wyższym kastom. Tradycyjnie

nie przysługuje im odprawienie

określonych ceremonii. Przykład

typowej pracy i zawodu dla śudrów to

księgowy.

Wyżej w hierarchii stoją waiśowie.

SYSTEM KASTOWY

Drugą w hierarchii kastę stanowią

waiśowie zajmujący się produkcją,

handlem, rolnictwem itp.

wyżej od waiśów pod względem

statusu społecznego stoją

kaszatriowie.

SYSTEM KASTOWY

Kszatriowie

są kastą do której należą

władcy i rządcy. Ich powołaniem i

głównym celem, do którego powinni

dążyć jest uzyskanie takich cechy,

jakimi kszatrijowie powinni się

odznaczać, tj.: dzielność, męstwo, hart,

dostojeństwo, silna wola, szybkość

decyzji, zręczność, stanowczość, a

także niezdolność do ucieczki z pola

bitwy, szlachetność, hojność, dar

rządzenia, wielkoduszność.

SYSTEM KASTOWY

Kastę najwyższą stanowią b

ramini

-członkowie kasty kapłańskiej, która

według mitologii indyjskiej powstała

już przy stworzeniu świata.

Przynależność do kasty bramińskiej,

jak i pozostałych jest dziedziczna i

nie może ulec zmianie za życia

człowieka.

Zmiana taka możliwa jest dopiero po

śmierci w rezultacie reinkarnacji.

OTWARE

SYSTEMY

STRATYFIKACJI SPOŁECZNEJ

Wg KAROLA MARKSA klasa to wielka o podobnym stosunku

do środków produkcji. W społ. występują dwie główne

klasy: właściciele śr. produkcji (właściciele ziemscy i

kapitaliści) oraz ci którzy sprzedają im siebie i swoją pracę

(chłopi i robotnicy).

Zdaniem Marksa relacje klasowe mają charakter wyzysku

dlatego są stałym źródłem konfliktów na tle władzy i

podziału dóbr.

Koncepcję K.Marksa zmodyfikował Max Weber, wg którego

na stratyfikację społ. wpływa nie tylko przynależność

klasowa, ale podobny status (sposób mieszkania, ubierania

się, mówienia, wykonywany zawód) oraz partia (obejmująca

grupę ludzi współpracujących ze sobą, ze względu na

podobne cele i interesy)

Ostatnio zaś formułuje się tezę, że ważnymi czynnikami

pozycji klasowej są czynniki kulturowe takie jak styl życia

i wzory konsumpcji. Za wskaźnik przynależności

klasowej przyjmuje się też często zawód.

SYSTEM UWARSTWIENIA

PRESTIŻOWEGO

W.L. Warnera

Inną jeszcze, koncepcję badania stratyfikacji

społecznej przyjął (lata 30. XX w.) amerykański

socjolog W.L. Warner, który skoncentrował się na

uwarstwieniu małomiasteczkowej społeczności

amerykańskiej ze względu na zróżnicowany

prestiż (wg kryteriów dochodu, wykształcenia,

zawodu) i wyodrębnił 6 warstw (klas) mających

nierówny prestiż: wyższa – wyższa i wyższa –

niższa, średnia – wyższa i średnia – niższa, niższa

– wyższa i niższa – niższa.

Zjawiskiem powszechnym jest ruchliwość społeczna w górę

i w dół drabiny społecznej

Pozycja społeczna jednostki

w społeczeństwie otwartym nie jest „dana” przy

urodzeniu lecz jest jej własnym osiągnięciem

(co najmniej częściowym)

W społeczeństwie nowoczesnym większość ludzi

jest bardziej zamożna niż kilka pokoleń wstecz,

chociaż majątek jest bardziej skupiony w

rękach stosunkowo małej grupy. Ludzie bogaci

to także zróżnicowana i zmienna grupa.

Pojawia się w niej coraz więcej kobiet i osób

które same doszły do fortuny.

Ranking 100 najbogatszych polaków w

2010

Poz. Nazwisko Szacunkowy

majątek w mln PLN Źródło dochodów

1. Kulczyk 7100 – 7400 browarnictwo, infrastruktura,

motoryzacja

2. Solorz-Żak 6600- 7200 media, finanse

3. Czarnecki Leszek finanse, nieruchomości

4. Michał Sołowow 4300 – 5900 ceramika sanitarna,

budownictwo, nieruchom.

5. Jerzy Starak 2700 – 5500 farmacja, przemysł spożywczy

6. R.i G. Karkosikowie 6.266– 6.295 przemysł chemiczny i

metalurgiczny

7. Tadeusz Chmiel 2560- 2700 meblarstwo

8. Dariusz Miłek 1650-1910 przemysł obuwniczy

9 Jarosław Pawluk 1550 -1800 transport

Źródło:

Ranking

wg WPROST i FORBES

Teorie stratyfikacji społecznej

Według funkcjonalistów, jakaś forma stratyfikacji społecznej

jest nieunikniona i społecznie niezbędna. min. Davis Moor,

stwierdza, że dobra społeczne będą zawszą rozdzielone

nierówno, ponieważ społeczeństwo musi umieścić na

głównych pozycjach jednostki o niezbędnych

umiejętnościach i przygotowaniu.

Teoretycy konfliktu - np. Karol Marks - zakładają istnienie

tylko dwóch podstawowych klas społecznych: tych, którzy

posiadają środki produkcji i tych, którzy ich nie posiadają.

Członkowie pierwej grupy kontrolują społeczeństwo i

rozdzielają jego dobra z korzyścią dla siebie.

Natomiast Max Weber w swojej wielowymiarowej koncepcji,

wskazuje na istnienie trzech wymiarów stratyfikacji

społecznej: ekonomiczny (majątek), społeczny (prestiż) i

polityczny (dostęp do władzy). Sfery te według Gerharda i

Jeana Lenskiego powinny być brane pod uwagę w każdej

analizie stratyfikacji, ponieważ ich zdaniem pewien stopień

stratyfikacji jest nieunikniony we wszystkich

społeczeństwach, ale forma i rozmiar rozwarstwienia zależą

od natury samego społeczeństwa.

Utrzymanie systemu stratyfikacji

Utrzymaniu istniejącego systemu stratyfikacji

służą, ogólnie rzecz biorąc instytucje społeczne,

a jedną z głównych podstaw stratyfikacji jest

ekonomia, ponieważ nierówno podzielone dobra

społeczne są często przekazywane kolejnym

pokoleniom przez rodzinę. W tym

znaczeniu ekonomia i rodzina współpracują.

Rodziny powielają system stratyfikacji przez

socjalizację dzieci polegającą na egzekwowaniu

od nich odpowiednich wartości i postaw oraz

przygotowaniu do określonych zawodów.

Istniejący system wspomagają także religia i

ideologia, w szczególności dotyczy to systemu

kastowego. Porządek polityczny często jest pod

wpływem porządku ekonomicznego i wykorzystuje

prawodawstwo oraz środki przymusu państwa do

utrzymania systemu stratyfikacji.

Utrzymanie systemu stratyfikacji

System stratyfikacji społecznej wspomagają

nie tylko instytucje społeczne, ale i społeczne

procesy, np. jednostki zagrażające systemowi

- szczególnie przywódców opozycji - kooptuje

się, czyli dopuszcza w obręb systemu w

sposób, który daje im samym korzyść i

osłabia ich opozycję wobec systemu. Innym

procesem jest zasada mutacji korzyści, którą

R. Merton nazwał „efektem Mateusza”. Ci,

którzy mają będą mieli jeszcze więcej, a

zatem ci, którzy korzystają ze stratyfikacji,

potrafią pomnożyć to w taki sposób, by

korzyść była jeszcze większa; a to

automatycznie pogłębia dysproporcje

w rozdziale dóbr społecznych.

Document Outline