Językoznawstwo 

kognitywne

Wykłady 2007/8

Joanna Szwabe

 

 

Pragmatyka

• Szczególne miejsce pragmatyki w 

funkcjonalistycznym nurcie 
językoznawstwa

• Problematyka pragmatyki:

– Akt mowy
– Implikatura
– Presupozycja
– Deiksa
– Anafora

 

 

 

INFERENCYJNY MODEL 

KOMUNIKACJI

 

 

Komunikacja oparta na 

kodzie

• zakodowanie całego przekazu jest 

możliwe (a nawet 
paradygmatyczne). 

• proces odbioru jest z zasady 

nietwórczy 

• pragmatyka jako domena tego, co 

doraźne i kontekstowe 

 

 

A: Cześć, coś się wydarzyło?
B:  Coś  okropnego.  Wiedzieliście,  że 

Wilson  złamał  rękę?  Spadł  ze 
schodów.

A: Biedak. Kiedy to się stało?
B: Kiedy był małym dzieckiem, w moim 

wieku. Dziś mi o tym powiedział.

dialog  między  dzieckiem  upośledzonym  językowo  a 
normalnym  użytkownikiem  języka  spisany  przez  Wallace’a 
Chafe  i  zamieszczony  w  artykule  Language  and  Memory  z 
1973 

 

 

Komunikacja inferencyjna

• Metafora szkicu
• Idea znaczenia nienaturalnego P. Grice’a
• Znaczenie mówcy a znaczenie zdania
• Przesunięcie uwagi badaczy z formy 

językowej na wnioskowania 
konwersacyjne

• Próby systematyzacji czynników 

pragmatycznych

 

 

Idea znaczenia 

nienaturalnego Grice’a

• Znaczenie naturalne:

Te plamy oznaczały ospę.

• Znaczenie nn:

Jej milczenie oznaczało odmowę.

 

 

ZASADA WSPÓŁPRACY

Niech twój wkład w rozmowę 
będzie taki, jaki jest pożądany na 
etapie, na którym się znajduje, 
dzięki akceptacji celu rozmowy, 
czy kierunku w jakim się rozwija

 

 

MAKSYMY 

KONWERSACYJNE

• Maksyma Stosowności (Relewancji) – ogólny 

nakaz  dostarczania  informacji  odpowiedniej, 

stosownej do warunków dyskursu

• Maksyma Jakości – staraj się mówić prawdę
• Maksymy  Ilości:  Q1  niech  twoja  wypowiedź 

będzie tak wyczerpująca jak to jest  oczekiwane, 

i nie bardziej (Q2)

• Maksymy  Sposobu  –  unikaj  niejasności, 

dwuznaczności,  mów  krótko,  przedstawiaj 

zdarzenia w porządku w jakim się wydarzyły.

 

 

IMPLIKATURY 

KONWERSACYJNE

• Znaczenie konwersacyjnych implikatur, nie 

jest odkodowane, a rekonstruowane na 

podstawie podstawowych założeń o 

racjonalnej naturze działalności 

konwersacyjnej

• Implikatura powstaje, gdy pogwałcona 

zostaje jedna, lub więcej maksym, przy 

zachowaniu Zasady Współpracy

Przykład  A: Patrz, ten wzmacniacz jest niezły.

B: Już idę obrabować bank. 

 

 

Własności implikatur

konwersacyjnych

• Odwoływalność 
• Obliczalność
• Niekonwencjonalność 
• Nierozdzielność 
• Wzmocnienie

 

 

Własności implikatur 

konwersacyjnych

      Odwoływalność 
            Konwencjonalne  znaczenie  nigdy 

nie  jest  odwoływalne,  natomiast 

implikatura konwersacyjna może być 

odwołana 

przez 

dodatkowe 

przesłanki

      Późno już, ale nie idź jeszcze. 
            zdanie  podrzędne  odwołuje 

implikaturę konwersacyjną.

 

 

Własności implikatur 

konwersacyjnych

• Obliczalność (łatwość odczytania)

– Implikatura nie jest dowolna! 
– Powszechne stosowanie
– Podleganie regułom

 

 

Własności implikatur 

konwersacyjnych

• Niekonwencjonalność: 

niezakodowana 

natura i bazowanie na tym, co zakodowane. 

A: Oblałem egzamin.
B: Pięknie!
• Znaczenie  przenoszone  przez  implikaturę 

nie  jest  zakodowane  w  zdaniu;  Pięknie  nie 

znaczy  To  niedobrze,  jednak  jako  że 

implikatury  nie  są  wypowiedziane,  a  tylko 

implikowane,  punktem  odbicia  dla  nich  jest 

to, co powiedziane. 

 

 

Własności implikatur 

konwersacyjnych

       

Nierozdzielność 

•                 Wyrażenia  synonimiczne  przenoszą  te  same 

implikatury

•                 Najczęściej  krytykowany  warunek  (Sadock, 

Levinson, Kalisz) 

•     Synonimia  jest  prawdziwą  rzadkością  w  językach 

naturalnych.  Nie  ma  wyrażeń  wymiennych  w  każdym 

kontekście,  tak  by  ich  użycie  wydawało  się  naturalne, 

czyli  było  zgodne  z  regułami  odpowiedniości 

(appropriateness)  i    nie  zmieniało  w  ten  sposób 

znaczenia. Por. przykłady: 

      Czy możesz podać mi sól ?
      Czy jesteś w stanie podać mi sól?

 

 

Własności implikatur 

konwersacyjnych

Wzmocnienie  (reinforcability)  Sadock 

(1978)    wyeksplikowanie  tego  co 
implikowane, czyli tego, co i tak wynika 
z  zakodowanej  części  komunikatu, 
wywołuje  mniejszy  efekt  redundancji, 
niż  gdyby  powtórzyło  się  treść  tego,  co 
kodowane, por. przykłady: 

Zimno tu, zamknij proszę okno.
Zimno tu, zimno tu.

 

 

Implikatury: nurty badań 

• Jaki mechanizm kieruje 

interpretacjami 
przeprowadzanymi w 
nieprzewidywalnych kontekstach?

• Czy można wyróżnić typowe 

konteksty, oraz podążające za nimi 
domyślne interpretacje? 

 

 

Struktura znaczenia 

komunikatu

 

KOMUNIKAT

 

to, co powiedziane

 

to, co implikowane

 

konwencjonalnie

 

konwersacyjnie

 

implikatury 
uogólnione

 

implikatury 
uszczegółowione

 

 

 

Implikatury 

konwencjonalne

On jest Anglikiem, dlatego jest 

odważny.

• Implikatury konwencjonalne a 

semantyka (nieodwoływalne) 

*On jest Anglikiem, dlatego jest 

odważny, ale nie z tego powodu. 

• Implikatury konwencjonalne  a 

warunki prawdziwości.

 

 

Implikatury 

konwencjonalne

Implikatury konwencjonalne  a 

warunki prawdziwości.

To, co 

powiedziane

Implikatura 

konwencjona

lna

Implikatura 

konwersacyj

na

jest konwencjonalnie 

determinowane przez język

nie ma udziału w 

warunkach 

prawdziwości

 

 

IMPLIKATURY 

USZCZEGÓŁOWIONE

Implikatura 

i 

wyrażenia 

W 

jest 

uszczegółowiona,  jeśli  W  implikuje  i  tylko 

dzięki 

szczególnym 

założeniom 

kontekstowym,  które  nie  są  typowe  i 

normalnie  nie  występują  –  i  normalnie  nie 

implikuje p 
Przykład  Wiesz,  że  lubię  pomagać  ludziom. 

Ostatnio  cały  urlop  składałem  komputery 

moim znajomym w kontekście prośby właśnie 

o  złożenie  komputera  będzie  oznaczało 

odmowę, inaczej w pozostałych kontekstach

 

 

IPLIKATURY 

UOGÓLNIONE

Implikatura i jest uogólniona jeśli W 
implikuje  i,  chyba  że  występują 
jakieś 

niezwykłe 

specyficzne 

kontekstowe  założenia,  które  ją 
odwołują.”- i normalnie implikuje p 
Przykład 

implikatura 

w 

Marek 

spotyka się z kobietą dziś wieczorem 
wyklucza ze spotkania jego matkę

 

 

DOMYŚLNE ZNACZENIA 

w teorii S. Levinsona

• Argument z ekonomii komunikacji
• Komunikacja jako ‘gra czystej 

koordynacji’

• System preferowanych interpretacji jest 

zbyt efektywny dla jakiegokolwiek 

systemu komunikacyjnego, by miał się 

nie rozwinąć w takich systemach

• Domyślne procesy inferencyjne pozwalają 

powiedzieć więcej w mniejszej liczbie 

słów. 

 

 

HEURYSTYKI 

INTERPRETACYJNE

Heurystyka  Q  :  o  czym  nie  ma  mowy  tego 

nie ma. 
Polegając  na  niej  słuchacz  jest  zwolniony  z 

rozpatrywania  olbrzymiej  liczby  stanów  rzeczy, 

które dopuszcza semantyka zdania 
Przykład
Na krześle leżały pończochy. UGI ...i nic więcej.
A: Kupiłem bułki i mleko. 
B: Znowu zapomniałeś o karmie dla kota!

 

 

   Heurystyka I: Co jest zwyczajnie opisane 

stereotypowo przebiega. 

Stoi za nią przekonanie, że nie ma potrzeby 

mówić o tym, co oczywiste. Stąd to, co nie jest 

dodatkowo opisane sugeruje stereotypowe tło i 

staje się grubym pakietem informacji w 

niewielkiej liczbie słów 

Przykład  Jan nacisnął guzik i maszyna ruszyła 

(UGI: q następuje po p, p spowodowało q, Jan 

chciał, by p spowodowało q). 

 

 

Heurystyka I

Problemy: być może to nie implikatura jest 

odpowiedzialna za związek między tymi zdaniami, 
a wiedza użytkownika (np. schemat sytuacji)

Piknik był beznadziejny. Piwo było ciepłe.
• Nie można tu odwoływać się do schematu pikniku, 

bo w zdaniach:

Piknik był beznadziejny. Nie strzelono żadnej 

bramki.

• Implikatura nakazująca połączyć te zdania dalej 

działa. Słuchacz raczej zdziwi się, że grano w piłkę 
nożną na pikniku, niż założy, że są to zdania bez 
związku ze sobą.

 

 

 

Heurystyka M: co jest powiedziane w 

niestereotypowy sposób jest niestereotypowe

Jeśli myśl jest wyrażona inaczej, niż w najprostszy sposób, 

opisywana przez nią sytuacja też nie jest zwyczajna.

Przykład 1. Dali nam do jedzenia jakieś pieczywo 

wskazuje, że nie był to chleb ani bułka, pomimo że są to 

rodzaje pieczywa. Jest to informacja dodana, nie 

wynikająca z semantyki składowych wyrażeń 

Przykład 2. Ojciec sprawił, że pojazd zwolnił w 

odróżnieniu od Ojciec zahamował 

 

 

Znaczenie kodowane a 

domyślne

Test  odwoływalności  pozwala  rozstrzygnąć,  czy 

mamy do czynienia z implikaturą, czy też jedynie z 

jednym z sensów danego wyrażenia w wypadkach, 

kiedy intuicja użytkownika języka zawodzi.

Przykład  Niektórzy/nie  wszyscy  są  połączone 

uogólnioną implikaturą Q 
Niektórzy, a nawet chyba wszyscy, przynieśli coś w 

prezencie.
* Nie wszyscy, a nawet chyba wszyscy przynieśli... 

 

 

Specyfika uogólnionych 

implikatur

• Automatyczne przetwarzanie
• Abstrahowanie od indywidualnych 

mówców

• Niezależność od kontekstu
• Regularność
• Różnica między treściami 

semantycznymi i domyślnie 

interpretowanymi jest nieuświadamiana 

podczas użytkowania języka

 

 

Specyfika 

uszczegółowionych 

implikatur

• Zależność od kontekstu
• Poddawanie się refleksji
• Doraźne interpretacje 
• Użytkownik nie ma trudności z 

odróżnieniem implikatur od 
dosłownego znaczenia wyrażenia. 

 

 

WARSTWY ZNACZENIA 

KOMUNIKATU

Znaczenie zdania – poziom kodowany

Znaczenie typu wypowiedzi 

Znaczenie mówcy

zmodyfikowane 
przez UGI

zmodyfikowane 
przez USI

 

 

Nakładanie się poziomów 

znaczenia w komunikacie

Przykład
A: Która godzina?
B: Niektórzy goście już wychodzą.
Znaczenie  zdania:  Część  osób,  być 

może wszyscy wychodzą.

Znaczenie  typu  wypowiedzi:  Nie 

wszyscy wychodzą.

Znaczenie mówcy: Musi być już późno. 

 

 

Nakładanie się poziomów 

znaczenia w komunikacie

Jeśli 

zmieni 

się 

kontekst 

wypowiedzi  B  nie  zmieni  się  UGI, 
a tylko USI

A: Gdzie jest Maciej?
B: Niektórzy  goście już wychodzą.
  Znaczenie mówcy: Może Maciej 

właśnie wychodzi 

 

 

Nakładanie się poziomów 

znaczenia w komunikacie

Implikatury uogólnione nie są ani 
odwołane przez uszczegółowione, 
ani zbędne: słuchacz może się 
odwołać do znaczenia typu 
wypowiedzi np. mówiąc : Hej, 
czemu nie powiedziałeś mi, że 
wszyscy wyszli!