Selekcja jako metoda 

hodowli roślin

 

 

Selekcja

 jest najstarszą i najprostszą 

metodą hodowlaną, opartą na 
wyborze z naturalnej populacji 
pożądanych biotypów. W metodzie tej 
rola hodowcy ograniczona jest do 
wykorzystania już istniejącej 
zmienności, w przeciwieństwie np. do 
hodowli krzyżówkowej, w której 
świadomie stara się on stworzyć 
pożądane, a dotąd nieistniejące formy.

 

 

 

 

Termin selekcji w hodowli roślin 
jest używany w podwójnym 
znaczeniu:

* selekcja jako czynność 
oznaczająca wybór 

* selekcja jako metoda hodowlana 

 

 

   W selekcji jako metodzie hodowlanej 

czynność wyboru stanowi podstawową 
zasadę działania hodowcy. Stosowana 
jest w ściśle określonym, zaplanowanym 
systemie rozmnożeń i ocenie materiałów 
hodowlanych, opartym na znajomości 
prawidłowości ogólnobiologicznych, 
zasad dziedziczenia i stopnia 
odziedziczalności cech. 

 

 

Rodzaje selekcji 

• Selekcja masowa 
        * pozytywna 
        * negatywna 
• Selekcja masowo-grupowa
• Selekcja indywidualna
• Selekcja indywidualno – rodowa
• Selekcja metodą rezerw 
• Selekcja naturalna

 

 

Selekcja masowa

Polega ona na wyborze z naturalnej 
populacji większej liczby roślin o 
pożądanym fenotypie i ich wspólnym 
dalszym rozmnażaniu. Zakłada się, że 
rośliny o pożądanym fenotypie, są 
również genotypowo jednorodne. 

 

 

 

 

W hodowli metodą selekcji masowej można 
na ogół wyróżnić następujące etapy: 

• 1 rok- wybór roślin o pożądanym i 

jednorodnym fenotypie

• 2 rok- wysiew otrzymanych nasion w 

doświadczeniu porównawczym z odmianą 

wyjściową jako wzorcem

• 3 rok- powtórzenie doświadczenia 

porównawczego i rozmnożenie ulepszonej 

populacji  

 

 

 

W powstałej populacji liczba 

występujących genotypów zależy od 

wielkości i zmienności populacji 

wyjściowej oraz intensywności 

selekcji.

Rezultaty tej selekcji są tym lepsze, 

im liczniejsza jest populacja, w 

której się ją prowadzi i im większy 

jest materiał wyselekcjonowany. 

Lepiej zatem wybierać po kilka 

tysięcy niż po kilkaset roślin. 

Ponieważ mamy większą ilość 

osobników z korzystnymi cechami. 

 

 

Selekcja masowa znajduje zastosowanie 
w ulepszaniu prymitywnych odmian 
miejscowych. Odmiany tego typu mogą 
zostać w krótkim czasie ulepszone.  

Wskazane jest powtarzanie selekcji 
masowej co kilka lat aż do czasu, kiedy 
nie stwierdza się już na tej drodze 
widocznego postępu.  

 

 

Negatywne skutki selekcji 

masowej: 

• Stosowanie selekcji masowej, nie 

pozwala określić wartości potomstwa 
uzyskanego z wybranych roślin. 

• Przy wyborze roślin możemy popełnić 

błąd, gdyż nie wszystkie dorodne 
rośliny są jednakowo wartościowe 
genetycznie.  

 

 

Negatywna selekcja 

masowa 

Polega na tym, że gdy hodowca chce 

polepszyć wydajność roślin z danego 
zasiewu, usuwa wszystkie rośliny 
odbiegające in minus swoją 
wydajnością od pozostałych.( Usuwa 
rośliny mało wydajne)  Pozostałe 
lepsze rośliny rozmnażają się dalej. 

 

 

Pozytywna selekcja masowa 

   Selekcja ta nie polega na usuwaniu 

nieodpowiednich roślin, lecz na 
wybieraniu stosunkowo małych ilości 
lepszych roślin, mniej więcej 5 do 
15%, i ich dalszym rozmnażaniu. 

 

 

Selekcja masowo - grupowa

Polega na tym, że wyselekcjonowane rośliny 

zalicza się do określonych grup. Najczęściej 

do jednej grupy włącza się osobniki 

wykazujące pewne podobieństwo fenotypowe. 

W pierwszym rzędzie bierze się pod uwagę 

wartości użytkowe i rolnicze. 

Grupy roślin wysiewa się oddzielnie z 

zastosowaniem izolacji przestrzennej. 

Zapylenie zachodzi zatem między roślinami 

wykazującymi podobieństwo fenotypowe, a co 

za tym idzie w pewnym stopniu genotypowe.  

 

 

Zastosowanie: 
Metoda ta jest przydatna do wstępnego   
porządkowania morfologicznie 
zróżnicowanych  roślin motylkowatych 
wieloletnich, oraz rozdzielenia na 
mniejsze grupy np. Formy ozime i jare, 
owies o ziarnie białym lub żółtym.

 

 

Selekcja indywidualna 

Polega ona na wyborze pojedynczych roślin, 

ich ocenie oraz wysiewie nasion każdej z 

nich na oddzielnym poletku. 

Dzięki takiemu postępowaniu możemy 

ocenić nie tylko wartość pojedynczego 

osobnika, jak i jego potomstwa. Selekcja 

indywidualna opiera się na dziedziczeniu 

cech i wartości genetycznej roślin. 

Zastosowanie tej metody umożliwia 

wyhodowanie nowych, plennych odmian.  

 

 

        Proces selekcji indywidualnej 
na      przykładzie pszenicy (roślina 
samopylna).

 

     

Za materiał wyjściowy przyjęto odmianę  

lokalną, składającą się z wielu linii 
zróżnicowanych pod wzgl. genetycznym

 

 

 

 

   Selekcja indywidualna jest jeszcze 

stosowana i efektywna w hodowli 
słabo opracowanych gatunków roślin 
np. wielu  roślin pastewnych. W 
hodowli tych roślin często chodzi o 
to, aby wykorzystać naturalną 
zmienność roślin w określonych 
warunkach środowiska( odpowiednia 
gleba, warunki klimatyczne). 

 

 

W stosunku do roślin współczesnych, 
zwłaszcza roślin samopylnych, możliwości 
stosowania selekcji indywidualnej są w 
zasadzie wyczerpane. Materiał wyjściowy 
został już tak przeselekcjonowany, że 
istnieje małe prawdopodobieństwo 
wybrania nowej wartościowej cechy.

 

 

Selekcja indywidualno - rodowa 

   Jest to odmiana selekcji 

indywidualnej. Znamy tutaj rodowód, 
czyli pochodzenie każdego 
potomstwa wywodzącego się od 
pojedynczej rośliny mieszańcowej. W 
wyniku tej selekcji tworzą się rody.  

 

 

 

 

Selekcja metodą rezerw (połówek)

 

• Jest stosowana w hodowli 

roślin obcopylnych np. żyta. 

Nasiona każdego wybranego 

pojedynka, dzieli się na dwie 

części (połówki), zachowując 

część nasion jako rezerwę 

materiału hodowlanego, a 

drugą część przeznacza się do 

założenia doświadczenia.

     

• Do siewu przeznacza się 

połowę nasion rodu w jednym 

roku i po sprawdzeniu 

plenności czy innych cech 

wybiera się do dalszej selekcji 

rody najlepsze. 

 

 

 

 

Selekcja naturalna

   

powoduje zwiększenie lub 

zmniejszenie wartości 

przystosowawczej organizmu do 

środowiska. Jest ona warunkowana 

przez środowisko naturalne.

   Jeśli określony biotyp odznacza się zwiększoną 

płodnością, wówczas jego potomstwo zajmuje 

wśród innych uprzywilejowaną pozycję w 

populacji. Biotypy o zmniejszonej rozrodczości 

stopniowo są eliminowane ( ich częstotliwość 

genów się zmniejsza). 

 

 

Postęp w hodowli, a 

selekcja: 

• Postęp w hodowli zależy od wielu czynników, 

a przede wszystkim od rodzaju roślin i 

danych cech, na które prowadzi się selekcję.

• Postęp hodowlany jest zróżnicowany ze 

względu na selekcję na daną cechę. Jeżeli 

przeprowadzimy selekcję na np. barwę 

kwiatu, lub odporność na choroby to postęp 

jest dość szybki. 

• W przypadku prowadzenia selekcji na cechy 

jakościowe np. zawartość cukru w buraku, 

postęp jest powolny. 

 

 

Korzystne działania selekcji:

• W wyniku przeprowadzania selekcji, 

odmiany roślin stają się bardziej 
odporne na czynniki chorobotwórcze.

• Rośliny dają większe i lepsze 

jakościowo plony.

• Selekcje dają możliwość ujednolicenia 

danej odmiany rośliny( ta sama 
wysokość, termin dojrzewania nasion). 

 

 

Niekorzystne działanie 

selekcji:

• Selekcja umożliwia przystosowanie do pewnych 

warunków środowiskowych, jednak gdyby te się 

zmieniły ( np. gleba) wywarłyby niekorzystny 

wpływ na rozwój roślin.

• Przeprowadzając selekcje w kierunku zwiększenia 

plonu, początkowo postęp jest duży, jednak przez 

szereg lat możemy nie uzyskać żadnego postępu. 

Jest to spowodowane wyczerpaniem możliwości 

genetycznych i wybraniu tylko najlepszych 

genotypów. Dalszy postęp jest możliwy dopiero 

po zastosowaniu nowej metody np. krzyżowania, 

które dostarczy nowych genów. 

 

 

Bibliografia 

• „Genetyka, hodowla roślin, nasiennictwo” 

C.Tarkowski PWN 1979 

• „Hodowla roślin”- prof. Dr Hellmut Shmalz, 

1969

• „Hodowla roślin. Materiały pomocnicze do 

ćwiczeń” – A. Kuraczyk, D Packa, M. Wiwart

• „Ogólna hodowla roślin” – W. Hofmann, A. 

Mudra, W. Plarre 

• „Podstawy hodowli roślin” – N.W. Simmonds, 

1987