CHEMIA
ŻYWNOŚCI
Technologia żywności i żywienie człowieka,
IV sem., studia I stopnia inżynierskie
Rok akad. 2012/13
Wykład - 15 h
dr hab. Janina E. Kamińska, prof. nadzw. PŁ
Laboratorium – 30 h
dr inż. Halina Sadowska, dr inż. Elżbieta Patyk,
dr inż. Agnieszka Maciąg, dr hab. inż. Janina Kamińska
dr hab. Janina E. Kamińska, prof.
nadzw. PŁ
Instytut Podstaw Chemii Żywności
Nowy gmach, II piętro, pokój 209
Telefon: 42 6313412
E-mail:
janina.kaminska@p.lodz.pl
Konsultacje: wtorek, 15:00 – 16:00
PODRĘCZNIKI
dostępne w Wydziałowej
bibliotece
WYKŁAD 1
NAUKA O ŻYWNOŚCI
MIKROBIOLOGIA
BIOLOGIA
CHEMIA
INŻYNIERIA
CHEMIA ŻYWNOŚCI
•SKŁAD ŻYWNOŚCI
•WŁAŚCIWOŚCI CHEMICZNE SKŁADNIKÓW ŻYWNOŚCI
•ZMIANY (REAKCJE) CHEMICZNE ZACHODZĄCE PODCZAS
PRZECHOWYWANIA I PRZETWARZANIA ŻYWNOŚCI
•REAKCJE POMIĘDZY SKŁADNIKAMI
•REAKCJE POD DZIAŁANIEM CZYNNIKÓW ZEWNĘTRZNYCH
•WPŁYW ZMIAN CHEMICZNYCH NA JAKOŚĆ I BEZPIECZEŃSTWO
ŻYWNOŚCI
CHEMIA ŻYWNOŚCI
CHEMIA
ZOOLOGIA
BIOLOGIA
MOLEKULARNA
BOTANIKA
FIZJOLOGIA
BIOCHEMIA
Żywność
Woda
Składniki
odżywcze
Inne
składniki
CO ZAWIERA ŻYWNOŚĆ?
Skład chemiczny
żywności:
Składniki
odżywcze:
• Białka (proteiny)
• Sacharydy
(węglowodany,
cukry)
• Lipidy (tłuszcze)
Inne składniki:
• Witaminy
• Barwniki (pigmenty)
• Sole mineralne
• Substancje smakowe
i zapachowe
• Substancje
balastowe
DLACZEGO MUSIMY
SIĘ ODŻYWIAĆ?
Metabolizm żywności
ŻYWNOŚĆ
TŁUSZCZE
SACHARYDY
BIAŁKA
Kwasy tłuszczowe, glicerol
Glukoza, inne cukry
Aminokwasy
-utlenianie
glikoliza
Acetylokoenzym A
Acetylokoenzym A (acetylo-CoA)
O
P
O
O
O
N
O
N
N
OH
N
NH
2
O
P
O
O
O
O
O
P
O
C
H
3
C
S
O
N
H
O
N
H
O
OH
C
H
3
C
O
SCoA
Ac-CoA
=
Acetylo-CoA
cykl kwasu
cytrynowego
CO
2
energia
O
2
łańcuch oddechowy
ATP + H
2
O
ATP =
trifosforan
adenozyny
Wytwarzanie i zużywanie energii w organizmach żywych
Trifosforan adenozyny
ADP
ATP + H
2
O
Difosforan adenozyny
HPO
4
2-
, H
+
O
H
N
O
N
N
OH
N
NH
2
O
P
O
O
O
O
O
P
O
O
O
O
P
O
O
H
N
O
N
N
OH
N
NH
2
O
P
O
O
O
O
O
P
DLACZEGO UCZYMY
SIĘ CHEMII ŻYWNOŚCI?
Zmiany właściwości żywności
podczas przechowywania i
przetwarzania
Tekstura
• utrata
rozpuszczalności
• utrata zdolności
zatrzymywania
wody
• twardnienie
• mięknięcie
Zmiany właściwości żywności
podczas przechowywania i
przetwarzania
Zapach i smak
• jełczenie
• zmiana zapachu, smaku
podczas gotowania,
smażenia, pieczenia
• pojawienie się obcego
zapachu lub smaku
• pożądany zapach, smak
Zmiany właściwości żywności
podczas przechowywania i
przetwarzania
Kolor
• ciemnienie
• rozjaśnienie lub utrata
barwy
• pojawienie się pożądanego
koloru (np. brązowienie
pieczywa podczas wypieku)
Zmiany właściwości żywności
podczas przechowywania i
przetwarzania
Wartość
odżywcza
• utrata lub
zmniejszenie
przyswajalności:
białek
lipidów
witamin
innych ważnych dla
zdrowia składników
Zmiany właściwości żywności
podczas przechowywania i
przetwarzania
Bezpieczeństw
o
• powstawanie substancji
toksycznych
• deaktywacja substancji
toksycznych
• powstawanie substancji
korzystnych dla zdrowia
człowieka
Reakcje chemiczne i biochemiczne
wpływające na jakość i bezpieczeństwo
żywności
Nieenzymatyc
zne
brązowienie
Enzymatyczne
brązowienie
• Żywność pieczona
• Rozdrobnione
niektóre owoce i
warzywa
Reakcje chemiczne i biochemiczne
wpływające na jakość i bezpieczeństwo
żywności
Utlenianie
Hydroliza
• Jełczenie tłuszczów
• Degradacja witamin
• Odbarwienie pigmentów
• Utrata wartości
odżywczych białek
• Lipidy, białka,
węglowodany, pigmenty
Reakcje chemiczne i biochemiczne
wpływające na jakość i bezpieczeństwo
żywności
Obecność metali
Synteza i
degradacja
polisacharydów
• Kompleksowanie
antocyjanów
• Utrata magnezu z
chlorofilu
• Kataliza procesów
utleniania
• W surowcach
roślinnych po
zbiorze
Reakcje chemiczne i biochemiczne
wpływające na jakość i bezpieczeństwo
żywności
Izomeryzacja
lipidów
Utlenianie
i
polimeryzacja
lipidów
• Wiązania C=C
cis→trans,
niesprzężone→sprz
ę-żone
• Podczas smażenia
w głębokim
tłuszczu
Reakcje chemiczne i biochemiczne
wpływające na jakość i bezpieczeństwo
żywności
Denaturacja
białek
Sieciowanie
białek
• Koagulacja białka
jaja
• Deaktywacja
enzymów
• Utrata wartości
odżywczej
(przyswajalności)
WYKŁAD 2
Kaskadowy charakter procesów
zachodzących w żywności
Reakcja
pierwotna
(przyczyna)
Reakcja
wtórna
(proces
następczy)
Zmiana cech
żywności
(skutek)
Hydroliza
lipidów –
powstają wolne
kwasy
tłuszczowe
Kwasy
tłuszczowe
reagują z
białkami
Tekstura,
zapach, smak,
wartość
odżywcza
Hydroliza
polisacharydów
Monosacharydy
reagują z
białkami
Kolor, tekstura,
smak, zapach,
wartość
odżywcza
Kaskadowy charakter procesów
zachodzących w żywności (c.d.)
Rozdrobnienie
owoców
Rozpad komórek,
uwolnienie
enzymów, dostęp
tlenu
Tekstura, zapach,
smak, kolor,
wartość
odżywcza
Ogrzewanie
surowców
roślinnych
Rozpad komórek,
uwolnienie
kwasów org.,
deaktywacja
enzymów
Tekstura, zapach,
smak, kolor,
wartość
odżywcza
Ogrzewanie
tkanki mięśniowej
Denaturacja i
agregacja białek,
deaktywacja
enzymów
Kolor, tekstura,
smak, zapach,
wartość
odżywcza
Schemat oddziaływań składników
żywności
Sacharydy
Białka
Lipidy
Nadtlenki
Utlenione białka
Białka
Reaktywne zw.
karbonylowe
Pigmenty
Witaminy
Zw. smakowe,
zapachowe
zapach,
smak, kolor
utrata wartości
odżywczej,
utrata tekstury
reaktywność zależy
od a
w
i temperatury
O
2
, Δ
Kat.
kwas, zasada
Czynniki wpływające na trwałość
żywności podczas przechowywania
Cechy produktu
• Chemiczne właściwości
składników
• Zawartość tlenu
• Odczyn pH
• Aktywność wody
• Temperatura zeszklenia
(T
g
)
• Zawartość wody w
temp. zeszklenia
Warunki otoczenia
• Temperatura
• Czas
• Dostęp światła
• Skład atmosfery
• Obecność
zanieczyszczeń
• Chemiczne, fizyczne
lub biologiczne
warunki otoczenia
Skład chemiczny
surowców i
produktów
żywnościowych
Mleko i przetwory
Woda
Białko
Lipidy
Sacharyd
y
Mleko
82-88%
3-6%
3-6%
4-5%
Śmietana 25%
68%
3%
25%
4%
Twaróg
64%
14%
18%
2%
Ser twardy
35%
26%
32%
2%
Mleko w proszku
3%
26%
26%
38%
Produkty
białkowe
Woda
Białko
Lipidy Sacharyd
y
Mięso (wołowe,
cielęce, wieprzowe)
72-75%
20-
21%
3-7%
1%
Mięso drobiowe
75%
22%
3%
1%
Ryby: dorsz
śledź
81%
60%
18%
18%
<1%
16%
1%
1%
Jaja
74%
13%
12%
1%
Soja
44%
21%
30%
Produkty
sacharydowe
Woda
Białko Lipidy
Sacharyd
y
Ziarna zbóż,
przetwory zbożowe
13-15% 6-13%
1-4%
65-78%
Ziemniaki
75%
2%
<1%
22%
Miód
17%
<1%
83%
Nasiona roślin
strączkowych
30%
1-3%
55-63%
Produkty
lipidowe
Woda
Białko
Lipidy
Sacharyd
y
Oleje roślinne
<1%
>99%
Smalec
<1%
>99%
Masło,
margaryna
16-18%
0.5%
82%
0.5%
Orzech włoski
7%
17-
24%
60-
70%
Orzech laskowy
16%
60%
7%
Orzechy ziemne
30%
50%
14%
Warzywa i owoce
Woda Białko Lipid
y
Sacharyd
y
Składniki
mineralne
Warzywa
do
96%
3%
<1%
2-30%
zwykle
<9%
0.1-4.5%
Owoce
~1%
<1%
Ponadto: witaminy, barwniki, substancje zapachowe, kwasy organiczne
Woda w żywności
Struktura i właściwości
wody
• Struktura wody
• Energia wiązania wodorowego:
20 kJ/mol
• L. koord. O-H….O
• lód 4 0.276 nm
• woda 4.4 0.290 nm
(1.5ºC)
• woda 4.9 0.305 nm
(83ºC)
Właściwości fizyczne
wody
• Temperatura topnienia
0ºC
• Temperatura wrzenia
100ºC
• Ciepło właściwe 4 kJ/mol
• Ciepło parowania
2260 kJ/mol
• Ciepło topnienia
333 kJ/mol
• Napięcie powierzchniowe
0.072 N/m
• Stała dielektryczna (ε)
80
Rodzaje wody w
żywności
• Woda nie związana
(„wolna”) –
właściwości
podobne do
rozcieńczonych
roztworów soli,
połączona siecią
wiazań wodorowych,
ruchliwa
• Woda związana –
otaczająca
substancje
rozpuszczone lub
zawieszone, mniej
aktywna
• nie zamarza do
temperatury -40ºC
Aktywność wody
a
w
=
p
p
0
p – cząstkowa prężność pary wodnej nad żywnością w danej temp.
p
0
– prężność pary czystej wody w tej samej temp.
Zawartość wody i jej aktywność w
żywności
Zaw.wody
%
a
w
Zaw.wody
%
a
w
Owoce
90
0.97
Chleb
35-40
0.69
Warzywa
90
0.97
Dżem
30-35 0.82-
0.94
Soki
90
0.97
Miód
10-20
0.75
Jaja
70-80
0.97
Cukier
<10
0.10
Mięso
60-70
0.97
Płatki
zbożowe
<10
0.10
Sery
twarde
34-40
0.96
Owoce
suszone
20-25 0.72-
0.80
Strefy wartości a
w
• a
w
< 0.25; adsorpcja monomolekularna
• a
w
= 0.25-0.7; adsorpcja
wielowarstwowa
• a
w
> 0.7; woda wolna i związana
Przy a
w
< 0.6 nie rozwija się mikroflora