Ekonomia
Ekonomia
Wykład 13
Polityka budżetowa
Ekonomia
Ekonomia
Wykład 13
Polityka budżetowa
Miejsce polityki fiskalnej w polityce
finansowej państwa
POLITYKA GOSPODARCZA PAŃSTWA
POLITYKA MONETRNA
(polityka pieniężna oraz
polityka
kursu
walutowego)
POLITYKA FISKALNA
(BUDŻETOWA)
Definicja, istota,
zasady
Definicja polityki fiskalnej
Oznacza
gromadzenie
i
wydatkowanie
środków budżetowych
dla realizacji celów polityki społeczno-gospodarczej państwa
W wąskim ujęciu pojęcie polityki fiskalnej ogranicza się do
regulowania ogólnej wysokości i proporcji dochodów i
wydatków budżetowych
oraz ich wzajemnego stosunku
(salda
budżetu),
w szerszym zaś obejmuje również
politykę podatkową oraz
politykę wydatków budżetowych
Istota polityki fiskalnej
Szczególnej miejsce w polityce fiskalnej zajmuje
budżet państwa
, który jako roczny plan
finansowy
obejmuje
zestawienie
stałych
wpływów i wydatków państwa oraz wskazuje
źródła
pokrycia
niedoboru
lub
kierunki
rozdysponowania nadwyżki;
Budżet państwa jest więc finansowym wyrazem
i równocześnie instrumentem realizacji polityki
społeczno-gospodarczej państwa.
Zasady polityki budżetowej
Do głównych zasad polityki budżetowej zalicza się:
1.
Zasadę rocznego budżetowania
– plan dochodów i
wydatków obejmuje okres jednego roku, co zapewnia
periodyczne uchwalanie budżetu przez parlament;
2.
Zasadę zupełności
– budżet obejmuje wszystkie dochody i
wydatki, tym samym żadna z dziedzin działalności
finansowej państwa nie może być pominięta czy wyłączona
z planu budżetowego;
3.
Zasadę jedności
– budżet państwa powinien tworzyć jedną
całość, dochody i wydatki powinny być ujęte w jednym
zestawieniu;
Zasady polityki budżetowej
Do głównych zasad polityki budżetowej zalicza się:
4.
Zasadę jawności
– budżet państwa powinien być
podany do publicznej wiadomości, dotyczy to
zarówno fazy tworzenia, jak i uchwalania,
wykonywania i kontroli;
5.
Zasadę równowagi budżetowej
– polega na dążeniu
do tego aby bieżące dochody budżetowe były
wystarczające na pokrycie wydatków, współcześnie
zasada ta traci na znaczeniu, a deficyty i nadwyżki
są stosowane celowo w polityce gospodarczej.
Instrumenty polityki
fiskalnej
Wyróżnia się możliwości
bezpośredniego
i
pośredniego
oddziaływania narzędzi polityki
fiskalnej na gospodarkę.
Możliwości bezpośredniego oddziaływania można
podzielić na dwie grupy:
-
po stronie dochodów budżetowych
,
-
po stronie wydatków budżetowych
.
Możliwości bezpośredniego i pośredniego
oddziaływania instrumentów polityki budżetowej
na gospodarkę
BEZPOŚREDNIE
PO STRONIE DOCHODÓW
PO STRONIE
WYDATKÓW
Podatki
bezpośredn
ie
Podatek
dochodowy od
osób
fizycznych i
prawnych
Ulgi i
zwolnienia
podatkowe,
skala
podatkowa,
wakacje
podatkowe
Podatki
pośrednie
Podatek
VAT
Podatek
akcyzowy
Podatek
importowy
(1993-1996)
Dotacje na
finansowanie
bieżących zadań
gospodarczych
Wydatki
gospodarcze
bieżące w sferze
budżetowej
Wydatki majątkowe
Możliwości bezpośredniego i pośredniego
oddziaływania instrumentów polityki
budżetowej na gospodarkę
POŚREDNIE
Finansowanie różnic stóp oprocentowania
kredytów
Udzielanie poręczeń i gwarancji
Dofinansowywanie inwestycji publicznych
Zamówienia publiczne
Funkcje polityki
fiskalnej
Funkcje polityki fiskalnej:
1.
Funkcja alokacyjna
2.
Funkcja redystrybucyjna
3.
Funkcja stabilizacyjna
1. Funkcja
alokacyjna
Funkcja alokacyjna
Istotę funkcji alokacyjnej polityki budżetowej stanowi
alokowanie poza mechanizmem rynkowym pewnej
części dóbr i usług
, co pozwala państwu w sposób
świadomy
eliminować
jego
niedoskonałości,
umożliwiając w ten sposób m.in. dostęp do
określonych dóbr i usług każdej osobie, bez względu
na wielkość dochodów, którymi dysponuje;
Funkcja ta polega więc na
oddziaływaniu na strukturę
angażowanych czynników produkcji
, a tym samym na
strukturę wytwarzanego produktu społecznego;
Funkcja alokacyjna
Funkcja ta realizowana jest poprzez
gromadzenie
dochodów na potrzeby związane z działalnością publiczną
oraz
ponoszenie wydatków związanych z tą działalnością
;
Zadania alokacyjne polityki budżetowej polegają na:
-
kształtowaniu podziału czynników wytwórczych i dóbr
materialnych między sektor publiczny i sektor prywatny;
-
kształtowaniu podziału czynników wytwórczych w ramach
sektora publicznego;
-
oddziaływaniu na alokację zasobów w ramach sektora
prywatnego
.
Funkcja alokacyjna
W ramach sektora publicznego alokacji dokonuje się przez
bezpośrednie
określanie
wielkości
środków
przeznaczonych
na
finansowanie
poszczególnych
rodzajów
usług
publicznych
.
Można
wśród
nich
wyodrębnić dwie kategorie:
-
świadczeń publicznych koniecznych
– dostarczane
obywatelom
jako
jednorodnej
zbiorowości
(np.
administracja, obrona narodowa);
-
świadczeń
publicznych
pożądanych
–
o
zindywidualizowanym charakterze (np. ochrona zdrowia,
oświata).
Funkcja alokacyjna
Oddziaływanie na alokację zasobów w
ramach sektora prywatnego polega na
tworzeniu
systemu
zachęt
(ulgi, zwolnienia
podatkowe,
subsydia)
lub
ograniczeń
(podwyższone
opodatkowanie),
które
kształtując relacje opłacalności, wpływałyby
na podejmowanie produkcji określonych
dóbr i usług.
2. Funkcja
redystrybucyjna
Funkcja redystrybucyjna
Funkcja redystrybucyjna polityki budżetowej
polega na świadomym oddziaływaniu przez
państwo na
ostateczny podział dochodów
indywidualnych
;
Jej
zadaniem
jest
korygowanie
ukształtowanego przez mechanizm rynkowy
podziału dochodów indywidualnych.
Funkcja redystrybucyjna
W praktyce wyróżnia się trzy płaszczyzny oddziaływania
budżetu na podział dochodów w społeczeństwie, a
mianowicie:
1.
redystrybucja dochodów pieniężnych za pomocą systemu
podatków i pieniężnych transferów socjalnych (głównie
świadczenia społeczne);
2.
bezpłatne lub częściowo odpłatne zaspokajanie określonych
potrzeb w ramach usług społecznych (ochrona zdrowia,
oświata, itp.);
3.
oddziaływanie na warunki w jakich kształtuje się pierwotna
dystrybucja dochodów (np. wydatki na szkolenie siły
roboczej, mobilność terytorialną i zawodową siły roboczej).
Funkcja redystrybucyjna
Władze wychodzą z założenia, że dystrybucja dochodów
ukształtowana przez mechanizm rynkowy jest nadmiernie
zróżnicowana i dokonują jej korekty przez opodatkowanie
dochodów oraz majątku;
Funkcja redystrybucyjna podatków sprowadza się przede
wszystkim do wykorzystania opodatkowania jako narzędzia
makroekonomicznego kształtowania popytu;
Opodatkowanie może mieć charakter
stały
,
liniowy
,
degresywny
lub
progresywny
;
Zdecydowanie
najczęściej
stosowana
jest
formuła
progresywna przyczyniająca się do spłaszczenia dochodów.
Formuły podatkowe
Kwota
podatku
Dochód brutto
Podatek
stały
Podatek
degresywny
Pod
ate
k
lini
ow
y
P
o
d
a
te
k
p
ro
g
re
sy
w
n
y
Krzywa Laffera
0
100
Stopa
opodatkowania
P
rz
y
c
h
o
d
y
z
p
o
d
a
tk
ó
w
3. Funkcja
stabilizacyjna
Funkcja stabilizacyjna
Stabilizacyjne zadania polityki fiskalnej polegają
na wykorzystywaniu instrumentów budżetowych
do oddziaływania – poprzez kształtowanie
poziomu zagregowanego popytu – na procesy
gospodarcze w skali makroekonomicznej, w celu
zapewnienia
zrównoważonego
wzrostu
gospodarczego
w warunkach wysokiego stopnia
wykorzystania potencjału gospodarki, stabilności
cen oraz równowagi zewnętrznej.
Funkcja stabilizacyjna
Podstawę koncepcji stabilizacyjnej funkcji polityki
budżetowej stanowi teoria Keynesa:
-
mechanizm rynkowy samoczynnie nie zapewnia
stanu równowagi na poziomie zapewniającym pełne
wykorzystanie czynników produkcji;
przyczyną tego stanu jest zbyt mały efektywny
popyt;
potrzebna jest interwencja państwa polegająca na
wykorzystaniu narzędzi budżetowych w celu
kreowania odpowiedniego dla stanu równowagi
efektywnego popytu.
Funkcja stabilizacyjna
W przypadku
zagrożenia recesją
powinno następować
obniżenie przychodów i zwiększenie wydatków
budżetowych
dające w efekcie wzrost globalnego
popytu;
W
sytuacji
niebezpieczeństwa
przegrzania
koniunktury
rząd powinien prowadzić
politykę
restrykcyjną
, obejmującą zwiększenie wpływów do
budżetu i zmniejszenie wydatków budżetowych,
mających na celu ograniczenie globalnego popytu;
Przesłanki
prowadzenie
stymulacyjnej,
bądź
restrykcyjnej polityki fiskalnej tkwią w zjawiskach luki
recesyjnej oraz luki inflacyjnej.
Luka recesyjna – występuje wtedy, gdy równowaga między
zagregowanym popytem i podażą występuje na poziomie niższym
niż wynikającym z wielkości produktu narodowego przy pełnym
zatrudnieniu
C+I+G
PN
45
o
1
2
3
E
D
C
A
B
1
– krzywa zagregowanego popytu
przed wzrostem zakupów rządowych
2
– krzywa zagregowanego popytu
po wzroście zakupów rządowych
3
– krzywa równowagi
między produktem
narodowym, a
zagregowanym popytem
A
– produkt narodowy
przy niepełnym
zatrudnieniu
B
– produkt narodowy
przy pełnym zatrudnieniu
D E
– luka
recesyjna
Luka inflacyjna – oznacza, że w punkcie wyznaczonym
wielkością
produktu
narodowego
przy
pełnym
zatrudnieniu zagregowany popyt jest większy od
wielkości tego produktu
C+I+G
PN
45
o
1
2
3
C
A
1
– krzywa zagregowanego popytu
przed zmniejszeniem zakupów
rządowych
2
– krzywa zagregowanego popytu
po zmniejszeniu zakupów
rządowych
3
– krzywa równowagi
między produktem
narodowym, a
zagregowanym popytem
A
– produkt narodowy
przy pełnym zatrudnieniu
C B
– luka
inflacyjna
B
Luka recesyjna i inflacyjna
2
3
1
C+I+
G
PN
Produkt
potencjalny
luka
inflacyjna
luka
recesyjna
1
– linia globalnego
popytu
zapewniająca pełne
zatrudnienie
2
– linia globalnego
popytu przy
niedoszacowanych
wydatkach
rządowych
3
– linia globalnego
popytu przy
przeszacowanych
wydatkach
rządowych
Funkcje polityki fiskalnej -
podsumowanie
Funkcje polityki fiskalnej - podsumowanie
Oddziaływanie państwa na gospodarkę za pomocą dochodów i wydatków
publicznych
Funkcje
polityki
fiskalnej
Dochody publiczne
Wydatki publiczne
Alokacyjna
-
pożyczki publiczne (ograniczają
pożyczki prywatne);
-
polityka podatkowa:
•
cła protekcyjne,
•
instrumenty podatkowe
promujące i hamujące rozwój
określonych przedsięwzięć
(np. ulgi, zwolnienia z podatku
VAT)
-
wydatki inwestycyjne;
-
wydatki na działalność
służb, które przyczyniają
się do poprawy
funkcjonowania
infrastruktury
ekonomicznej i społecznej
Funkcje polityki fiskalnej - podsumowanie
Oddziaływanie państwa na gospodarkę za pomocą dochodów i wydatków
publicznych
Funkcje
polityki
fiskalnej
Dochody publiczne
Wydatki publiczne
Redystry
-bucyjna
- podatek bezpośredni od
dochodów osobistych
-
pieniężne transfery socjalne (np.
zasiłki dla bezrobotnych);
-
bezpłatne lub częściowo
odpłatne zaspokajanie
określonych usług społecznych;
-
kształtowanie wyjściowych
warunków rynkowego podziału
dochodów (np. wydatki na
szkolenie)
Funkcje polityki fiskalnej - podsumowanie
Oddziaływanie państwa na gospodarkę za pomocą dochodów i wydatków
publicznych
Funkcje
polityki
fiskalnej
Dochody publiczne
Wydatki publiczne
Stabili-
zacyjna
-
operacje pożyczkowe:
•
wywołujące efekt deflacyjny (gdy
pożyczka publiczna absorbuje
nadmiar siły nabywczej ludności;
•
wywołujące efekt inflacyjny (gdy
finansują wydatki publiczne
-
operacje podatkowe:
•
„automatyczne stabilizatory”
wynikające z progresywnego
charakteru podatku dochodowego;
•
zmiana stawek podatkowych;
•
ulgi i zwolnienia podatkowe
stymulujące inwestycje lub eksport
-
wydatki na wynagrodzenia
w sektorze publicznym;
-
świadczenia socjalne;
-
wydatki na roboty
publiczne;
-
wydatki zbrojeniowe
Pasywna polityka
fiskalna +
automatyczne
stabilizatory
koniunktury
Istota pasywnej polityki
fiskalnej
Pasywna polityka fiskalna opiera się na koncepcji
działania
automatycznych
stabilizatorów
koniunktury
, które oddziałują na popyt globalny;
Automatyczne stabilizatory koniunktury
to narzędzia
polityki fiskalnej, które reagują na zmiany
aktywności
gospodarczej
bez
potrzeby
podejmowania jakichkolwiek decyzji dotyczących ich
zastosowania;
Działają
samoczynnie
, chociaż ustanowienie ich
wymaga aktywności państwa.
Automatyczne stabilizatory
koniunktury
podatki dochodowe;
podatki pośrednie;
zasiłki z tytułu bezrobocia i inne
świadczenia społeczne;
programy pomocy dla rolnictwa.
Działanie podatków
W warunkach spadku koniunktury – czego wyrazem
są m. in. malejące dochody – progresja podatkowa
zmniejsza ciężar opodatkowania, przeciwdziałając
nadmiernemu
spadkowi
popytu,
produkcji
i
zatrudnienia;
W warunkach nadmiernej ekspansji gospodarczej,
kiedy
dochody
rosną
szybko,
powoduje
wyhamowanie popytu i nadmiernie „przegrzanej”
koniunktury.
Działanie zasiłków dla
bezrobotnych
Utrata pracy oznacza automatyczne
uzyskanie zasiłku, podjęcie pracy oznacza
pozbawienie praw do jego pobierania;
W ten sposób zasiłki dla bezrobotnych
stają się narzędziem tworzenia lub
redukowania popytu w zależności od
sytuacji na rynku pracy.
Automatyczna stabilizatory
koniunktury
Zalety:
szybkość reakcji na cykliczne wahania popytu;
samoczynny charakter automatycznej stabilizacji upodabnia ją
do naturalnych mechanizmów rynkowych
Wady:
mechaniczny charakter reakcji;
bezradne wobec zakłóceń natury strukturalnej;
niezdolność do stworzenia bodźców do zmiany istniejącej
sytuacji ekonomicznej;
ich funkcją jest obrona istniejącego poziomu aktywności
gospodarczej przez obronę wyjściowych rozmiarów popytu
globalnego, niezależnie od tego, czy popyt ten ustabilizował
się na poziomie zapewniającym wysokie zatrudnienie czy też
nie.
Aktywna polityka
fiskalna +
nieautomatyczne
stabilizatory
koniunktury
Aktywna polityka fiskalna
Poprzez aktywną politykę fiskalną państwo próbuje
kształtować rzeczywistość gospodarczą tak, by maksymalnie
ograniczać zjawiska negatywne takie, jak np. bezrobocie, a
zarazem stymulować zjawiska pozytywne takie, jak np. wzrost
gospodarczy;
Aktywna polityka fiskalna stanowi element interwencjonizmu
państwowego
oparta
jest
na
wykorzystaniu
nieautomatycznych stabilizatorów gospodarki, wśród których
szczególną rolę odgrywają różnego rodzaju składniki
wydatków budżetowych.
Nieautomatyczne stabilizatory
koniunktury
– wydatki budżetowe
Wydatki tradycyjne
– związane są z pewnymi podstawowymi
funkcjami państwa jako organizacji społecznej i politycznej
np. obrona narodowa, administracja;
Wydatki państwa dobrobytu (państwa opiekuńczego)
– to w
dużej mierze transfery w postaci rent, emerytur, zasiłków
chorobowych,
rodzinnych,
czy
też
zasiłków
dla
bezrobotnych;
Wydatki
gospodarki
mieszanej
–
powstają
jako
konsekwencja włączania się państwa do gospodarki np.
subsydia oraz niektóre inwestycje infrastrukturalne.
Wady nieautomatycznych stabilizatorów
koniunktury
Realizowanie aktywnej polityki budżetowej
wymaga wprowadzania zmian legislacyjnych w
programach budżetowych;
Występuje tzw. efekt opóźnień czasowych:
•
fazy rozpoznania;
•
fazy diagnozy;
•
fazy decyzyjnej;
•
fazy instrumentalnej.
Deficyt budżetowy
Deficyt budżetowy w teoriach
ekonomii
Jedna z głównych idei
keynesowskich
podstaw
interwencjonizmu państwowego opierała się na
założeniu, że budżet państwa nie musi być
zrównoważony, umożliwia to bowiem prowadzenie
aktywnej polityki antycyklicznej;
Neoklasyczne
nurty
myśli
ekonomicznej
kwestionują celowość i praktyczną skuteczność
wykorzystania deficytu budżetowego jako narzędzia
polityki stabilizacyjnej.
Krytyka deficytu budżetowego
jako narzędzia polityki fiskalnej
Usuwa symptomy, a nie rzeczywiste przyczyny
kryzysowych zjawisk w gospodarce;
Finansowanie deficytu budżetowego prowadzi do
nasilenia presji inflacyjnej w gospodarce
;
Powstanie tzw.
efektu wypychania (crowding out effect)
–
konsekwencją deficytu jest wzrost zapotrzebowania rządu
na kredyt, co prowadzi do wzrostu stopy procentowej i
spadku ilości prywatnych kredytów inwestycyjnych.
Oznacza to, że dodatkowy popyt wywołany rosnącymi
wydatkami budżetowymi jest neutralizowany spadkiem
aktywności sektora prywatnego.
Źródła finansowania deficytu
budżetowego
Sposoby finansowania deficytu to:
pożyczanie
pieniędzy
od
innych
podmiotów
gospodarczych
– groźba wpadnięcia w tzw.
pułapkę
zadłużenia
, kiedy to odsetki od zaciągniętych kredytów
stają się tak duże, że wymagają zaciągania coraz to
nowych,
większych
kredytów
dla
utrzymania
wypłacalności budżetu;
zwiększanie emisji pieniądza
– zależy od relacji między
bankiem centralnym a rządem;
Sposób pierwszy nie zwiększa łącznej ilości pieniądza w
gospodarce, sposób drugi przyczynia się do wzrostu ilości
pieniądza
.
Dług publiczny
Dług publiczny
Aby zrównoważyć deficyt budżetowy, niezbędne
jest uzyskiwanie dodatkowych przychodów przez
zadłużenie instytucji publicznych. W ten sposób
powstaje
dług publiczny
;
„Dług publiczny”
to zobowiązania Skarbu Państwa,
wynikające z zaciągnięcia kredytów w krajowych i
zagranicznych
instytucjach
finansowych,
pozostających
do
wykupienia
papierów
wartościowych oraz innych tytułów, np. bieżących
i długoterminowych rozliczeń z bankami, kredytów
infrastrukturalnych itp.
Budżet w praktyce
rok 2009
dochody – 310,5 mld zł
wydatki – 328,7 mld zł
deficyt – 18,2 mld zł – 1,3% PKB
rok 2008
dochody – 281,8 mld zł
wydatki – 310,4 mld zł
deficyt – 28,6 mld zł
rok 2007
dochody – 226,8 mld zł
wydatki – 256,8 mld zł
deficyt – 30,0 mld zł
Struktura dochodów
budżetowych
Struktura wydatków
budżetowych
Dług publiczny
rok 2008 - 593,6 mld zł, czyli 47,4% PKB
rok 2007 – 517,1 mld