Funkcjonalny opis języka
Fonemy szczelinowe
- szereg ciszący
Funkcjonalny opis języka
Fonemy szczelinowe
- szereg ciszący
Fonetyka
Fonetyka bada:
zasób głosek,
zmiany, jakim ulegają głoski,
zjawiska prozodyczne,
fizyczne właściwości dźwięków mowy.
Działy fonetyki opisowej:
artykulacyjna – sposób wytwarzania głosek,
fizjologiczne przebiegi artykulacyjne;
akustyczna – fizyka, charakterystyka głoski jako
fali akustycznej;
audytywna (percepcyjna) – odbiór przez
człowieka.
Audytywna klasyfikacja głosek
Nazwa klasy
głoski
syczące
[s] [z] [c] [ʒ]
szumiące
[š] [ž] [č] [ǯ]
ciszące
[ś] [ź] [ć] [ʒʒ̕ ]
miękkie
[k’] [g’] [ś] [ź] [ć] [ʒʒ’]
twarde
[k] [g] [t] [d] [m] [n] [x]
etc.
jasne
[e] [i]
ciemne
[o] [u]
wybuchowe
[p] [b] [t] [d] [k] [g]
Głoski trzech szeregów
Prawidłowa realizacja głosek trzech szeregów
sprawia dzieciom w wieku przedszkolnym kłopoty. Te
dzieci, które nie potrafią właściwie wymawiać
któregoś z szeregów, zastępują go najczęściej tym,
który już umieją realizować poprawnie.
Dziecko ma prawo uczyć się tych głosek do 6 roku
życia.
Ontogeneza
Rozwijające się prawidłowo dziecko opanowuje:
szereg ciszący w drugim-trzecim roku życia
szereg syczący w czwartym roku życia
szereg szumiący około 4-5 roku życia
Spółgłoski przedniojęzykowo-dziąsłowe pojawiają się
w mowie dziecka najczęściej jako ostatnie. Na ogół
jest to związane z rozwojem słuchu fonematycznego
(umiejętność rozróżniania najmniejszych elementów
wchodzących w skład słowa - I. Styczek).
/ź/ vs. /ś/
Fonem /ź/ podobnie jak /ś/ stanowi klasa
jednoelementowa głosek.
Głoska [ź] różni się od [ś] przede wszystkim
dźwięcznością i nienapiętością mięśni.
Dystrybucja
[ś]
Głoska wymawiana jest
ze wszystkimi
samogłoskami z
wyjątkiem [y]
Występuje w nagłosie
(siano, środa).
Występuje w śródgłosie
(nasiona, maślanka).
Występuje w wygłosie
(gaś, zawieś).
[ź]
Nie występuje w
wygłosie słów.
Występuje w nagłosie
(ziarno, źrebak).
Występuje w śródgłosie
(nizinny, rzeźba).
Warianty podstawowe /ś/ i /ź/
/ś/
spółgłoskowość (Kasia -
Kaja)
niepółotwartość (Kasia –
kara)
szczelinowość (koś – kop)
niezwartość (kosi – koci)
niewargowość (sina – Fina)
nieprzedniojęzykowość
(koś – kos)
środkowojęzykowość
(łaź –
łach)
niedzięczność (Kasia –
Kazia
)
/ź/
spółgłoskowość (kozia –
koła)
niepółotwartość (kozia –
kora)
szczelinowość (zięba –
gęba)
niezwartość (ział – dział)
niewargowość (ziół – wół)
nieprzedniojęzykowość
(ziół – żuł)
środkowojęzykowość
(ziemia – chemia)
dzięczność (Kazia – Kasia)
Realizacja [ś]
Realizacja [ś]
Wiązadła są rozsunięte.
Podniebienie miękkie jest cofnięte, zamyka drogę do
jamy nosowej.
środkowa część języka unosi się ku górze, tzn. ku części
podniebienia twardego, gdzie tworzy się szczelina
Zęby są zbliżone do siebie.
Krawędzie języka szczelne zamykają boczne otwory przy
górnych zębach.
[ś] wymawiamy wysuwając lekko wargi do przodu i
zaokrąglając je (M. Dłuska i B. Rocławski mówią o
silniejszym lub słabszym spłaszczeniu, głoska jest
wówczas jednak mniej wyrazista), kąciki ust natomiast
mocno przyciskamy do łuków zębowych.
Podobieństwo z [i]
W czasie artykulacji [ś] język przyjmuje układ
charakterystyczny dla [i] (przednio-środkowe wysokie
położenie). W czasie artykulacji ś uzgadnia się więc dwa
układy, układ charakterystyczny dla głoski szczelinowej
(pośredniej miedzy s a š) z układem charakterystycznym
dla głoski į. O obecności į w strukturze ś łatwo się
przekonać. Wystarczy dokładna obserwacja słuchowa.
Podniebienie miękkie zakończone języczkiem zamyka
dostęp powietrza do jamy nosowej. Ściśle przylega do
tylnej ścianki jamy gardłowej. W ten sposób w jamach
przed szczeliną może nieco wzrosnąć ciśnienie
powietrza. Przeciskające się powietrze zostaje wprawione
w ruch drgający. Wargi mają układ bardzo podobny do
układu obserwowanego w czasie artykulacji i.
Zamiany w artykulacji
oparcie czubka języka o nasadę dolnych siekaczy
spowoduje zniekształcenie głoski w kierunku [s’]
opuszczenie środkowej części języka wykształci
wadliwą artykulację zbliżoną do [x’]
zaktywizowanie krawędzi języka przywartych do
boków sklepienia jamy ustnej z jednoczesnym
osłabieniem napięcia mięśni przedniej i środkowej
części języka udziąsłowi lekko głoskę, która
przybierze postać zmiękczonej [š’]
Patologie
[ś] może być
zastępowane przez [s]
lub mylone z [s] i [š]
w przypadku zaburzeń
w zakresie rozróżniania
dźwięcznych i
bezdźwięcznych [ś]
bywa mylone z [ź]
[ź] może być
zastępowane przez [z]
lub mylone z [z] i [ž]
przy występowaniu
trudności w
rozróżnianiu głosek
dźwięcznych i
bezdźwięcznych [ź]
bywa zastępowane przez
[ś] lub mylone z tą
głoską
Substytuty [ś]
Substytucje
Substytucje
Wywoływanie
Jeśli dziecko potrafi prawidłowo wymawiać [ś],
głoska [ź] zazwyczaj pojawia się samoistnie.
Spółgłoskę [ź] można otrzymać z [ʒʒ], przedłużając
jego wymowę. Również [i] wymawiane ze
zbliżonymi do siebie siekaczami i przesuniętą
lekko masą języka do przodu jamy ustnej
przekształca się w [ź].
Zwartość jako cecha dystynktywna
Dotyczy fonemów spółgłoskowych
niepółotwartych szczelinowych (/ć/ i /ʒʒ/).
Powietrze w początkowej fazie artykulacji głoski
napotyka na całkowite zwarcie dwóch
artykulatorów (cecha artykulacyjna głosek
zwarto-szczelinowych i zwarto-wybuchowych).
Fonemy ciszące zwarte
/ć/
spółgłoskowość (lać -
lał)
niepółotwartość (grać
- gram)
szczelinowość (lać -
lat)
zwartość (koci – kosi)
nieprzedniojęzykowość
(ciało - cało)
niedźwięczność (ciało -
działo
)
/ʒʒ /
spółgłoskowość (dzięki-
jęki)
niepółotwartość
(działo-lało)
szczelinowość (działa-
dała)
zwartość (koci – kosi)
nieprzedniojęzykowość
(Władzia - władza)
dźwięczność (działo -
ciało
)
Realizacja [ć]
Realizacja wg Rocławskiego
Wiązadła głosowe w czasie artykulacji [ć] nie drgają.
Podniebienie miękkie i języczek zamykają dostęp
powietrza do jamy nosowej.
Układ masy języka w czasie artykulacji [ć] jest prawie
taki sam, jak w czasie artykulacji [ś]. Język jest w
przednio-środkowym wysokim położeniu, najczęściej
zwiera się z dziąsłami. Jest to pierwsza faza
artykulacyjna. Istotne dla powstania [ć] jest przytarcie
języka od tej pozycji do pozycji charakterystycznej dla
[ś]. W momencie dojścia języka do tej pozycji kończy
się artykulacja [ć]. Wydłużona artykulacja daje głoskę
[ś].
Mięśnie są względnie napięte, dlatego nazywamy ją
głoską bezdźwięczną-napiętą.
Wargi mają taki sam układ, jak w czasie artykulacji [ś].
Realizacja wariantu podstawowego
Artykulacja głoski [ć] rozpoczyna się od maksymalnego
wysklepienia masy języka ku podniebieniu twardemu.
Język w początkowej fazie wymawiania czubkiem
dotyka dziąseł. Zasadnicza artykulacja odbywa się w
czasie ruchu języka ku przedniej części podniebienia
twardego. W czasie ruchu język tworzy i podtrzymuje
płaską szczelinę. (B. Rocławski 1989),
Obserwuje się czasem artykulację [ć] z opuszczonym i
opartym o nasadę dolnych siekaczy czubkiem języka.
Artykułowana w ten sposób głoska przypomina głoskę
[t’]. jest to wymowa nieestetyczna; głoska jest
wyraźnie zniekształcona, wymowa – kluchowata. (B.
Toczyska, Elementarne ćwiczenia dykcji, 1998)
[ć] vs. [ʒʒ́ ]
[ʒʒ́ ] charakteryzuje się
przytartością
sycząco-szumiącą zwykle przydziąsłową, i-
towatym układem masy języka oraz
dźwięcznością- nienapiętością.
[
ʒʒ́ ]
różni się od [ć] przede wszystkim
dźwięcznością-nienapiętością i
dystrybucją.
Dystrybucja
[ć]:
występuje we
wszystkich pozycjach w
wyrazie:
w nagłosie: cisza,
ciekawy, ćma, ćwikła;
w śródgłosie: rozciera,
nić, wilgoć;
w wygłosie: myśleć,
mieć.
[ʒʒ́ ]:
nie występuje w
wygłosie;
występuje w nagłosie
(dzień, dziecko,
dziękuję, dzięcioł)
występuje w śródgłosie
(wyjdziemy, w wodzie,
jedziemy, tydzień).
Patologie
[ć] może być zastępowane przez [c]
(np. /cma/ zamiast /ćma/),
mylone z [c] i [č] lub też z odpowiednią
dźwięczną, czyli [ʒʒ]
Substytucja
Wywoływanie
Zwykle po dobrym utrwaleniu głosek [ś] i [ź]
dziecko powinno wypowiedzieć prawidłowo głoskę
[ć]. W razie trudności polecamy dziecku
wymawianie połączenia [tśi]. Dźwięk ten
stopniowo skraca się, aż do uzyskania [ć].
Substytucja
Wywoływanie
Jeżeli dziecko prawidłowo realizuje głoskę
[
ć
]
, to
[
ʒʒ́
]
zazwyczaj pojawia się samoistnie.
[
ʒʒ́
]
można też uzyskać poprzez wymawianie [d‘]
z jednoczesnym unieruchomieniem czubka języka
na dnie jamy ustnej. Innym sposobem wywołania
[
ʒʒ́
]
jest łączenie krótkiej głoski [d] z wydłużonym
[ź], którego brzmienie stopniowo skracamy.
U dzieci trzy- czteroletnich największa liczba
odstępstw od normy polega na zastępowaniu
głosek miękkich zmiękczonymi. Ponieważ tak
wymawianych głosek z wiekiem obserwuje się
coraz mniej można je traktować jako
przedłużający się stan w rozwoju tego szeregu.
Głoski dentalizowane
Podział ze względu na miejsce artykulacji głosek
dentalizowanych:
głoski przedniojęzykowo-zębowe
głoski przedniojęzykowo-dziąsłowe
głoski środkowojęzykowo-prepalatalne
Wspólną cechą wymienionych głosek, pozostaje
zbliżenie szczęk do siebie, na skutek czego
wychodzące powietrze trze o brzegi środkowych
siekaczy, wytworzony szmer ulega wzmocnieniu,
stąd nazwa dentalizowane.
Dentalizacja
/
1/ jeden z dwóch elementów artykulacji spółgłosek [s],
[š], [ś] (drugim elementem są modyfikujące pozycje
języka). Szum, syczenie, ciszenie wywołane są
przeciskaniem się powietrza między zębami (Benni).
/2/
„ustawienie dolnej szczęki, przy której dolne
siekacze są zbliżone do siekaczy górnych na
odległość jednego milimetra i znajdują się naprzeciw
nich, względnie siekacze dolne są nieco cofnięte w
stosunku do siekaczy górnych. Powietrza wydostaje
się z jamy ustnej, ociera się o krawędzie zbliżonych
siekaczy, co powoduje wzmocnienie (a nie
wytworzenie, jak pisał Benni) szmeru (syczenia,
szumu, ciszenia) właściwego danej spółgłosce”
(Styczek)
Realizacje nieogólnopolskie
Kaszubienie - zastąpienie szeregu ciszącego
szeregiem syczącym, np.: [sedzec na zem’i],
[cemno]
Jabłonkowanie (siakanie, sziakanie) -
występujące w dialekcie śląskim, w gwarach
znajdujących się w pobliżu Jabłonkowa. Zjawisko
polega na pomieszaniu lub spłynięciu się
spółgłosek szumiących z palatalnymi (ciszące) w
pośredni szereg. Jest wynikiem dążenia do
ograniczenia liczby spółgłosek palatalnych, które
w innych gwarach polskich wyraziło się
mazurzeniem lub depalatalizacją szeregów.