Androgeny
Androgeny
Jądra - gametogeneza i funkcje endokrynne
Gametogeneza: zależna od FSH
Komórki Sertoliego w kanalikach nasiennych
do produkcji spermy w kanalikach nasiennych
wymagane androgeny
Stymulacja LH:
synteza androgenów w komórkach interstycjalnych
(Leydiga
Androgeny
najważniejszy androgen - testosteron
synteza - komórki Leydiga (95%), nadnercza (5%)
w jądrach wytwarzane także - dihydrotestosteron,
androstendion, dehydroepiandrosteron,
pregnenolon (w małych ilościach) : Testosteron w
krwioobiegu:
w 65% związany z białkiem wiążącym hormony płciowe
(SHBG)
w 33% związany z albuminami
w 2% wolny, zdolny do łączenia się z receptorami
wewnątrzkomórkowymi
poziom SHBG:
Podwyższają - hormony tarczycy, estrogen, marskość
wątroby
Obniżają - androgeny, hormon wzrostu, otyłość
Metabolizm androgenów
w niektórych tkankach (skóra, pęcherzyki
nasienne, najądrza, prostata) przy udziale 5-a-
reduktazy testosteron dihydrotestosteron (DHT -
również silne działanie androgenne/anaboliczne)
w innych tkankach (tk. tłuszczowa, wątroba,
podwzgórze) testosteron —> estradiol
ostatecznie testosteron rozkładany jest przez
wątrobę do nieaktywnych androsteronu i
etiocholanolonu, które po koniugacji wydalane
są z moczem jako glukuroniany i siarczany
Mechanizm działania testosteronu i
pochodnych:
miejsce działania - wnętrze komórki
testosteron/dihydrotestosteron wiąże się z
receptorem cytoplazmatycznym
dalsza sekwencja analogicznie jak przy żeńskich
hormonach płciowych
Efekty fizjologiczne testosteronu i innych
androgenów:
Dojrzewanie płciowe:
powiększenie moszny i penisa
pojawienie się owłosienia łonowego, pachowego, na
twarzy
zmiany skóry - pogrubienie, natłuszczenie, wzrost
aktywności gruczołów łojowych, ściemnienie, wzrost
ukrwienia
krtań - rozrost, pogrubienie strun głosowych
akceleracja wzrostu szkieletowego
rozwój prostaty i kanalików nasiennych
stymulacja i utrzymywanie męskich funkcji seksualnych
Efekty metaboliczne:
wzrost biosyntezy białek wzrost masy mięśniowej
pobudzanie komórek kościotwórczych wzrost
zrębu organicznego kości
pobudzanie erytropoezy szpiku
wzrost wątrobowej syntezy: cz. krzepnięcia,
lipazy triglycerydowej, arantytypsyny,
haptoglobiny, kwasu sialowego
Spadek - poziomu HDL
stymulacja nerkowej sekrecji erytropoetyny
zatrzymywanie N, Ca, H
2
0
U kobiet androgeny powodują zmiany
analogiczne do tych obserwowanych u
mężczyzn (porost włosów, powiększenie
łechtaczki, łysienie czołowe, wzrost
muskulatury)
Testosteron - drogi podania:
doustna:
absorbowany lecz przekształcany przez wątrobę
praktycznie w całości do nieaktywnych metabolitów
undekanian testosteronu wchłania się w pewnej ilości z
przewodu pokarmowego z pominięciem wątroby przez
chłonkę
aktywne po podaniu doustnym pochodne -
metylotestosteron, fluoksymetylotestosteron - ale
działania niepożądane (wątroba)
obecnie stosowany mniej toksyczny mesterolon
parenteralna:
przedłużony czas absorpcji i większa aktywność estrów z
kwasami: propionowym, undekanowym, enantanowym
Zastosowanie kliniczne testosteronu i
jego pochodnych
1.
Terapia substytucyjna - testosteron i
pochodne
hipogonadyzm hipergonadotropowy
/pierwotny/ (uszkodzenie czynności gonady
męskiej i niedostateczna ujemna regulacja
wydzielania gonadotropin) - zespół
Klinefeltera, kastracja
podczas dojrzewania wspomagają wzrost i rozwój
drugorzędowych cech płciowych stosowane
głównie preparaty długo działające - enantan,
cypionian testosteronu co 1-3 tygodni
Zespół
Klinefeltera
Zespół
Klinefeltera
hipogonadyzm hipogonadotropowy /wtórny/
(wypadnięcie funkcji przysadki i niedostateczna
produkcja gonadotropin)
podstawa - substytucyjne podawanie gonadotropin :
androgeny tylko niekiedy wspomagająco (preparaty
które najmniej hamują przysadkę)
substytucja androgenna u starzejących się
mężczyzn - na razie kontrowersyjna
niekiedy stosowane w schorzeniach
ginekologicznych -endometrioza, wspomagająco
przy chemioterapii raka sutka, wraz z estrogenami
w poporodowym obrzęku sut ka (efekty
niepożądane - maskulinizacja, zmiany
miażdżycowe)
2.
Działanie anaboliczne - głównie syntetyczne
pochodne
działające anabolicznie słabiej androgennie
androgeny/anaboliki + dieta + ćwiczenia —►
odbudowują masę mięśniową u pacjentów po:
o urazach
przedłużonym unieruchomieniu
wyniszczających chorobach
leczenie osteoporozy (z dodatkiem lub bez
estrogenów)
pobudzanie wzrostu
u chłopców z opóźnionym dojrzewaniem płciowym
prawidłowo stosowane —> prawidłowy wzrost
ocena radiologiczna nasad kości długich
miejscowo stosowane w zaburzeniach
troficznych skóry, owrzodzeniach, oparzeniach,
odmrożeniach, trudno gojących się ranach,
uszkodzeniach skóry po radioterapii
nadużywane - „dla sportu„
ryzyko działań niepożądanych zwłaszcza w zakresie
czynności wątroby, serca, i płodności
Działania niepożądane
(nasilone głównie przy nadmiernym,
niekontrolowanym zażywaniu):
maskulinizacja
kobiety - hirsutyzm, trądzik, zaburzenia
miesiączkowania, powiększenie łechtaczki,
obniżenie głosu, zaburzenia poziomu lipidów
dzieci - szkodliwe zmiany w dojrzewaniu ośrodków
CUN zaangażowanych w rozwój seksualny, także
działanie na zewnętrzne narządy płciowe,
przedwczesne zarośnięcie nasad kości długich
Działania niepożądane
zaburzenia funkcji wątroby
uszkodzenie wątroby - wzrost poziomu AspAT
żółtaczka cholestatyczna
plamica wątrobowa
carcinoma hepatocellulare
Działania niepożądane
spadek HDL, wzrost LDL
zaburzenia elektrolitowe - retencja Na, H
2
0, Cl,
hiperkalcemia -> obrzęki, niewydolność serca
hamowanie czynności gonadotropowej przysadki:
azoospermia —> bezpłodność
spadek rozmiaru jąder (długi czas powrotu do
poprzednich rozmiarów)
zmiany zwyrodnieniowe kanalików nasiennych
zaburzenia libido
trądzik, łysienie typu męskiego, nadmierne
owłosienie, ginekomastia
przerost prostaty u starszych
Przeciwwskazania
ciąża lub ryzyko zajścia w ciążę, karmienie
piersią
rak sutka, prostaty
zespół nerczycowy, ciężkie uszkodzenia
wątroby, niewydolność serca
ostrożnie u dzieci, chorych z nadciśnieniem,
chorobami wątroby i nerek, padaczką,
migreną
nasilają działanie leków przeciwzakrzepowych
i doustnych Ieków przeciwcukrzycowych
Leki androgenne: Preparaty
testosteronu:
testosteronu propionian, heptanian - i.m.
testosteronu undekanian - p.o.
mieszanina - testosteronu fenylopropionian +
propionian + izo-heksanian + dekanian -
preparat Omnadren
Androgeny - preparaty
1. Testosteronum propionicum - propionian testosteronu, hormon
płciowy męski otrzymywany syntetycznie ampułki 0,01 g/1 ml i
0,025 g/1 ml; stosuje się co 2-3 dni w postaci wstrzyknięć
domięśniowych 0,005-0,025 g.
2. Testosteronum prolongatum - enantanian testosteronu, ampułki
0,1 g/1 ml o przedłużonym działaniu; stosuje się domięśniowo 1-3
amp. co 7-21 dni.
3. Mesteron - metylotestosteron, pochodna testosteronu, dobrze
wchłania się z przewodu pokarmowego i działa 2 razy silniej od
testosteronu; stosuje się w postaci tabletek 0,01 g, doustnie 0,03-
0,1 g/dobę lub s.l. 0,015-0,05 g/dobę w dawkach podzielonych.
4. Omnadren 250 - mieszanina estrów testosteronu o różnej
szybkości wchłaniania i eliminacji (przedłużone działanie),
ampułki; stosuje się 1 amp. domięśniowo co 4 tyg.
5. Undestor - pochodna testosteronu o silnym działaniu
androgennym, kapsułki 0,04 g; stosuje się doustnie 0,12-0,16
g/dobę w 2 dawkach podzielonych.
6. Proviron-25 - mesterolon, tabletki 0,025 g; stosuje się doustnie co
8 godz. 1-2 tabl.
Mesterolon (Proviron-25) - syntetyczna
pochodna testosteronu, mniej toksyczny od
innych pochodnych doustnych, w mniejszym
stopniu wpływa na oś przysadkową
Steroidy anaboliczne
Steroidy anaboliczne są to głównie pochodne
androgenów (nortestosteronu, metandiolu i
in.) ale również estrogenów (nandrolon) o
szczególnie silnym działaniu anabolicznym, a
słabym działaniu androgennym.
syntezę białek, szczególnie białek mięśni
(przerost mięśni i wzrost ich siły), a powodując
także zatrzymywanie soli mineralnych i wody
prowadzą do zwiększenia masy ciała i
niektórych narządów, zwłaszcza mięśni
szkieletowych, nerek, wątroby, kości.
Wzmagają one również procesy reparacyjne
(gojenie się ran) i procesy odpornościowe
(wzmożenie wytwarzania przeciwciał).
Steroidy anaboliczne, zwłaszcza stosowane w
większych dawkach i przez dłuższy czas,
wywierają pewne (zależnie od preparatu
większe lub mniejsze) działanie androgenne,
wywołując maskulinizację u kobiet i
zaburzenia czynności wydzielniczej jąder u
mężczyzn (zahamowanie spermatogenezy).
U dzieci sterydy anaboliczne mogą
powodować przedwczesne zarośnięcie strefy
wzrostowej kości oraz trądzik.
Powodują one również, podobnie zresztą jak
androgeny, uszkodzenie wątroby (zastój
wewnątrzkanalikowy żółci).
Sterydy anaboliczne - zastosowanie
Kacheksja, wyniszczenie, wychudzenie.
Choroby z ujemnym bilansem azotowym
(choroby wątroby i jelit).
Niedokrwistość aplastyczna i hipoplastyczna
(leczenie uzupełniające).
Osteoporoza.
W czasie podawania glikokortykosteroidów w
celu zapobiegania kacheksji i osteoporozie.
Miejscowo w leczeniu trudno gojących się ran,
oparzeń, odmrożeń oraz zaburzeniach
troficznych skóry.
Steroidy anaboliczne – preperaty i
dawkowanie
1. Metanabol - metandienon, tabletki 0,001 i
0,005 g, krem 0,5%; stosuje się doustnie
0,0025-0,005 g/dobę (nie stosować dłużej niż
4 miesiące) oraz zewnętrznie. dawkowanie
2. Nerobolii - nandrolon, ampułki 0,025 g/l ml;
stosuje się i.m. 0,025-0,05 g co 5-7 dni.
3. Anapolon 50 - oksymetolon, tabletki 0,05 g;
stosuje się doustnie 0,001-0,005 g/kg
m.c./dobę.
4. Nandrolon - głównie anabolicznie, także
androgennie, tylko postać i.m.
Leki antyandrogenne
każdy rodzaj ujemnej regulacji wpływającej na
powstawanie androgenów - działanie
antyandrogenowe
leki antyandrogenowe - inhibitory receptora
androgenowego - Cyproteron (octan),
Flutamid, Finasteryd
Znaczenie kliniczne supresji androgenowej:
leczenie zaawansowanego raka prostaty
Octan Cyproteronu:
leczenie trądziku, hirsutyzmu, łojotoku u kobiet
(procesy androgenozależne) - lepsze wyniki razem
z estrogenem (Diane 35) - należy dobrze rozważyć
wskazania (korelacja z występowaniem raka
watroby)
w skojarzeniu z analogiem GnRH - hamowanie
przedwczesnego dojrzewania płciowego u obu płci
leczenie nadmiernej pobudliwości płciowej
w skojarzeniu z estradiolem w HTZ
łysienie typu męskiego (Finasteryd)
Antyandrogeny - preparaty
Androcur- cyproteron, tabletki 0,05 g, ampułki
0,3 g/3 ml; stosuje się doustnie u mężczyzn
0,2-0,3 g/dobę, u kobiet 0,025-0,05 g/dobę,
domięśniowo 0,3-0,6 g do 14 dni.
Anandron - nilutamid, tabletki 0,05 g; stosuje
się doustnie w dawce 0,3 g/dobę.
Flutamid (Fugerel) - flutamid, tabletki 0,25 g;
stosuje się doustnie 3 razy dziennie 1 tabletkę.
Proscar - finasteryd, tabletki 0,005 g; stosuje
się jeden raz dziennie 0,005 g przez 6-12
miesięcy.
Inne leki o działaniu
antyandrogennym:
ketokonazol hamuje syntezę steroidów w
nadnerczach i gonadach
spironolakton, kompetytywny inhibitor
receptora aldosteronu spadek aktywność
17-hydroksylazy spadek poziom
testosteronu w osoczu