Dwa rodzaje zdań
językoznawczych
A.
W pozycji przed e (powstałym z wokalizacji twardej
półsamogłoski) oraz przed y doszło ok. XV w. do palatalizacji
polskich spółgłosek zwartych welarnych k i g. Samogłoska y
przeszła tu w i. Skutkowało to rozszerzeniem korelacji
palatalności o pary k – k’ i g – g’, ale dopiero po dwóch
stuleciach, gdy zaszła denazalizacja wygłosowego –ę.
A1. „Historia wypierania EGZYSTENCJALNYCH ZDAŃ
ZAPRZECZONYCH typu nie jest król przez typ nie ma króla trwa
od XIV do końca XVI wieku, ale relikty starego wariantu
pojawiają się jeszcze w nieoficjalnych tekstach w XVII w.”.
B.
W XVII w. szlachcic mógł tytułować waszecią nawet KRÓLA, ale
już na początku XIX w. wyraz ten kojarzył się z obyczajem
mieszczańskim, i to nie dość że małomiasteczkowym, to
jeszcze, co gorsza, babskim. U Lindego: MIESZCZKI z
waszecia gadają. Z waszecia ubrana = jak mieszczka
OBYWATELKA JAKIEGO MAŁEGO MIASTECZKA.
B1.
W połowie lat sześćdziesiątych POLSCY AKTORZY
zrezygnowali w swych występach z wymawiania
przedniojęzykowego ł, które w Polsce środkowej było już od
paruset lat archaiczne
.
Historia języka
• W pierwszej grupie zagadnień mówi się
tylko
o jednostkach systemu językowego,
o znakach i nieznakach (fonemach).
• W drugim. mówi się raczej o ludziach
jako o użytkownikach języka:
o wspólnotach komunikacyjnych
(szlachta, mieszczaństwo, kobiety, aktorzy).
• Jest to różnica między gramatyką
historyczną
a historią języka.
Historia języka
• Historia języka patrzy na język jako
na składnik kultury ludzkiej:
• to nauka badająca zmienne w czasie
relacje między językiem a kulturą
(lub: między językiem innymi
elementami kultury).
Język a kultura
• Język, najważniejszy system
znaków, to konieczny, integralny
składnik kultury symbolicznej,
jej wytwór i zarazem czynnik ją
współtworzący:
nośnik treści i wartości.
• Nie da się rozpatrywać kultury w
izolacji od języka.
• „Nic nie może być zrozumiane,
jeżeli nie zostało sprowadzone do
języka”
Język a kultura
• Tylko elementy znaczące (leksemy,
morfemy leksykalne) wykazują ścisły
związek z kulturą i ewoluują wraz z
nią;
są więc na pewno przedmiotem historii
języka.
• Co najwyżej pośredni jest związek z
kulturą fonemów i morfemów
gramatycznych
Mazurzenie można opisywać i
wyjaśniać:
• jako przykład prawa
głosowego
polegającego na
przejściu spółgłosek
sz, ż, cz, dż > s, z, c,
dz albo
• jako skutek
uproszczenia systemu
spółgłoskowego przez
redukcję jednego z
trzech szeregów:
zębowego,
dziąsłowego i
środkowojęzykowego
itd.
• jako zjawisko kulturowe:
• dlaczego było zawsze
wyśmiewane i nigdy nie
stało się normą języka
literackiego,
• dlaczego w języku
literackim przejawiło się
w kilku wyrazach
(sołtys, cwany),
• dlaczego tylko chłopi
mazurzą,
• dlaczego nie objęło
wschodniej Małopolski
itd.
O metodzie historycznej
• Gramatyka historyczna ma swoiste
metody: filologiczną, historyczno-
porównawczą, rekonstrukcji
wewnętrznej, geograficzną,
glottochronologii, statystyczną i in.
• Natomiast historia języka sięga
również po metody historii jako
odrębnej nauki.
Historia języka jako nauka
idiograficzna
• Historia zdarzeniowa kronikarska,
faktograficzna, indywidualistyczna.
• Tradycyjne, klasyczne rozumienie
historii: „nie ma nauki, jak tylko w
odniesieniu do szczegółów” (H. Hauser).
• Zdarzenia układa się wciąg
przyczynowo-skutkowy i zwraca uwagę
na zamiary i działania jednostek
Swoistość nauk humanistycznych - ROZUMIENIE
DOŚWIADCZENIE WEWNĘTRZNE
umożliwia
ZROZUMIENIE
cudzych
przeżyć.
ROZUMIENIE - polega na powtórzeniu
przez podmiot poznający tej samej
całości przeżyciowej, która znalazła
wyraz w określonym przejawie życia
duchowego innej jednostki.
Swoistość nauk humanistycznych –
INTERPRETACJA HUMANISTYCZNA
Eksplanandum:
„Chrobry koronował się na króla”
„Dlaczego Chrobry koronował się na króla?”
opis
zrekonstruowanej
wiedzy
i
wartościowań podmiotu
Eksplanans:
wartością kierującą jego działaniem była chęć
osiągnięcia jako wartości zamierzonej -
uniezależnienia państwa
Krytyka postmodernistyczna
• Badacz nie może wniknąć w psychikę
badanych społeczeństw minionych tak,
by możliwe było odtworzenie ich
interpretacji rzeczywistości.
• Wytwory kultury minionej, które
badamy, są rezultatem naszej własnej
interpretacji przez pryzmat naszej
obecnej kultury.
• Nie można uniknąć swojej
perspektywy, z której patrzy się na
przeszłość.
(H.G. Gadamer, P. Ricoeur)
Teoria Sapira - Whorfa
• Wzory językowe warunkują typ myślenia.
• Formy języka narzucają sposoby obserwacji i
interpretacji, organizują doświadczenie,
kształtują pogląd na świat.
• Rzeczywistość jawi się nam jako kalejdoskopowy
strumień wrażeń, a strukturę nadają jej tkwiące
w naszych umysłach systemy językowe.
Gramatyka narzuca np. „indoeuropejczykom”
sposób widzenia i myślenia inny niż Indianom,
bo Indianie mają zupełnie inną gramatykę.
W języku Hopi nie da się sformułować praw fizyki.
Teoria izomorfizmu języka i kultury
Lévi-Strauss, Jakobson i in.
• Język to wzorcowa dziedzina w badaniach nad
kulturą
• Cała kultura ludzka ma strukturę taką jak
język,
bo język to jeden z najwcześniejszych rozwiniętych
systemów symbolicznych człowieka,
który potem warunkował rozwój innych systemów
symbolicznych,
a więc kultury.
• Toteż wszelkie twory człowieka mają zawsze tę
samą wewnętrzną strukturę.
• Językoznawstwo strukturalne, jako nauka
najbardziej rozwinięta i ścisła wśród nauk
humanistycznych, dostarcza metod i modeli dla
ogólnej teorii kultury, np. teorii opozycji binarnych.
Teoria izomorfizmu języka i
kultury
• E. T. Hall posługuje się kategoriami
wzorowanymi na gramatycznych:
• diakryt = fonem, zbiór = wyraz, wzór =
składnia,
odnosząc je do podziału czasu, przestrzeni, płci.
• To się daje stosować do niektórych mocno
ustrukturyzowanych zjawisk kultury
(systemu pokrewieństw, rytuałów).
• Bo język jest tworem bardzo systematycznym;
inne bywają mniej sformalizowane
(sztuka, magia, religia, literatura).
I nie wszystkie wyrażane są językowo (taniec).
Ujęcie modernistyczne,
funkcjonalne
• Pojedyncze zdarzenie to powierzchniowa błahostka.
Bada się zjawiska powtarzalne, trwałe struktury.
• Przedmiotem nieobserwowalne cechy rzeczywistości.
• Wyjaśnia się głębokie nurty historii.
• Zbiera się dane rozległe czasowo i przestrzennie
i opracowuje statystycznie, łącząc je w zbiory
Ma się wtedy dostęp do procesów strukturalnych: o
długotrwałym przebiegu, widziane przez człowieka
jako niezmienne, zastane: „zawsze tak było”.
• Ludzie zawsze się rodzą, jedzą, piją, domy budują,
sprzedają i kupują, śpią, dzieci płodzą… gadają.
• W historii języka polskiego: I. Bajerowa
Ujęcie postmodernistyczne
• Antropologia historyczna: Huizinga, Elias,
Guriewicz, Ariés, Bloch, Le Goff.
• Nacisk na jedność kultury materialnej i
mentalności.
• Odkrywanie kategorii postrzegania,
konceptualizacji, które formują doświadczenie;
nieprzekraczalnych barier postrzegania świata.
• Interesują badaczy:
mentalność raczej zbiorowa niż jednostkowa,
kultura raczej „średnia” niż elitarna,
kultura raczej oralna niż literacka,
stereotypy raczej niż przemyślane
konstrukcje intelektualne
Historia języka jako nauka
interdyscyplinarna
• Należy do językoznawstwa i do nauk o kulturze,
patrzy na dzieje języka przez pryzmat kultury i
na dzieje kultury przez pryzmat języka jako
najbardziej ustrukturowanego systemu
znakowego, jaki został przez człowieka
stworzony.
• Wychodzi poza badanie abstrakcyjnego systemu
fonologicznego i gramatycznego, natomiast
zajmuje się ewolucją języka jako systemu
kategoryzującego i interpretującego
rzeczywistość, utrwalającego i przekazującego
dziedzictwo kulturowe.
Przykłady z historii języka polskiego