KLASYFIKACJA 

ARTYKULACYJNA 

SAMOGŁOSEK POLSKICH

Wykład IV

Cechy ogólne samogłosek

• wymawiane przy otwartym kanale 

głosowym (bez zwarć i szczelin)

• mogą być ośrodkami sylab (funkcja 

zgłoskotwórcza)

• wymawiane zawsze przy regularnych 

drganiach wiązadeł głosowych, dlatego 

cechują się naddźwięcznością (

nie ma 

samogłosek bezdźwięcznych!)

• są tzw. rezonantami 

Podstawowe kryteria opisu 

samogłosek

• Podczas wymowy samogłosek zawsze w 

jamie ustnej pojawia się otwarcie, którego 

kształt modyfikowany jest przez pionowe 

lub poziome ruchy języka

• Ruchy języka w jamie ustnej są sprzężone 

ze zmianami układu warg (okrągłe – 

spłaszczone)

• W artykulacji samogłosek towarzyszą także 

zmiany położenia podniebienia miękkiego, 

które odpowiedzialne jest za powstawanie 

głosek ustnych lub nosowych

Kryteria artykulacyjne

• 1. 

PIONOWE RUCHY JĘZYKA

 – różny stopień 

wzniesienia najwyżej położonego punktu 

grzbietu języka w płaszczyźnie pionowej

• 2. 

POZIOME RUCHY JĘZYKA 

– przesunięcie 

najwyżej położonego punktu grzbietu języka 

ku przodowi lub tyłowi jamy ustnej

• 3. 

UKŁAD WARG 

– oddalanie się kącików 

warg lub zaokrąglanie się otworu między 

wargami

• 4. 

POŁOŻENIE PODNIEBIENIA MIĘKKIEGO 

– 

przepływ powietrza przez jamę ustną lub 

jamę nosową

KLASYFIKACJA SAMOGŁOSEK 

POLSKICH

• 1. ZE WZGLĘDU NA PIONOWE RUCHY 

JĘZYKA:

• wysokie  

[i]; [iι]; [y]; [yι]; [u]; [uι]

• średnie   

 [e]; [ę]; [o]; [ǫ]

• niskie       

[a]; [ą]

• 2. ZE WZGLĘDU NA POZIOME RUCHY 

JĘZYKA

• przednie  

[i]; [iι]; [e]; [ę]

• środkowe 

[y]; [yι]

• tylne         

[u]; [uι]; [o]; [ǫ]; [a]; [ą]

KLASYFIKACJA SAMOGŁOSEK 

POLSKICH

• 3. ZE WZGLĘDU NA KSZTAŁT WARG
• okrągłe 

[u]; [uι]; [o]; [ǫ]

• płaskie 

[i]; [iι]; [y]; [yι]; [e]; [ę]

• obojętne  

[a]; [ą]

• 4. ZE WZGLĘDU NA POŁOŻENIE 

PODNIEBIENIA MIĘKKIEGO

• ustne 

[i]; [y]; [e]; [a]; [o]; [u]

• nosowe 

[iι]; [yι]; [ę]; [ą]; [ǫ]; [uι]

Przykłady opisu samogłosek

KRYTERIUM 

ARTYKULAC

YJNE

[o]

[ą]

PIONOWE 

RUCHY 

JĘZYKA

średnia

niska

POZIOME 

RUCHY 
JĘZYKA

tylna

tylna

UKŁAD WARG okrągła

obojętna

POŁOŻENIE 

PODNIEBIENIA 

MIĘKKIEGO

ustna

nosowa

KOMPENSACJA 

ARTYKULACYJNA

• Poziome ruchy języka są sprzężone 

zawsze z układem warg 

• Układ warg wynikający z poziomych 

ruchów języka nazywamy KOMPENSACJĄ 

ARTYKULACYJNĄ:

• 1) Wysuwający się do przodu jamy 

ustnej język powoduje spłaszczanie się 

warg

• 2) Oddalający się do tyłu jamy ustnej 

język powoduje zaokrąglanie się warg

KOMPENSACJA 

ARTYKULACYJNA

• Te wzajemne ruchy warg języka i warg 

nazywany:

• 1) 

KOMPLEKSEM DELABIALNO –

PALATALNYM 

: spłaszczenie warg wywołane 

przednim układem masy języka -- 

[i]; [e]

• 2) 

KOMPLEKSEM LABIO-WELARNYM: 

wysklepianie się tylnej części języka w 
kierunku podniebienia miękkiego oraz 
towarzyszące temu zjawisku zaokrąglanie 
się warg --

 [o]; [u]

Trójkąt samogłosek podstawowych

Czworobok samogłosek 

podstawowych

• Położenie języka w jamie ustnej oraz  

stopniowe ruchy języka zostały 
zilustrowane przez:

• A) Daniela Jonesa - czworobok 

samogłosek podstawowych

• B) Tytusa Benniego  trójkąt 

samogłosek polskich (modyfikacja 
rysunku Hellwaga)

Fonetyczny status głosek 

[ṵ] 

oraz 

[ḭ]

• Przyjmujemy, że są to półsamogłoski 

niezgłoskotwórcze: wymawiane są 

podobnie jak samogłoski (z otwartym 

kanałem głosowym), ale nie tworzą sylab

• W odróżnieniu od podstawowych 

samogłosek są dźwiękami krótkimi (nie 

można ich przedłużać)

• Cechują się naddźwięcznością
• Mają status samodzielnych fonemów /ṵ/ ; 

/j/

Samogłoski nosowe w 

polszczyźnie

• Przyjmuje się, że w polszczyźnie 

istnieje 6 głosek nosowych:

[iι]; [yι]; [ę]; [ą]; [ǫ]; [uι]

• Dwie z nich mają status fonemów i 

własną grafię:

 fonem    /

ę/

 --- głoska 

[ę] [kęs]

 

fonem

 /ǫ/

 -- głoska 

[ǫ] [vǫs]

Wymowa samogłosek 

nosowych

1. NOSOWOŚĆ ZBLIŻONA DO 

SYNCHRONICZNEJ (WOKALICZNA): 

wymawiane przed głoskami szczelinowymi 
lub w wygłosie (przed pauzą);

W trakcie ich artykulacji podniebienie obniża 

się z opóźnieniem w stosunku do 
artykulacji ustnej, dając słyszalny rezonans 
nosowy:

[č 

ę 

stować]; [m 

ǫ 

š]

Wymowa samogłosek 

nosowych

• 2. NOSOWOŚĆ ASYNCHRONICZNA 

(KONSONANTYCZNA): 

przed głoskami 

zwartymi i zwarto-szczelinowymi 

dochodzi do rozszczepienia 

artykulacyjnego, wskutek którego 

powstaje samogłoska znazalizowana 

(unosowiona) i spółgłoska nosowa z 

rezonansem nosowym

ę→    êN      

<zęby>   [z 

êm 

by]

ǫ→    õN      

<kąt>      [k 

õn 

t]