Metabolity pierwotne – podstawowe

•powszechnie spotykane w świecie roślinnym

•pełnią podstawowe funkcje fizjologiczne 

•substancje energetyczne, budulcowe, zapasowe

niezbędne do życia rośliny

weglowodany, tłuszcze, chlorofil, białka, kwasy nukleinowe

Metabolity wtórne

•powstają w procesach wtórnego metabolizmu – wyspecjalizowanej przemiany materii

•nie posiadają podstawowej funkcji w życiu rośliny

•występowanie ograniczone do pewnych grup systematycznych świata roślinnego 

•charakter związków fizjologicznie czynnych, o znaczeniu w lecznictwie

•biosynetyzowane w procesach przystosowania się rośliny do warunków środowiska

1998 rok- 50 000 związków – metabolitów wtórnych w tym 7000 alkaloidów

podział biogenetyczny związków wtórnych

1.

bezazotowe substancje

2.

azotowe – aminy, alkaloidy, nitrylozydy

3.

substancje zawierające siarkę

4.

substancje o niejednorodnym charakterze chemicznym

5.

  olejki eteryczne, balsamy, żywice

trudno jednoznacznie oddzielić procesy metabolizmu pierwotnego od procesów wtórnych

 

 

Węglowodany

•duża grupa związków naturalnych o charakterze cukrów i związków pokrewnych

 oraz ich polimerów

•jedne z najważniejszych substancji roślinnych

•materiały budulcowe komórek roślinnych – celuloza, hemiceluloza, pektyny

•materiały energetyczne i zapasowe (skrobia, inulina, glikogen, cukry proste i złożone)

•substancje specjalne o wyraźnym działaniu farmakologicznym

(deoksycukry glikozydów nasercowych – charakterystyczne tylko dla niektórych

 

roślin)

C

n

(H

2

O)

m

budowa chemiczna

produkty utlenienia wielowartościowych alkoholi

polihydroksyaldehydy i polihydroksyketony

wykrywanie: odczynnik Molischa: zabarwienie czerwone lub czerwonofioletowe

 

 

Biogeneza weglowodanów

 

Fotosynteza

aldehyd 3-fosfoglicerynowy, 6-fosforanv fruktozy i glukozy

fosforylowane cukry proste – tetrozy, pentozy, heksozy, heptozy

enzymy – cukry proste  holozydy  oligosacharydy

polimeryzacja - polisacharydy

podział węglowodanów

•monosacharydy – cukry proste

•oligosacharydy –  2 – 10 cząsteczek cukrów połączonych glikozydowo

w wyniku hydrolizy rozpad do monocukrów

•polisacharydy – powyżej 10 cząsteczek cukrów prostych

 

 

Monocukry

triozy - C

3

aldehyd glicerynowy – aldoza, dihydroksyaceton - ketoza

tetrozy – C

4

pentozy – C

5

L (+) arabinoza, L (+) ksyloza, D (-) ryboza, L (+) ramnoza

heksozy – C

6

D (+) glukoza, D (+) galaktoza, D (+) mannoza, D (-) fruktoza, 

heptozy – C

7

właściwości

słodki smak, dobrze rozpuszczalne w wodzie

właściwości redukujące – odczynnik Fehlinga

 

 

H

2

C

OH

O

H

OH

O

H

H

H

OH

H

D /+/ KSYLOZA

H

2

C OH

O

H

OH

O

H

H

O

H

H

H

L /+/ ARABINOZA

C

O

H

R

+R

1

 OH

-R

1

 OH

C

OR

1

OH

H

R

+R

2

OH

-R

2

OH

OR

1

H

OR

2

R

+

O

H

2

Półacetal

Acetal

CH

3

O

H

OH

H

OH

O

H

H

O

H

H

H

L /+/ RAMNOZA

CH

3

O

O

H

H

H

OH

H

OH

O

H

H

H

L /-/ FUKOZA

rzadko spotykana

saponiny,

disacharydy – prymweroza

ksylany – gumy, pektyny

arabinozydy

arabany

glikozydy

 

flawonowe

wolna

związana – glony, grzyby

 

 

O

H

H

H

H

O

H

O

H

H

O

H

OH

H

2

COH

b

- D /+/ GLUKOPIRANOZA

H

2

C

OH

O

H

OH

O

H

H

H

OH

H

OH

H

D /+/ GLUKOZA

 

 

C

C

OH

CHO

C

C

CH

2

OH

H

OH

OH

H

H

OH

C

C

O

C

C

CH

2

OH

H

OH

OH

H

H

OH

H

OH

C

C

O

C

C

CH

2

OH

H

OH

OH

H

H

OH

OH

H

forma otwartołańcuchowa

0.024 %

 - glukoza

64 %

 - 

glukoza

36 %

 

 

Glukoza

dekstroza, cukier gronowy

MONOSACHARYDY

                                         

zastosowanie

•doustnie jako środek odżywczy, energetyczny
 w wysiłku fizycznym, wyczerpujących chorobach z gorączką,

•w postaci iniekcji r-ry 40 – 50 % obliteracja żył

•płyny infuzyjne do odżywiania parenteralnego

1. główny produkt fotosyntezy

2. najbardziej rozpowszechniona substancja  roślinna

3. formy – wolna (w dużym stężeniu w winogronach i miodzie 38 - 40 %

i związana dwucukry, oligo- i polisacharydy

oraz liczne glikozydy

otrzymywanie – hydroliza skrobii ziemniaczanej

 

 

MONOSACHARYDY

Fruktoza

lewuloza, cukier owocowy

            

występowanie:

•szeroko 
rozpowszechniona

•forma wolna – słodkie 
owoce, miód

•forma związana: 
- oligosacharydy – 
sacharoza 

- polisacharydy – 
fruktozany  
  (inulina)

D/-/Fruktoza

CH

2

OH

O

HO

H

H

OH

H

OH

CH

2

OH

 

 

fruktoza

glikogen

wątroba

zastosowanie

•intoksykacje wątroby, diety cukrzycowe (forma 
furanozowa)

otrzymywanie

•hydroliza inuliny lub sacharozy

MONOSACHARYDY

 

 

glikozydy, śluzy, gumy roślinne, 

polisacharydy – glukany, hemicelulozy

polisacharydy - mannany, 

śluzy 

ściany komórkowe glonów

 

MONOSACHARYDY

D/+/Galaktoza

OH

HO

H

HO

H

H

OH

CH

2

OH

H

H

O

D/+/Mannoza

H

HO

H

H

OH

H

OH

CH

2

OH

HO

H

O

D-(+) – 
galaktoza

D- (+) –mannoza

 

 

otrzymywanie wit. C

L/-/Sorboza

CH

2

OH

O

HO

H

H

OH

HO

H

CH

2

OH

MONOSACHARYDY

L- (-) –sorboza

Sorbus aucuparia

Rosaceae

 

 

DEOKSYCUKRY

monosacharydy z 1 grupą OH zastapioną atomem H

w pozycji C-2

Digitalis purpureae Folium

D/+/Digitoksoza

CH

2

H

OH

H

OH

H

O

H

OH

CH

3

Digitalis lanatae Folium

 

 

                         DEOKSYCUKRY

monosacharydy z 1 lub więcej zredukowanych grup OH 

Strophanti 
Semen

D/+/Cymaroza

CH

2

H

OCH

3

H

OH

H

O

H

OH

CH

3

 

 

ALKOHOLE CUKROWE

L-aldonitol 

–

 

Adonidis vernalis herba

D-ksylitol 

– środek słodzący 

D-mannitol 

–

 

glony, grzyby, niektóre rośliny nasienne

D-sorbitol 

–

 

owoce Rosaceae: Sorbus aucuparia

                                                 Crataegus oxyacantha

Fraxinus ornus

Oleaceae

sok – 90 % mannitolu

(manna)

•produkcja wit. C

•środek słodzący w cukrzycy

•płyny odżywcze do wlewów
 w żywieniu pozajelitowym

D-mannitol

CH

2

OH

HO

H

H

OH

H

OH

CH

2

OH

HO

H

D-sorbitol

CH

2

OH

HO

H

H

OH

H

OH

CH

2

OH

H

OH

 

 

CYKLITOLE

cykliczne alkohole pochodne cykloheksanu

Mioinozytol  mezoinozytol

świat roślinny

•forma wolna

•forma związana z kwasem o-H

2

SO

4

 – fityna

ziarniaki zbóż, drożdże piekarnicze

•czynnik wzrostowy hodowle in vitro

świat zwierzęcy

•metabolizm tłuszczów w wątrobie

środek ochronny przeciw stłuszczeniu 

OH

H

H

OH

OH

H

H

OH

OH

H

OH

H

mezoinozytol

 

 

KWASY URONOWE

utlenienie końcowej grupy OH heksoz

składniki kwaśnych polisacharydów śluzowych

właściwości redukujące

kwas D-glukuronowy

HO

H

H

OH

H

OH

COOH

H

O

H

OH

kwas D-mannuronowy

HO

H

H

OH

H

OH

COOH

H

O

HO

H

kwas D-galakturonowy

HO

H

HO

H

H

OH

COOH

H

O

H

OH

polisacharydy śluzowe

sole Mg i Ca kwasów – pektyny, gumy 

polisacharydy glonów

składnik kwasu alginowego

 

 

OLIGOSACHARYDY

heksozy połączone wiązaniem acetalowym (holozydowym)  lub 

rzadko pentozy – cukry proste n – 2 - 10

związki krystaliczne o słodkim 

smaku rozpuszczalne w wodzie

      disacharydy, trisacharydy, 
tetrasacharydy

DISACHARY
DY

Beta vulgaris var. altissima 

Chenopodiaceae 16 – 22 %

Sacharoza

cukier buraczany

cukier trzcinowy

rozpowszechniona w 

świecie roślinnym

owoce – jabłka, banany, śliwki

 Saccharum officinarum 

Gramineae 16 %

klon cukrowy Acer saccharinum

Aceraceae

 

 

O

H

HO

H

HO

CH

2

OH

H

H

OH

O

H

H

CH

2

OH

H

OH

HO

H

CH

2

OH

O

α-D-glukopiranozylo-β-D/+/-

fruktofuranozyd

znaczenie spożywcze

technologia leków – syropy, corrigens 

smaku

DISACHARYDY

Sacharoza

brak właściwości redukujących

 

 

-L – ramnopiranozylo-(1 6) --

D-glukopiranozyd

rutyna

DISACHARYDY

O

CH

2

OH

H

H

OH

OH

H

H

OH

H

O

O

CH

2

OH

H

H

OH

H

H

OH

H

OH

maltoza

laktoza

O

CH

2

OH

H

OH

H

OH

H

H

OH

H

O

O

CH

2

OH

H

H

OH

H

H

OH

OH

H

malto
za

- D-glukopiranozylo-(1 4)--D-

glukopiranozyd

cukier słodowy

hydroliza enzymatyczna – amylaza – 

skrobia

laktoza

 -D-galaktopiranozylo-(1 4)- -D-

glukopiranozyd

cukier mlekowy
 - laktoza substancja pomocnicza w 

farmacji sporządzanie tabletek i 
rozcieńczeń
 - laktoza - odżywki dla niemowląt

słabo przeczyszczające – korzystny 
wpływ na florę bakteryjną jelitową

rutyno
za





1

4

1

4

 

 

POLISACHARYDY

glukany, galaktany, fruktany

właściwości:

•budowa wielkocząsteczkowa

•związki bezpostaciowe
•rozpuszczalnośc w H

2

O maleje ze wzrostem cząsteczki

•lepkie roztwory

obojętne

kwaśne

funkcja w roślinach:

•substancje zapasowe - skrobia
•składniki ścian komórkowych i błon – celuloza, hemiceluloza, pektyny

 

 

 

POLISACHARY

DY

zastosowanie w farmacji

•środki odżywcze (nutrientia) i dietetyczne 
(diaetetica) np. skrobia różnych gatunków roślin, 
surowce zawierające inulinę
•surowce do produkcji związków organicznych – 
glukozy, fruktozy, maltozy, dekstryn) w procesach 
hydrolitycznych
•substancje wypełniające, odciągające wodę, 
spęczniające w produkcji niektórych postaci leku 
(tabletki)
•substancje ochronne, łagodzące, przeciwzapalne w 
zasypkach, pudrach, maściach
•środki zastępcze krwi – niektóre polisacharydy 
(dekstrany)
•substancje przeciwzakrzepowe – mukopolisacharydy 
(heparyna)
•składniki śluzów i gum – leki osłaniające w stanach 
zapalnych

 

 

GLUKANY

Skrobia - Amylum
 

- D- glukopiranoza

wiązanie  - glikozydowe

forma występowania - ziarna

amyloza

O

CH

2

OH

H

H

OH

H

H

OH

H

O

O

CH

2

OH

H

H

OH

H

H

OH

H

O

n

O

CH

2

OH

H

H

OH

H

H

OH

H

O

O

CH

2

OH

H

H

OH

H

H

OH

H

O

O

CH

2

OH

H

H

OH

H

H

OH

H

O

O

CH

2

H

H

OH

H

H

OH

H

O

amylopektyna

20 % - 35 %
zewnetrzne warstwy

65-85 %
wewnętrzne warstwy

 C1C4

300 - 4000
Cząsteczek
c. cz. 150000

 C1C4

 C1 C6

 (25)
estryfikacja kwasem fosforowym
c.cz. 1000000







1

4

1

4

1

6



1

4

 

 

właściwości:

amyloza 

rozpuszczalna w H

2

O

nielepkie, koloidalne roztwory
nie pęcznieje, nie ulega sklajstrowaceniu
jod - barwi się na niebiesko
(20 % jodu)

amylopektyna

nie rozpuszczalna w zimnej H

2

O

pęcznieje w gorącej H

2

O

gęste, lepkie zawiesiny
jod – barwi się fioletowo

 

hydroliza całkowita – -D-glukoza

hydroliza częściowa – maltoza (dwucukier)
hydroliza enzymatyczna - , ,  - amylazy

skrobia

pęcznieje w H

2

O

higroskopijna
w gorącej wodzie rozpuszczalna
lepkie roztwory lub żele
Jod - barwi się na niebiesko
rozpuszcza się w ługach potasowym
i sodowym

SKROBIA

 

 

występowanie:

pospolite z wyjątkiem rodzin Compositae, Campanulaceae
niektóre gatunki jednoliściennych
bulwy ziemniaków Solanum tuberosum
ziarna zbóż

znaczenie lecznicze:

skrobia pszeniczna – Amylum Tritici
skrobia ryżowa – Amylum Oryzae
skrobia kukurydziana – Maydis Amylum
skrobia ziemniaczans – Solani Amylum

SKROBIA

 

 

chemicznie obojętna, silnie higroskopijna, 
właściwości adsorbujące i osłaniające

zastosowanie i działanie:

osłaniające – w formie kleiku w stanach zapalnych przewodu pokarmowego
łagodzące stany zapalne - antiphlogisticum
w biegunkach, nadkwaśności
chłonące
składnik pudrów i zasypek jako środek osuszający - dermaticum
składnik odżywek dietetycznych

technologia farmaceutyczna
składnik tabletek i pigułek

źródło otrzymywania glukozy i krochmalu

SKROBIA

 

 

GLUKANY

Celuloza

celuloza

O

CH

2

OH

H

H

OH

H

H

OH

H

O

O

CH

2

OH

H

H

OH

H

H

OH

H

O

n

-D-glukoza

 C1C4

3 – 14 tys. jednostek



1

4

 

 

występowanie:

szeroko rozpowszechniona

składnik ścian komórkowych oraz włókien

np. lnu, juty, włosków okrywających nasiona bawełny (90 %)

właściwości:

celulaza -  rozpad hydrolityczny  -D-glukoza

enzymy – bakterie powodujące rozpad drewna i gnicie roślin

zastosowanie i działanie:

surowiec dla przemysłu włókienniczego

składnik waty opatrunkowej i błonnika (p/miażdżycowe)

 

CELULOZA

 

 

-D-glukoza

 C1C4 lub

 C1 C3

rozpuszczalna w gorącej wodzie

występowanie:

porost

 

Cetraria islandica

obok polimerów glukozy, kwasu 

glukuronowego

oraz galaktomannanów ( >50 %)

działanie:

osłaniające

antibechicum

Izolichenina

-D-glukoza

 C1C4 lub

C1 C3

rozpuszczalna w zimnej H

2

O

Licheni
na

 

 

GLUKANY

Dekstrany

-D-glukoza

budowa rozgałęziona

 C1C6,  C1 C3,  C1C4

sacharoza  bakterie

 

Leuconostoc mesenteroides, Leuconostoc dextronicum

działanie i zastosowanie:

dekstrany 60 000 i 10 000 m.cz.  środki krwiozastępcze

dekstrany 40000 c. cz.– zaburzenia mikrokrążenia, hamowanie aglutynacji krwinek 
Usieciowane dekstrany - sita molekularne (Sephadex) w biochemii, fitochemii

 

 

Laminaryna

Brunatnice Phaeophyta z rodzaju Laminaria

GLUKANY

działanie:

hamowanie koagulacji krwi

budowa:

glukoza oraz mannitol

budowa rozgałęziona

 

 

Aga
r

Rhodophyta (Krasnorosty)

Gelidium (Galaretówka), Gracilaria (Smuklica), Pterocladia, Euchema

polimery galaktozy zestryfikowane kwasem siarkowym

Agaroza

 

polisacharyd liniowy -D- galaktozy oraz 3,6-anhydro- L- galaktozy

 C1C3 oraz C1C4

Agaropektyna

 

polisacharyd galaktozy zestryfikowanej kwasem siarkowym

pirogronowym i kwasami uronowymi

    C1C3

GALAKTANY

polimery  

 - lub  - galaktozy

 

 

GALAKTANY

Agar

zastosowanie i działanie:

łagodnie przeczyszczający laxans w zaparciach – granulat Neonormacol
zmniejsza uczucie głodu, zwiększa objętość treści jelitowej, 
stymuluje mięśniówkę gładką i przyspiesza perystaltykę
(doustnie sproszkowany agar 1 – 2 łyżeczki z płynem)

technologia farmaceutyczna
 – produkcja tabletek i drażetek –środek rozsadzający
podłoże do hodowli kultur in vitro i bakteryjnych
przemysł spożywczy – galaretki, budynie

 

 

GALAKTANY

Karageniny

Rhodophyta

Chondrus crispa

Gigartina mammillosa

polimer galaktozy (A) i  (B) 3,6-anhydrogalaktozy (AB)

n

 w formie soli Na, K i Mg

m. cz. 100 tys. – 1 mln, wiązania C1C 3 i C1  C4,

 reszty siarczanowe A – C-2 i C - 4, B – C - 2 i C - 6

struktura linearna 

zastosowanie i działanie:

środek p/zapalny – właściwości powlekające
osłaniający
nieżyty przewodu pokarmowego, choroba wrzodowa
laxans (właściwość pęcznienia) – żylaki odbytu, zaparcia, kuracje odchudzające

technologia farmaceutyczna, przemysł kosmetyczny, spożywczy
środek wypełniający w produkcji tabletek, stabilizatory emulsji, kremów
środki zagęszczające (pasty, kremy, płyny)

7

 

typów:  - karagenina i  - karagenina

 

 

FRUKTANY

Polimery -D- fruktofuranozy

inulina

lewany

 C2 C6

Trytycyna
Agropyri 
Rhizoma

 C2 C1

MANNANY

1. polimery mannozy
2. składniki śluzów, hemiceluloz

 

 

Inulina

O

CH

2

OH

H

H

OH

OH

H

H

OH

H

O

H

2

C

H

CH

2

OH

H

OH

OH

H

O

O

H

2

C

H

CH

2

OH

H

OH

OH

H

O

O

inulina

-D-fruktofuranoza

-D-glukoza

 C1C2

Materiał zapasowy-

 

Compositae (zamiast skrobi)

                                Campanulaceae, niektóre z  
Gramineae

odżywki dla chorych na cukrzycę, żródła otrzymywania fruktozy

FRUKTANY





1

2

2

 

 

ARABANY i KSYLANY

składniki ścian komórkowych, śluzów, hemiceluloz

Hemicelulozy

arabano-ksylany zawierające kwasy uronowe

-glukuronowy, galakturonowy

oraz mannany i galaktomannany

150 jednostek cukrowych

funkcja w roślinach:

składniki ścian komórkowych obok pektyn

składnik włókna pokarmowego

właściwości:

łatwo ulegają hydrolizie pod 

wpływem rozcieńczonych kwasów

 

 

Poliuronidy

PEKTYNY

kwas poligalakturonowy

 

 C1  C4

D- galaktoza, L – ramnoza, D-ksyloza, L-arabinoza

O

COOH

H

OH

H

H

OH

H

O

O

COOCH

3

H

H

OH

H

H

OH

H

H

O

H

O

COOH

H

OH

H

H

OH

H

O

pektyna

metylacja grup OH

estryfikacja grup COOH

okrywa owoców cytrusowych – 30 %, skórka jabłek 50 %, jabłka 0,5 –1 %





1

4

1

4

 

 

sole Ca pektyn – składniki budulcowe ścian komórkowych 

roślin - blaszka środkowa

1-4 % masy ściany komórkowej, składniki warstw 

międzykomórkowych, soku komórkowego owoców maliny, 

jabłka, porzeczki

właściwości

:

1.

tworzenie żeli –obecność cukrów, kwaśne środowisko

oraz jonów metali Ca
1.

stężone r-ry sacharozy  koloidalne r-ry  galaretki

2.

odtruwające – wiązanie metali ciężkich

3.

obniżanie poziomu cholesterolu we krwi

4.

składniki włókna pokarmowego 

PEKTYN
Y

zastosowanie

•substancje żelujące, emulgatory, substancje wypełniające

•powlekające w biegunkach i stanach zapalnych przewodu pokarmowego

 

 

O

COOH

H

OH

H

H

OSO

3

H

H

O

O

H

OSO

3

H

H

OH

CH

2

OH

H

H

O

H

O

COOH

H

OH

H

H

OH

H

O

NHSO

3

H

heparyna

Kwas D - glukuronowy

Sulfonowana glukozamina

składnik krwi – 0,01 mg/100 ml

Komórki tuczne                               heparyna

urazy, stres

Heparyna

 C1  C4

MUKOPOLISACHARYDY



1

4



1

4

kwaśny mukopolisacharyd

 

 

działanie:

przeciwzakrzepowe 1:250000
obniżenie poziomu lipidów we krwi

stosowanie:

Hepary
na

1. zapobiegawczo i leczniczo 

stany zatorowe, zakrzepowe w 
żyłach i tętnicach

2. miażdżyca naczyń 

krwionośnych

3. w oparzeniach i po zabiegach 

chirurgicznych

 

 

Kwas hialuronowy

kwaśny mukopolisacharyd

O

H

OH

H

OH

H

CH

2

OH

H

O

H

O

H

OH

H

COOH

H

O

NHCOCH

3

H

OH

H

kwas hialuronowy

Kwas D- glukuronowy
               

 C1  C4

Acetyloglukozamina

 C1  C3

tkanka łączna, naczynia kapilarne (włosowate)

hialuronidaza

przesięki, wybroczyny, krwawienia

(wzrost przepuszczalnosci naczyń)



1

4

kwas hialuronowy

MUKOPOLISACHARYDY

 

 

ŚLUZY

mieszaniny polisacharydów

arabinoza, ksyloza, galaktoza, mannoza

pentozy, heksozy, alkohole cukrowe i ich etery 

kwasy uronowe – glukuronowy, galakturonowy

reszty fosforanowe, siarczanowe

śluzy kwaśne

śluzy obojętne

rola i znaczenie dla roślin:

•składniki ścian komórkowych

•substancje międzykomórkowe

•komórki śluzowe, zbiorniki, tkanka okrywająca

•ochrona przed utratą wody i soli mineralnych

 

 

występowanie:

glony, grzyby, porosty

Malvaceae,

 

Plantaginaceae

Asteraceae, Linaceae, Boraginaceae, niektóre gatunki z rodzin Rosaceae,

Scrophulariaceae 

właściwości:

•pęcznieją chłonąc wodę

•tworzą r-ry koloidalne, żele (roślinne hydrokoloidy)

zastosowanie:

•środki powlekające, osłaniające, zmiękczające – antibechica, laxantia, 
  antiphlogistica

•działanie miejscowe – nie wchłaniają się z przewodu pokarmowego i przez skórę

działania niepożądane:

•utrudniają wchłanianie w jelitach mikroelementów i niektórych witamin

ŚLUZY

heteropolisacharydy

 

 

występowanie:

Europa południowa, Azja zachodnia
Polska – bardzo rzadko spotykany

surowiec leczniczy - uprawy

Folium et Radix Althaeae – liść i korzeń prawoślazu

Althaea officinalis L.– prawoślaz lekarski

Malvaceae - ślazowe

 

 

liście 

- zbiór przed kwitnieniem

suszenie – na powietrzu, w cieniu

Folium Althaeae – liść prawoślazu

Althaea officinalis L.– prawoślaz 

lekarski

Malvaceae - ślazowe

•śluz – 10 % (kwas 
galakturonowy 18%)
galakturomannany, 
arabinogalaktany WP> 11

•fenolokwasy

•flawonoidy - pochodne 
kwercetyny, kemferolu: tilirozyd, 
8-mono- i 8-diglukozyd 8-
hydroksyluteoliny

 

 

korzenie 

– zbiór jesienią, rośliny 

dwuletnie,
korzenie płytko okorowane, 
FP IV nieokorowane 2-3 cm śr.
suszenie 40 

O

C

Radix Althaeae –korzeń prawoślazu

Althaea officinalis L.– prawoślaz lekarski

Malvaceae - ślazowe

•śluz – 20 % – 10% (kwas 
galakturonowy 28%), kwaśne 
galakturoramnany, glukany,
arabinogalaktany WP >10

•pektyny – 10%

•sacharoza

•asparagina, betaina - aminy

•skrobia

 

 

zastosowanie i działanie:

mieszanki ziołowe
Sirupus Althaeae, 
osłaniająco
powlekająco
łagodzący kaszel- antibechicum
nieżyty dróg oddechowych - pediatria
korzeń - immunostymulujące

zewnętrznie okłady zmiękczające

Folium et Radix Althaeae – liść i korzeń prawoślazu

Althaea officinalis L.– prawoślaz lekarski

Malvaceae - ślazowe

 

 

występowanie:

Europa południowa, Azja 
środkowa i północna, Ameryka 
północna

Polska – pospolity nad brzegami 
wód, wilgotne zarośla, gleby 
podmokłe, gliniaste, nasypy, 
nieużytki, pobocza dróg

zakwita przed wydaniem liści

Folium Farfarae – liść 

podbiału

Tussilago farfara L.– 

podbiał pospolity

Compositae - złożone

 

 

surowiec – liście

zbiór wiosna oraz lato
suszenie na powietrzu, w cieniu

Folium Farfarae – liść podbiału

Tussilago farfara L.– podbiał pospolity

Compositae - złożone

 

 

Folium Farfarae – liść podbiału

Tussilago farfara L.– podbiał pospolity

Compositae - złożone

śluz – 8%
inulina – 3 %
garbniki – 5 %
flawonoidy – pochodne kemferolu i kwercetyny
olejek eteryczny
aminy – cholina
sterole
alkaloidy pirolizydynowe (do 0,000045 %)
estry necyny o charakterze nasyconym  - 
tussilagina i in. ( nie toksyczne)
estry necyny z wiązaniem 1,2 nienasyconym
i ich N-tlenki – senkirkina, senecjonina
(karcynogenne, hepatotoksyczne) 

 

 

zastosowanie i działanie:

osłaniające, powlekające, 
przeciwzapalne, 
ściągające (garbniki), 
zmniejszające napięcie 
mięśni gładkich 
(flawonoidy, olejek 
eteryczny), 
przeciwbakteryjne i 
ułatwiające odkrztuszanie

nieżyty górnych dróg 
oddechowych 

stany zapalne gardła, jamy 
ustnej

Succus Farfarae

mieszanki ziołowe

Neopektosan, Pectosan

działania niepożądane:

alkaloidy 

pirolizydynowe

4 –6 tygodni w roku

Folium Farfarae – liść podbiału

Tussilago farfara L.– podbiał pospolity

Compositae - złożone

 

 

roślina włóknodajna i oleista

uprawy

 

–

 

strefa klimatu umiarkowanego

kraje byłego ZSRR, Indie, USA
oraz Polska

stan naturalny

 

-

 

gatunek śródziemnomorski 

Linum angustifolium

Semen Lini – nasienie lnu

Linum usitatissimum L.– len zwyczajny

Linaceae - lnowate

surowiec 

- dojrzałe nasiona wysuszone w warunkach naturalnych

 

 

 

Lini Semen – nasienie lnu

Linum usitatissimum L.– len zwyczajny

Linaceae - lnowate

•śluz 6 % - 10 % mieszanina 
kwaśnych arabinoksylanów, 
galaktanów, 
ramnogalakturonianów WP >1,5 
FP VI

•olej tłusty do 40 % - nienasycone 
kwasy tłuszczowe – kwas 
linolenowy (40 – 70 %, linolowy, 
olejowy

•glukozydy cyjanogenne (do 1,5 % 
=0,01 – 0,03 % HCN
linamaryna, lotaustralina – 
monoglukozydy
linustatyna – diglukozydy

•lignany – glukozyd 
sekoizolaricyrezynolu

(rozpad - sterydy o właściwościach 
estrogennych: enterolakton i 
enterodiol)

•fitosterole

•białko 20 %

 

 

Lini Semen – nasienie lnu

Linum usitatissimum L.– len zwyczajny

Linaceae - lnowate

dawka toksyczna 
HCN –1 mg /kg m.c. - dorośli
KCN – 0,15 – 0,2 g /kg

100 g nasion zmielonych                50 mg HCN

enzym linamaraza

kwaśne środowisko żołądka

częściowa inaktywacja

hydroliza 20 % glikozydów

 

enzym rodanaza

nietoksyczne tiocyjaniany

150 – 300 g nasion – dawki jednorazowe bezpieczne

 

 

działanie:

•osłaniające, powlekające w stanach zapalnych
błony śluzowej jamy ustnej, gardła i przewodu
pokarmowego
antibechicum, antiulcerosum 

•zmiękczające i przeciwzapalne na skórę
dermaticum (kataplazmy)

•laxans – całe lub sproszkowane nasiona

•obniża poziom cholesterolu i cukru we krwi – NNKT

•standaryzowany ekstrakt z nasion – kapsułki Prostaman
(40 mg lignanów) w leczeniu przerostu gruczołu krokowego 

Lini

 

Semen – nasienie lnu

Linum usitatissimum L.– len zwyczajny

Linaceae - lnowate

 

 

jednoroczna roślina zielna

występowanie:

uprawy – kraje  o klimacie śródziemnomorskim

Polska - uprawy surowca o niższej zawartości 
związków biologicznie czynnych

Foenugraeci

 

Semen – nasienie kozieradki

Trigonella foenum graecum L.– kozieradka 

Leguminosae (Fabaceae) - strączkowe

 

 

surowiec

 

– dojrzałe nasiona

zebrane w trakcie dojrzewania

strąków

suszenie - przewiewne miejsca

Foenugraeci

 

Semen – nasienie 

kozieradki

Trigonella foenum graecum L.– 

kozieradka 

Leguminosae (Fabaceae)

 

- 

strączkowe

 

 

•śluz 45 %– 60 % – komórki bielma
obojętny galaktomannan WP 6

•saponiny steroidowe – 0,1 – 0,35 %
trigofenozydy A-G typ furostanu
typ spirostanu –diosgenina, jamogenina
połączone z białkami - fenugrekina

•C- glikozydy flawonoidowe

•olej tłusty 10 %

•białko 30 %

•olejek eteryczny – charakterystyczny zapach:
3-hydroksy-4,5-dimetylo-2[5H]-furanon

•skrobia

•celuloza

Foenugraeci

 

Semen – nasienie kozieradki

Trigonella foenum graecum L.– kozieradka 

Leguminosae (Fabaceae)

 

- strączkowe

 

 

zewnętrznie 

– ropnie, czyraki

 i stany zapalne skóry
antiphlogisticum
dermatica
mieszanki ziołowe

wewnętrznie:

śluzowy
osłaniający
stany nieżytowe żołądka i stany 
zapalne błony śluzowej
Gastrogran – choroba wrzodowa 
antiulcerosum

Foenugraeci

 

Semen – nasienie kozieradki

Trigonella foenum graecum L.– kozieradka 

Leguminosae (Fabaceae)

 

- strączkowe

      

wzmacniający, poprawiający apetyt

 

 

     

trwała roślina zielna

         

           występowanie:

prawie cała Europa - stanowiska wilgotne
Polska  - pospolity na całym niżu oraz
               niższych rejonach górskich
               

Symphyti

 

Radix, syn. Consolidae

 

Radix – korzeń żywokostu

Symphytum officinale L. – żywokost lekarski

Boraginaceae - szorstkolistne

 

 

surowiec 

– korzeń

zbiór – jesień z roślin 2-3 letnich
temp. suszenia 35 – 40 

O

C

Radix Symphyti, syn. Radix Consolidae – korzeń żywokostu

Symphytum officinale L.– żywokost lekarski

Boraginaceae - szorstkolistne

 

 

Radix Symphyti, syn. Radix Consolidae – korzeń żywokostu

Symphytum officinale L. – żywokost lekarski

Boraginaceae - szorstkolistne

•śluz do 15 % fruktany

•alantoina < 0,7 % FP IV

•alkaloidy pirolizydynowe
0,02 % - 0,07 %

•garbniki 4 %- 6 %

•saponiny triterpenowe – symfytoksyna A

•kwasy fenolowe – kwas litospermowy
kwas rozmarynowy (liście)

•fitosterole

•aminy –asparagina

•aminokwasy - GABA

 

 

zastosowanie i działanie:

•śluzowy – miejscowo 
zmiękczająco i przeciwzapalnie
•alantoina - pobudzający 

regenerację tkanek i proliferację 

komórek
 przyśpiesza wytwarzanie 

kostniny
 przyspiesza samooczyszczanie 

się ran              przez złuszczanie 

tkanek martwiczych              

 dermaticum, antiphlogisticum

działania niepożądane: 

surowiec wycofany z lecznictwa

alkaloidy pirolizydynowe o szkielecie 1,2- nienasyconej necyny i 
ich N-tlenki
(kancerogenne, mutagenne, hepatotoksyczne) – pochodne 
retronecyny :intermedyna, symfetyna 
tylko zewnętrznie 4- 6 tygodni w roku np. maści 5 % - 20 % i in. 
postacie

Symphyti

 

Radix, syn. Consolidae

 

Radix – korzeń żywokostu

Symphytum officinale L. – żywokost lekarski

Boraginaceae - szorstkolistne