Język prawa i język 
prawników

wykład 6, dr Maciej Dybowski

Rozróżnienie

Język prawniczy

Język prawny

język tekstów 

prawnych

język norm 

prawnych

Metajęzyk:

wypowiedzi o 

normach i 

przepisach

JĘZYK

ETNICZNY

Język tekstów

prawnych

(2) specyficzny 

semantycznie

 (1) specyficzny syntaktycznie

adekwatny

(4)komunikaty

wny

(3) zwięzły

precyzyjny

elastyczny

Specyfika syntaktyczna

✤

Jednostką redakcyjną jest przepis (zdanie)

✤

Przepisy mają swoje nazwy indywidualizujące (art., ust., pkt.)

✤

Przepisy są grupowane w większych całościach

✤

Przepis nie da się utożsamić z normą (kondensacja i rozczłonkowanie)

✤

Reguły syntaktyczne języka powszechnego nie przesądzają o 

znaczeniu, np.

✤

„wierzyciel może wnieść powództwo” (kompetencja)

✤

„Prezydent podpisuje ustawę” (nakaz)

✤

„Kto zabija człowieka, podlega karze” (zakaz)

Specyfika semantyczna

✤

Słownictwo nie występujące w języku powszechnym

✤

„Powódka z konkubentem wnieśli pozew przeciwko komisantowi i cieszą się, że ich 

sprawa jest na wokandzie”

✤

Definicje regulujące służą większej w porównaniu z językiem powszechnym precyzji - 

definicje legalne - ustawodawca określa znaczenie słowa na użytek danego aktu 

normatywnego

✤

Art. 115 § 15 k.k. W rozumieniu tego kodeksu za statek wodny uważa się także stałą 

platformę umieszczoną na szelfie kontynentalnym.

✤

Art. 3 pkt 1 prawa budowlanego. Ilekroć w ustawie jest mowa o obiekcie budowlanym - 

należy przez to rozumieć:

✤

budynek wraz z instalacjami i urządzeniami technicznymi,

✤

budowę stanowiącą całość techniczno-użytkową wraz z instalacjami i urządzeniami,

✤

obiekt małej architektury.

Specyfika semantyczna

✤

Dzięki zwrotom nieostrym i klauzulom generalnym tekst 

prawny staje się elastyczny

✤

Zwroty nieostre dają podmiotowi stosującemu prawo 

swobodę decydowania: „należyta staranność”, „znaczna 

szkoda”, „uzasadniona obawa”

✤

Klauzule generalne odsyłają do systemu ocen lub norm 

innych niż prawne: „zasady współżycia społecznego”, „dobre 

obyczaje uniwersyteckie”

Kaluzule generalne - 

przykłady przepisów

✤

Czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz 

również te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia 

społecznego i ustalonych zwyczajów. (art. 56 kc)

✤

Nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny 

ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub 

zasadami współżycia społecznego. (art. 5 zd. 1 kc)

✤

Sąd wymierza karę według swego uznania, w granicach 

przewidzianych przez ustawę, bacząc, by jej dolegliwość nie 

przekraczała stopnia winy, uwzględniając stopień społecznej 

szkodliwości czynu oraz biorąc pod uwagę cele zapobiegawcze i 

wychowawcze, które ma osiągnąć w stosunku do skazanego, a 

także potrzeby w zakresie kształtowania świadomości prawnej 

społeczeństwa. (Art. 53 § 1 kk)

Zwięzłość

✤

Tekst prawny jest zwięzły, gdy zawiera te i tylko te wypowiedzi, które są 

niezbędne do odtworzenie z niego jednoznacznych norm postępowania

✤

Zwięzłości służą odesłania i posługiwanie się spójnikami

✤

i, oraz, a - koniunkcja - wszystkie zdania składowe prawdziwe

✤

Wspólnik może żądać podziału i wypłaty całości zysku na koniec roku 

✤

lub - alternatywa nierozłączna - zdania składowe mogą być obydwa prawdziwe

✤

Sprawca podlega karze ograniczenia wolności lub grzywny

✤

albo - alternatywa rozłączna - zdania składowe nie mogą być obydwa 

prawdziwe

✤

Wspólnik może reprezentować spółkę samodzielnie albo łącznie z 

prokurentem

Zwięzłość

✤

Odesłanie polega na tym, że przepis wskazuje na inny przepis

✤

w tym samym akcie normatywnym (odesłanie wewnętrzne)

✤

Kto czyni przygotowania do przestępstwa określonego w art. 163 § 1, art. 

165 § 1, art., 166 § 1 lub w art. 167 § 1, podlega karze pozbawienia wolności 

do lat 3. (art. 168 kk)

✤

w innym akcie normatywnym (odesłanie zewnętrzne)

✤

Orzekanie w sprawach o czyny, określone w art. 92 i art. 93, następuje na 

podstawie przepisów Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. 

(art. 94 prawa budowlanego) 

✤

w normach nie będących prawem (odesłanie pozasystemowe)

✤

Nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze 

społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub zasadami 

współżycia społecznego. (art. 5 zd. 1 kc)

Rodzaje przepisów ze względu na to 

w jaki językowy sposób wyznaczają 

zachowanie

✤

Przepisy nakazujące

✤

Każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania. (art. 

177 § 1 kpk)

✤

Sąd zawiesza postępowanie z urzędu: 1) w razie śmierci strony (...). (art. 174 § 1 pkt 1 kpc)

✤

Przepisy zakazujące

✤

Nie mogą być pozywani przez sądy polskie następujący cudzoziemcy: 1) uwierzytelnieni w 

Rzeczypospolitej Polskiej szefowie przedstawicielstw dyplomatycznych państw obcych. (art. 

1111 § 1 pkt 1 kpc)

✤

Niedopuszczalne jest przywrócenie terminu do złożenia środka odwoławczego od wyroku 

orzekającego unieważnienie małżeństwa lub rozwód albo ustalającego nieistnienie małżeństwa, 

jeżeli choćby jedna ze stron zawarła po uprawomocnieniu się wyroku nowy związek małżeński. 

(art. 170 kpc)

✤

Przepisy dozwalające

✤

Biegły ma prawo żądać wynagrodzenia za stawiennictwo do sądu i wykonaną pracę. 

Przewodniczący może przyznać biegłemu zaliczkę na poczet wydatków. (art. 288 kpc)

Przepisy blankietowe

✤

Przepisy wskazujące w jaki sposób powinny zostać 

uregulowane określone sprawy (odesłanie do przepisu, 

którego nie ma!)

✤

Umowy międzynarodowe ratyfikowane za uprzednią zgodą 

wyrażoną w ustawie są ogłaszane w trybie wymaganym dla 

ustaw. Zasady ogłaszania innych umów międzynarodowych 

określa ustawa. (art. 88 ust. 3 Konstytucji)

Przepisy typu ius cogens

✤

bezwzględnie wiążące, tzn. ich stosowanie nie może zostać wyłączone ani ograniczone 

decyzją stron

✤

Z ważnych powodów wspólnik może wypowiedzieć swój udział bez zachowania 

terminów wypowiedzenia, chociażby spółka była zawarta na czas oznaczony. 

Zastrzeżenie przeciwne jest nieważne. (art. 869 § 2 kc)

✤

Nie może zawrzeć małżeństwa, kto już pozostaje w związku małżeńskim. (art. 13 § 

1 kro)

✤

Nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. 

(art. 83 § 1 zd. 1 kc)

✤

Terminy przedawnienia nie mogą być skracane ani przedłużane przez czynność 

prawną. (art. 119 kc)

✤

Nie można wyłączyć ani ograniczyć z góry odpowiedzialności określonej w dwóch 

artykułach poprzedzających. (art. 437 kc)

Przepisy typu ius 

dispositivum

✤

znajduje zastosowanie tylko wtedy, gdy strony nie uregulowały sprawy inaczej niż w 

takim przepisie

✤

W braku odmiennego zastrzeżenia umownego albo zwyczaju zadatek dany przy 

zawarciu umowy ma to znaczenie, że w razie niewykonania umowy przez jedną ze 

stron druga strona może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy 

odstąpić i otrzymany zadatek zachować, a jeżeli sama go dała, może żądać sumy 

dwukrotnie wyższej. (art. 394 § 1 kc)

✤

W braku odmiennej umowy przyjmującemu zamówienie należy się wynagrodzenie 

w chwili oddania dzieła. (art. 642 § 1 kc)

✤

Bank może obracać czasowo wolne środki pieniężne zgromadzone na rachunku 

bankowym na potrzeby gospodarki narodowej z obowiązkiem ich zwrotu w całości 

lub części na każde żądanie, chyba że umowa uzależnia obowiązek zwrotu od 

wypowiedzenia. (art. 726 kc)

✤

Jeżeli nie umówiono się inaczej, suma ubezpieczenia ustalona w umowie stanowi 

górną granicę odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń. (art. 824 § 1 kc)

Przepisy semiimperatywne

✤

wyznaczają minimalny zakres ochrony interesów jednej ze stron; można 

je wyłączyć lub ograniczyć tylko jeśli strony regulują korzystniej sytuację 

strony chronionej

✤

Odpowiedzialność sprzedawcy z tytułu rękojmi za wady rzeczy 

sprzedanej na raty może być przez umowę wyłączona lub ograniczona 

tylko w wypadkach przewidzianych przez przepisy szczególne. (§ 1) 

Umowa nie może utrudnić kupującemu wykonania uprawnień z tytułu 

rękojmi. (§ 2 art. 584 kc)

✤

Strony mogą odpowiedzialność z tytułu rękojmi rozszerzyć, 

ograniczyć lub wyłączyć. Jednakże w umowach z udziałem 

konsumentów ograniczenie lub wyłączenie odpowiedzialności z tytułu 

rękojmi jest dopuszczalne tylko w wypadkach szczególnych. (art. 558 

§ 1 kc)

Trudności z tekstem prawnym

✤

Tekst prawny może być czytany na kilku poziomach:

✤

deskryptywny

✤

normatywny

✤

presupozycji

Poziom deskryptywny

✤

art. 208 k.k. „Kto rozpija małoletniego, dostarczając mu napoju 

alkoholowego, ułatwiając jego spożycie lub nakłaniając go do 

spożycia takiego napoju, podlega grzywnie, karze ograniczenia 

wolności albo pozbawienia wolności do lat 2”

✤

tekst opisuje jakąś rzeczywistość, w której istnieją małoletni i 

nie-małoletni, napoje alkoholowe, grzywna itd. 

✤

Z tekstu można zrekonstruować pewne sądy o rzeczywistości, 

np. „są tacy małoletni, którzy spożywają napoje alkoholowe”, 

można rekonstruować relacje logiczne pomiędzy jego 

elementami (np.: alternatywa nierozłączna pomiędzy 

„dostarczaniem napoju”, „ułatwianiem spożycia” i „nakłanianiem 

do spożycia” oraz alternatywa rozłączna pomiędzy grzywną, karą 

ograniczenia wolności i karą pozbawienia wolności)

Poziom normatywny

✤

art. 208 k.k. „Kto rozpija małoletniego, dostarczając mu 

napoju alkoholowego, ułatwiając jego spożycie lub 

nakłaniając go do spożycia takiego napoju, podlega 

grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia 

wolności do lat 2”

✤

Tekst wyraża normy postępowania (jednoznaczne i 

kategoryczne). 

✤

typowy dla naszego (tj. w prawoznawstwie) czytania tekstów 

prawnych

Poziom presupozycji

✤

art. 208 k.k. „Kto rozpija małoletniego, dostarczając mu 

napoju alkoholowego, ułatwiając jego spożycie lub 

nakłaniając go do spożycia takiego napoju, podlega 

grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia 

wolności do lat 2”

✤

presupozycje (tzn. ukryte a konieczne założenia): tekst 

zakłada pewną strukturę społeczeństwa, w której jedni 

nakazują coś wiążąco innym, zakłada istnienie struktury 

instytucjonalnej, która egzekwuje sankcje, zakłada 

wykwalifikowanego czytelnika (na razie nas nie interesuje).