Teoria rozwoju 

psychospołecznego 

E. Eriksona 

Wykład 3

Erikson jest przedstawicielem 
młodszego pokolenia psychoanalizy. 
Przyjął część założeń Freuda (m.in. 
założenie o istnieniu id, ego i 
superego), ale uzupełnił podejście 
Freuda o analizę wpływu czynników 
społecznych na rozwój osobowości. 

Główne założenia teorii 

Eriksona 

1. To, w jaki sposób się rozwijamy zależy w dużej mierze od 

naszych relacji z otoczeniem

2. Rozwój człowieka składa się z poszczególnych etapów, na 

których rozwijająca się jednostka musi rozwiązać 

określone zadania (dylematy rozwojowe). Rozwój jest 

procesem ciągłym i obejmuje kryzysy.

3. Pozytywne rozwiązanie dylematu rozwojowego (kryzysu) 

w danej fazie ułatwia rozwiązanie kolejnych dylematów 

rozwojowych (kryzysów).

4. Jeśli kryzys zostanie pozytywnie rozwiązany, wykształca 

się pozytywna cecha, która jest pomocna w późniejszym 

życiu. Cechy te Erikson określa mianem „cnót”.

5. Każdy nieprzezwyciężony kryzys odbija się echem w 

kolejnych etapach życia jednostki, utrudniając jej 

przechodzenie następnych kryzysów. 

6. Możliwa jest jednak kompensacja niepomyślnie 

rozwiązanych dylematów rozwojowych w późniejszym 

okresie życia (np. przez terapię bądź autoterapię).

Fazy rozwojowe wg E. 

Eriksona

Wiek (w 

przybliżeni

u)

Dylemat 

rozwojowy

Pomyślne 

rozwiązani

e

Niepomyśln

e 

rozwiązani

e

„cnota”

1-1,5 r.ż

Ufność vs 

nieufność

podstawow

e poczucie 

bezpieczeń

stwa 

niepewnoś

ć, lęk 

nadzieja

1,5 – 3 r.ż

Autonomia 

vs wstyd i 

zwątpienie

Postrzegani 
siebie jako 
podmiotu 
zdolnego 

do 
Kontrolowa

ni
a własnego 
ciała oraz 
sprawcy 
działania

poczucie 

niezdolnośc

i do 

kontrolowa

nia 

przebiegu 

zdarzeń 

siła woli

Fazy rozwojowe wg E. 

Eriksona

Wiek (w 

przybliżeniu)

Dylemat 

rozwojowy

Pomyślne 

rozwiązanie

Niepomyślne 

rozwiązanie

„Cnota”

3 – 6 r. ż 

inicjatywa vs 

poczucie winy 

zaufanie do 

siebie jako 

inicjatora i 

twórcy 

brak poczucia 

własnej 

wartości 

poczucie 

kierunku i 

celu

6 lat – okres 

dojrzewania 

kompetencja 

vs poczucie 

niższości 

opanowanie 

podstawowyc

h 

umiejętności 

intelektualnyc

h i 

społecznych 

brak pewności 

siebie, 

poczucie 

klęski 

uznanie dla 

formy

Fazy rozwojowe wg E. 

Eriksona

Wiek (w 

przybliżeniu)

Dylemat 

rozwojowy

Pomyślne 

rozwiązanie

Niepomyślne 

rozwiązanie

„Cnota”

adolescencja 

tożsamość vs 

pomieszanie 

ról

poczucie 

siebie jako 

osoby 

poczucie 

fragmentacji 

własnego Ja, 

niejasne 

poczucie 

siebie 

wierność 

sobie i 

własnym 

ideałom 

wczesna 

dorosłość 

intymność vs 

izolacja 

zdolność do 

nawiązywania 

bliskich więzi i 

zaangażowani

a wobec 

innych 

poczucie 

osamotnienia 

i separacji, 

zaprzeczanie 

potrzebie 

bliskości 

miłość (jako 

postawa)

Fazy rozwojowe wg E. 

Eriksona

Wiek (w 

przybliżeniu)

Dylemat 

rozwojowy

Pomyślne 

rozwiązanie

Niepomyślne 

rozwiązanie

„Cnota”

średnia 

dorosłość 

wielkodusznoś

ć vs 

zaabsorbowani

e sobą 
(generatywnoś

ć vs stagnacja) 

skierowanie 

trosk poza Ja 

– na rodzinę, 

społeczeństw

o, przyszłe 

pokolenia 

troska 

wyłącznie o 

siebie, brak 

orientacji na 

przyszłość 

opiekuńczość

późna 

dorosłość 

integralność 

vs rozpacz 

poczucie 

pełni, 

podstawowa 

satysfakcja z 

życia 

poczucie 

bezsensu 

życia, 

rozczarowanie 

mądrość

Style przywiązania wg J. 

Bowlbiego

1. Styl bezpieczny
2. Styl lękowo – unikający
3. Styl lękowo – ambiwalentny

2 aspekty tożsamości

1. Tożsamość indywidualna (osobista)
2. Tożsamość społeczna

Rodzaje tożsamości wg. E. 

Eriksona

1. Typ integracji całościowej
2. Typ integracji totalnej
3. Typ integracji rozproszonej i 

pomieszanej