Równowaga rynkowa w ujęciu
makroekonomicznym
Równowaga rynkowa w ujęciu
makroekonomicznym
Zagregowany popyt
Podobnie jak to ma miejsce w mikroekonomii, również w analizie
makroekonomicznej kluczowym zagadnieniem jest równowaga
rynkowa. Jednakże przedmiotem zainteresowania makroekonomii jest
równowaga ogólnorynkowa, która jest wyznaczana przez
zagregowany
popyt i zagregowaną podaż.
Zagregowany popyt (AD Agregate demand) definiuje się jako „łączną ilość
towarów, jaką nabywcy decydują się zakupić w danych warunkach”.
Wielkość zagregowanego popytu ustalana jest jako relacja między
wielkością zapotrzebowania zgłaszanego przez podmioty działające na
rynku a zagregowanym poziomem cen.
Zależy ona od następujących czynników:
• Od poziomu cen towarów i usług dostępnych w danym czasie na rynku.
Im wyższe są te ceny, tym zagregowany popyt będzie mniejszy.
• Od dochodów podmiotów, jakie osiągają one na rynku w danym czasie.
Im większe są dochody osiągane przez podmioty, tym większy jest
zagregowany popyt.
Graficzną prezentacją opisanych zależności jest krzywa zagregowanego
popytu, która informuje o tym, jaką ilość dóbr i usług nabędą podmioty
przy
różnym poziomie cen. Kształt tej krzywej przedstawia rys. 1.
Dochód narodowy (Y)
Po
zi
o
m
ce
n
(
P
)
AD
0
Rys. 1 Kształt krzywej zagregowanego popytu.
Zagregowana podaż
Drugim elementem składającym się na równowagę
rynkową jest
zagregowana podaż
(AS Agregate supply),
którą definiuje się jako „ilość towarów, jaką producenci
decydują się wytworzyć w danych warunkach i dostarczyć
na rynek”.
Graficzną prezentacją zagregowanej podaży jest krzywa,
która
pozwala na stwierdzenie, jaka jest relacja między
wielkością
produkcji realizowaną w gospodarce oraz poziomem cen.
Warunki, o których mowa w definicji, dotyczą przede
wszystkim:
• istniejących zasobów czynników produkcji,
• efektywności wykorzystania czynników produkcji,
• ogólnego poziomu cen towarów i usług dostępnych na
rynku,
• kosztów produkcji związanych z wytwarzaniem dóbr i
usług.
Zagregowana podaż zrealizowana przy pełnym i
najbardziej efektywnym wykorzystaniu czynników
produkcji wyznacza tzw. produkcję potencjalną. Można
stwierdzić, że w każdej gospodarce i w każdym czasie
taka wielkość istnieje, choć w praktyce niezmiernie
trudno ją wyznaczyć. Jest to niewątpliwe ograniczenie
w zwiększaniu zagregowanej podaży, jednakże
teoretycznie istnieją możliwości zwiększenia produkcji
potencjalnej poprzez zwiększenie zasobów czynników
produkcji lub/i zwiększenie efektywności ich
wykorzystania. Rzeczywista wielkość produkcji
realizowanej w danym czasie w gospodarce to
produkcja faktyczna, która jest zawsze mniejsza niż
produkcja potencjalna lub co najwyżej jej równa.
Produkcja faktyczna jest wyznaczona przede wszystkim
przez jej opłacalność rozumianą jako korzyści, jakie jest
w stanie uzyskać producent w wyniku sprzedaży.
Przy odpowiednio wysokim zagregowanym popycie
może się okazać konieczne uruchomienie
wszystkich czynników wytwórczych, a wówczas
produkcja rzeczywista zrówna się z produkcją
potencjalną.
Graficzna prezentacja krzywej podaży nie jest tak
jednoznaczna jak krzywej popytu. W tym zakresie
istnieją bowiem różne teorie, które w różny sposób
uzasadniają jej kształt. Najbardziej zbliżone do
ujęcia mikroekonomicznego jest stanowisko
kompromisowe, zgodnie z którym krzywa podaży
ma kształt, jak na rys. 2.
Dochód narodowy
Po
zi
o
m
ce
n
AS
0
Y
p
Rys. 2 Kształt krzywej zagregowanej podaży według
stanowiska kompromisowego.
Zgodnie z tym stanowiskiem krzywa
zagregowanej podaży jest w początkowej części
bardziej płaska, ponieważ w warunkach
niepełnego wykorzystania czynników
wytwórczych produkcja jest wysoce elastyczna
względem popytu. Na tym etapie wraz ze
wzrostem popytu następuje powolny wzrost cen
dóbr i usług. Od momentu, kiedy czynniki zostają
całkowicie wykorzystane, produkcja staje się mało
elastyczna, a dalszy wzrost popytu wywołuje
znacznie większy wzrost cen. Obrazuje to bardziej
stromy odcinek krzywej podaży.
Drugie podejście, nazywane ekstremalnym
stanowiskiem neoklasycznym lub podejściem
podażowym wskazuje, że krzywa podaży ma kształt
pionowej prostej wychodzącej z punktu wyznaczonego
przez wielkość produkcji potencjalnej. Taki kształt jest
konsekwencją przyjęcia założenia o doskonałej
giętkości cen, czyli sposobu ich reakcji na zmieniające
się warunki rynkowe. Ponadto, neoklasycy zakładają
wysoką skuteczność działania mechanizmu
rynkowego, dzięki czemu wszelkie stany nierównowagi
są szybko niwelowane. Zgodnie z tą teorią, dochód
narodowy jest wyznaczony przez zasób czynników
produkcji i efektywność ich wykorzystania, a więc
przez czynniki determinujące wielkość podaży.
Podejście to jest również nazywane długookresowym,
gdyż przedstawione zależności ujawniają się w długich
okresach czasu
.
Można spotkać się również z określaniem tej krzywej podaży jako
LRAS czyli long run agregate supply. Na podstawie N. Mankiw:
Macroeconomics. Worth Publishers, New York, 1992, s. 221
Dochód narodowy
Po
zi
o
m
ce
n
AD
0
AS
Y
p
P
e
Rys. 3. Kształt krzywej zagregowanej podaży według
ekstremalnego stanowiska neoklasycznego
Trzecia teoria, nazywana ekstremalnym stanowiskiem
keynesistowskim lub podejściem popytowym, stwierdza,
że mechanizm rynkowy jest niedoskonały i zmiany cen
będące efektem jego działania nie są w stanie
doprowadzić gospodarki do stanu równowagi. Tym samym
uważa się, że założenie neoklasyków o doskonałej
giętkości cen jest błędne, a ceny są mało elastyczne, czy
wręcz – sztywne. Krzywa zagregowanej podaży ma więc
kształt poziomej prostej aż do momentu osiągnięcia
poziomu produkcji potencjalnej, kiedy to staje się prostą
pionową. Dzieje się tak, ponieważ przy niepełnym
wykorzystaniu czynników wytwórczych producenci są
skłonni dostarczyć na rynek taką ilość produktów, na jaką
jest zapotrzebowanie. Dopiero po osiągnięciu stanu
pełnego wykorzystania czynników następuje wzrost cen,
gdyż nie ma dalszych możliwości zwiększania produkcji.
Zgodnie z tą teorią dochód narodowy jest uwarunkowany
wielkością popytu, jaka istnieje na rynku, co przedstawia
rys. 4. Analiza dokonywana w ramach tego podejścia ma
charakter krótkookresowy.
Dochód narodowy
Po
zi
o
m
ce
n
AD
0
AS
Y
p
P
e
Y
e
B
A
AD’
Rys. 4. Kształt krzywej zagregowanej podaży według
ekstremalnego stanowiska keynesistowskiego
Jeszcze inny kształt krzywej podaży, określany mianem
krótkookresowej krzywej podaży
, przedstawiany jest
w ramach ekstremalnego stanowiska klasycznego.
Zgodnie z nim nie ustala się granicy w punkcie
osiągnięcia produkcji potencjalnej, a krzywa przybiera
kształt poziomej prostej.
Można spotkać się również z określaniem tej krzywej podaży jako SRAS czyli short run
agregate supply. Na podstawie N. Mankiw: Macroeconomics. Worth Publishers, New York, 1992,
s. 223
Dochód narodowy
Po
zi
o
m
ce
n
AD
0
AS
P
e
Y
e
A
Rys. 5 Kształt krzywej zagregowanej podaży według
ekstremalnego stanowiska klasycznego.
Mechanizm równowagi rynkowej
Równowaga na rynku jest w ujęciu
makroekonomicznym wyznaczona przez punkt
przecięcia krzywych popytu i podaży. Określa on
poziom dochodu narodowego, dla którego
następuje zrównanie ilości wytwarzanych
towarów z ilością towarów, jaką są skłonni zakupić
nabywcy. Oznacza to inaczej, że planowane przez
nabywców wydatki są równe wielkości produkcji.
Warunek tak przedstawionej równowagi rynkowej
można określić jako równość zagregowanego
popytu (AD), który jest reprezentowany przez
planowany poziom wydatków, oraz dochodu
narodowego (Y), który jest wyznaczany przez
wielkość produkcji. Warunek ten można zapisać
wzorem jako:
Y = AD.
Z przeprowadzonych wcześniej rozważań wynika,
że dochód narodowy może być ustalony jako suma
wydatków na krajowe dobra konsumpcyjne,
krajowe dobra inwestycyjne, wydatki rządowe na
produkty krajowe oraz wydatki zagranicy na
krajowe dobra eksportowane. Przedstawia to wzór:
PKB = CK + IK + GK + ExK = C + I + G + Ex – Im
= C + I + G + X = Y.
Dzięki niemu można stwierdzić więc, że w sytuacji
równowagi:
AD = C + I + G + Ex – Im = C + I + G + X.
Elementy wchodzące w skład równania nazywane
są determinantami dochodu narodowego,
ponieważ każda z nich wpływa na jego ostateczną
wielkość.
Determinanty dochodu narodowego
Wpływ poszczególnych determinant jest ściśle
uzależniony od przyjętego modelu gospodarki. Ich
występowanie przedstawia tabela 1.
Gospodarka
zamknięta
Gospodarka
zamknięta z
udziałem państwa
Gospodarka otwarta
C, S, I
C, S, I, T, G
C, S, I, T, G, Ex, Im
Y = C + S
Y = C + S + T
Y = C + S + T + Im
Y = C + I
Y = C + I + G
Y = C + I + G + Ex
Tabela 1. Determinanty dochodu narodowego w ramach
różnych modeli gospodarki.
W literaturze przedstawiana jest suma determinant jako łączna
wartość dochodu narodowego, jednakże w miejsce znaku „=”
stosowany jest także znak „=”, który oznacza, że element „jest
identycznie równy (tożsamy) na mocy definicji”. Na podstawie D.
Begg, S. Fisher, R. Dornbush: Ekonomia. Makroekonomia. PWE,
Warszawa, 2003, s. 30
W najprostszym modelu gospodarki zamkniętej
równowaga rynkowa jest wyznaczona przez
równość oszczędności i inwestycji, natomiast
całość dochodów może być przeznaczona bądź na
konsumpcję i oszczędności, bądź na konsumpcję i
inwestycje.
Podstawowym elementem wpływającym na
wielkość dochodu narodowego, który występuje w
każdym z modeli, jest konsumpcja. Składa się ona
z dwóch części: autonomicznej (C
a
), która nie
zależy od osiągniętego dochodu, oraz zmiennej,
która jest ustalana jako iloczyn zrealizowanego
dochodu (Y) i krańcowej skłonności do konsumpcji
(k
sk
).
Krańcowa skłonność do konsumpcji to relacja przyrostu
konsumpcji do przyrostu dochodu. Określa ona, jaka
część
zwiększonego dochodu jest przeznaczana na konsumpcję.
Krańcową skłonność do konsumpcji ustala się za pomocą
wzoru:
Graficznym odzwierciedleniem k
sk
jest kąt nachylenia
funkcji konsumpcji, którą z kolei określa się wzorem:
C = C
a
+ k
sk
* Y.
Drugą determinantą dochodu w modelu gospodarki
zamkniętej są oszczędności. Podobnie jak w przypadku
konsumpcji składają się one z dwóch części:
autonomicznej i zmiennej. Ta druga zależy od krańcowej
skłonności do oszczędzania (k
so
), którą ustala się jako
iloraz przyrostu oszczędności do przyrostu dochodu
narodowego. Określa to wzór:
Y
C
k
sk
Y
S
k
so
Graficznym odzwierciedleniem k
so
jest kąt nachylenia
funkcji oszczędności, którą opisuje się wzorem:
S = S
a
+ k
so
* Y
Między konsumpcją i oszczędnościami występują
oczywiste zależności. Pierwszą z nich jest odwrotność
konsumpcji i oszczędności autonomicznych, tj.
C
a
= -S
a
.
Druga zależność polega na wzajemnym uzupełnianiu
się
krańcowych skłonności do konsumpcji i oszczędności, tj.
k
sk
+ k
so
= 1
. W konsekwencji, istnieje możliwość
wzajemnego zastępowania wielkości występujących w
funkcji konsumpcji i oszczędności
, tj.
C = C
a
+ k
sk
* Y = -S
a
+ (1 – k
so
) * Y
, lub
S = S
a
+ k
so
* Y = -C
a
+ (1 – k
sk
) * Y.
Równowaga w modelu gospodarki zamkniętej
wyznaczona jest przez punkt przecięcia funkcji
konsumpcji z krzywą wyrażającą równość
zagregowanego popytu i dochodu narodowego, tj.
krzywą wychodzącą z początku układu
współrzędnych pod kątem 45°. Sytuację tę
przedstawia rys. 6.
Dochód narodowy
K
o
n
su
m
p
cj
a
o
sz
cz
ę
d
n
o
śc
i
0
C
a
Y
e
S
a
S
C
ΔC
45
o
ΔY
ΔY
ΔS
Rys. 6 Graficzna prezentacja sytuacji równowagi w modelu
gospodarki zamkniętej.
Patrząc na oba warunki równowagi w gospodarce
zamkniętej
można stwierdzić, że skoro:
Y = C + S
oraz
Y = C + I,
to po
przyrównaniu obu wzorów do siebie uzyskujemy
następującą
równość:
C + S = C + I,
a po przekształceniu:
S = I.
Osiągnięcie stanu równowagi jest wynikiem
równoczesnego
występowania inwestycji podejmowanych przez
przedsiębiorstwa oraz oszczędności i konsumpcji
gospodarstw domowych. Jest to poziom, w którym
gospodarstwa domowe planują zaoszczędzić
dokładnie tyle,
ile przedsiębiorstwa zamierzają inwestować.
Decyzje w obu tych procesach podejmowane są
jednak niezależnie i są wynikiem działania różnych
czynników. Możliwe są zatem sytuacje, w których
suma planowanych inwestycji jest różna od sumy
planowanych oszczędności. Jeżeli łączne
planowane wydatki inwestycyjne i konsumpcyjne
są większe od wytworzonej produkcji
(C+I>Y =>
I>S
), oznacza to, że produkcja jest niższa od
poziomu równowagi, a zatem nadwyżka popytu
prowadzi do wzrostu produkcji i dochodu
narodowego, co zwiększa poziom oszczędności aż
do zrównania z inwestycjami. I odwrotnie, gdy
planowane inwestycje są mniejsze od planowanych
oszczędności
(C+I<Y => I<S),
to produkcja jest
większa od poziomu równowagi, co oznacza, że
powstała nadwyżka podaży wymusza zmniejszenie
produkcji i dochodu narodowego. Tym samym,
istnieje tylko jeden poziom dochodu narodowego
zapewniający równowagę, co przedstawia rys. 7.
Dochód narodowy
O
sz
cz
ę
d
n
o
śc
i,
in
w
e
st
y
cj
e
0
S
I
E
I<S
I>S
Rys. 7 Graficzna prezentacja sytuacji równowagi w
modelu gospodarki zamkniętej. Równość inwestycji i
oszczędności.
Mnożniki
Wpływ poszczególnych determinant na wielkość
dochodu narodowego jest wyrażany poprzez
działanie mnożników. Informują one o tym, jak
zmieni się dochód pod wpływem zmiany
poszczególnych czynników. Ogólnie można
stwierdzić, że wartość mnożnika zależy od
krańcowej skłonności do konsumpcji, jednakże
taka prosta zależność występuje tylko i wyłącznie
w modelu gospodarki zamkniętej. W bardziej
rozbudowanych modelach pojawiają się kolejne
czynniki, tj. stopa podatkowa czy krańcowa
skłonność do importu (określa ona, jak zmieni się
import towarów pod wpływem zmian
dochodu narodowego, a więc ).
Y
lm
k
si
Z każdą z determinant wiąże się działanie
określonego
mnożnika, i tak:
• z konsumpcją - mnożnika konsumpcyjnego,
• z inwestycjami – mnożnika inwestycyjnego,
• z wydatkami rządowymi – mnożnika wydatków
rządowych,
• z podatkami – mnożnika podatkowego i mnożnika
stopy opodatkowania,
• z eksportem – mnożnika eksportowego.
Jeżeli dowolną determinantę dochodu oznaczymy
jako „D”,
a mnożnik z nią związany jako „m”, to ogólny wzór
przedstawiający działanie mnożników można
zapisać jako:
a wzór mnożnika jako zależność:
D
m
Y
D
Y
m
Każdy z mnożników posiada oznaczenie składające
się z
dwóch liter: pierwsza oznacza rodzaj determinanty
a
druga rodzaj modelu gospodarki
.
Przyjęto następujące oznaczenia: i – inwestycje, c
– konsumpcja, g – wydatki rządowe, t – wpływy
podatkowe, st – stopa podatkowa, ex - export
[2] Przyjęto następujące oznaczenia: z – gospodarka
zamknięta, r – gospodarka zamknięta z udziałem
państwa (rozwinięta), o – gospodarka otwarta
W gospodarce zamkniętej będą występowały dwa rodzaje mnożników.
Mnożnik konsumpcyjny, który informuje o tym, jak zmieni się dochód
narodowy pod wpływem zmiany poziomu konsumpcji, a którego wzór
jest następujący:
oraz mnożnik inwestycyjny, który informuje o tym, jak zmieni się
dochód narodowy pod wpływem zmiany poziomu inwestycji,
W bardziej rozbudowanym modelu gospodarki zamkniętej z udziałem
państwa również będą występowały powyższe mnożniki, jednak ich
działanie będzie słabsze aniżeli w gospodarce zamkniętej. Dzieje się
tak ze względu na wprowadzenie podatków, które ograniczają zarówno
możliwości konsumpcyjne, jak i inwestycyjne podmiotów. Wzory
mnożników będą w tym modelu następujące:
sk
cz
k
m
1
1
sk
iz
k
m
1
1
t
k
m
m
sk
ir
cr
1
1
1
Obok wspomnianych mnożników w gospodarce tej
występują:
• Mnożnik wydatków budżetowych, który wskazuje,
o ile zmieni się poziom dochodu narodowego pod
wpływem zmiany wielkości wydatków rządowych
(budżetowych), o wzorze
• Mnożnik podatkowy, który informuje o tym, jak
zmieni się dochód narodowy pod wpływem
zwiększenia wpływów podatkowych do budżetu, o
wzorze
• Mnożnik stopy opodatkowania, który informuje,
jak zmieni się dochód narodowy pod wpływem
zmiany stopy opodatkowania
t
k
m
sk
gr
1
1
1
t
k
k
m
sk
sk
tr
1
1
Y
t
k
k
m
sk
sk
str
1
1
Wszystkie determinanty występujące w modelu
zamkniętym z
udziałem państwa będą również występowały w
modelu
gospodarki otwartej, a dodatkowo pojawiają się
czynniki
związane z relacjami z zagranicą. W związku z
powyższym,
wzory poszczególnych mnożników będą przedstawiały
się
następująco:
• Mnożnik konsumpcyjny i inwestycyjny
• Mnożnik wydatków budżetowych
si
sk
io
co
k
t
k
m
m
1
1
1
si
sk
go
k
t
k
m
1
1
1
• Mnożnik podatkowy
• Mnożnik eksportowy, który informuje, jak zmieni
się dochód narodowy pod wpływem zmiany
eksportu, o wzorze:
si
sk
sk
to
k
t
k
k
m
1
1
si
sk
exo
k
t
k
m
1
1
1
Występowanie poszczególnych mnożników w
różnych modelach gospodarki przedstawia tabela 2.
Gospodarka
zamknięta
Gospodarka
zamknięta z
udziałem
państwa
Gospodarka
otwarta
Mnożnik
inwestycyjny
m
iz
m
ir
m
io
Mnożnik
konsumpcyjny
m
cz
m
cr
m
co
Mnożnik wydatków
rządowych
---
m
gr
m
go
Mnożnik podatkowy
---
m
tr
m
to
Mnożnik stopy
opodatkowania
---
m
str
m
sto
Mnożnik eksportowy
---
---
m
exo
Tabela 2. Zastosowanie mnożników w poszczególnych modelach
gospodarki