Analiza gospodarowania środkami trwałymi
Środki trwałe stanowią podstawowy składnik potencjału
produkcyjnego danej jednostki, ich wykorzystanie decyduje o
możliwościach wytwórczych.
W
przedsiębiorstwach transportowych środki trwałe to
przede wszystkim:
- pojazdy,
- urządzenia przeładunkowe,
- infrastruktura liniowa,
- budynki (dworce, magazyny, zajezdnie, stacje obsługowo-
naprawcze, budynki administracyjne).
Analizę gospodarowania środkami trwałymi przeprowadza
się za pomocą całego zestawu wskaźników. Wskaźniki
analityczne dotyczące wykorzystania taboru będą podane
później.
2
W trakcie analiz należy dokonać między innymi oceny
dostosowania posiadanych środków transportowych i
elementów infrastruktury do potrzeb. W przypadku taboru
zwraca się uwagę iż jest on zróżnicowanej ładowności
(pojemności), uniwersalny lub specjalizowany, zróżnicowany ze
względu na odległość przewozu (autobusy miejskie i
międzymiejskie), oferowany komfort, niezawodność i inne
dodatkowe parametry (np. autobusy z niską podłogą).
Ogólna liczba taboru oraz dostosowanie do występujących
wahań popytu na usługi przewozowe (okresy szczytów
przewozowych oraz okresy spadku popytu). Na liczbę
niezbędnego taboru w inwentarzu duży wpływ ma system
obsług i napraw.
W przypadku infrastruktury ocenia się dostosowanie do
potrzeb, oprócz innych elementów istotne jest też jej
przestrzenne umiejscowienie.
3
Analiza produktywności
Do syntetycznej oceny efektywności gospodarowania
środkami trwałymi wykorzystuje się wskaźnik produktywności:
P
P
m
= ------
M
gdzie:
P – wielkość produkcji w danym okresie,
M – wielkość środków trwałych w danym okresie,
Jest to wskaźnik dający dużą możliwość różnych modyfikacji
danych, zarówno w liczniku jak i w mianowniku.
Przykładowe modyfikacje tego wzoru:
Globalny wskaźnik produktywności środków trwałych
P
w
E
mg
= —
M
o
gdzie:
P
w
– wielkość produkcji w mierniku wartościowym,
M
o
– wartość ogółu środków trwałych,
4
Cząstkowy wskaźnik produktywności środków trwałych, np.
ocena produktywności środków trwałych bezpośrednio
produkcyjnych:
P
w
E
mc
= —
M
u
gdzie:
P
w
– jw.
M
u
– wartość środków trwałych bezpośrednio zaangażowanych
w produkcję.
Bardzo często ocenia się w działalności transportowej
efektywność gospodarowania taborem licząc wielkość
wykonanych usług mierzonych w postaci liczby
wozokilometrów, liczby przewiezionej pasażerów, liczby ton
ładunków na 1 pojazd.
Analiza ilościowych i jakościowych zmian środków trwałych
Dokonując tej analizy przedstawiamy zmiany w wielkości
posiadanych środków trwałych w postaci zmian ich wartości lub
liczby. Liczymy różnice absolutne, względne, przyrost.
Środki trwałe są jednym z elementów kształtujących
wartość firmy. Stąd też analiza ta daje między innymi
przybliżone informacje dotyczące zwiększania lub obniżania się
wartości firmy i jej możliwości rozwojowych.
5
Analiza środków trwałych jest bardzo istotna. Bowiem
przedsiębiorstwo należy oceniać nie tylko pod kątem
uzyskiwanych zysków, ale również zwiększaniu lub
zmniejszaniu majątku, co wpływa na wartość firmy.
Przedsiębiorstwo przecież może być ocenione pozytywnie z
punktu widzenia osiągania zysków, ale może to być zarazem
sytuacja, gdy nie odtwarza majątku, nawet w ramach
reprodukcji prostej.
Pojawia się między innymi problem wartości rynkowej i
księgowej posiadanych środków trwałych.
Zwraca się uwagę na fakt trudnej zbywalności części
środków trwałych wykorzystywanych w transporcie, ze względu
na ich specjalizację (przykłady).
6
W trakcie analizy oceniamy zużycie środków trwałych
poprzez porównanie dotychczasowego umorzenia środków
trwałych z ich wartością początkową.
Wskaźnik umorzenia
U
o
W
u
= — • 100%
M
k
gdzie:
U
o
– dotychczasowe umorzenie środków trwałych na koniec
danego roku,
M
k
– wartość brutto środków trwałych wg stanu na końcu
danego roku.
7
Dość obrazowym i bardzo często stosowanym miernikiem do
oceny stanu środków trwałych jest średni wiek taboru lub
uzyskany średni przebieg pojazdów. Dane te odnosi się np. do
trwałości pojazdów (w latach lub kilometrach przebiegu).
Wskaźnik odnowienia:
M
i
W
od
= — • 100
M
p
gdzie:
M
i
– wartość brutto środków trwałych uzyskanych z działalności
inwestycyjnej w badanym okresie,
M
p
– wartość brutto środków trwałych wg stanu na początku
badanego okresu.
Analiza postępu technicznego.
Stopień nasycenia danego podmiotu środkami trwałymi
wyraża wskaźnik technicznego uzbrojenia pracy. Wyraża on
wartość środków trwałych przypadającą na jednostkę pracy
żywej.
8
Wskaźnik technicznego uzbrojenia pracy
M
U
z
= —
Z
gdzie:
M – wartość środków trwałych,
Z – liczba pracowników ogółem lub mających bezpośredni
związek z daną działalnością.
Obecny postęp, miedzy innymi techniczny, technologiczny oraz
organizacyjny powoduje wzrost wydajności pracy oraz
wzrastającą wartość środków trwałych przypadających na
zatrudnionego pracownika. W działalności transportowej można
wymienić przykładowo:
- prace
ładunkowe (wprowadzenie pojazdów
specjalizowanych, na szeroką skalę stosowanie urządzeń
przeładunkowych),
- zaawansowane konstrukcyjnie pojazdy (ograniczenie
czynności obsługowych, zwiększenie czasu pracy i
ograniczenie postojów z tytułu niesprawności pojazdów,
różne urządzenia monitorujące pracę pojazdów, wzrost
ładowności oraz przestrzeni ładunkowych),
- usprawnienie różnych czynności administracyjnych ( np.
wdrażanie systemów informatycznych)
- inne przykłady wprowadzania dodatkowego wyposażenia i
ograniczania zatrudnienia (np. pobieranie opłat za bilety-
9
dawniej konduktorzy, urządzenia do rozładunku montowane
w pojazdach - dawniej konwojenci itp.)
Omówić problem bezrobocia i wymiar różnych propozycji z
zakresu zwiększania zatrudnienia.
Analiza wykorzystania pojazdów, maszyn, urządzeń.
Analizy te prowadzone są w oparciu o wyliczanie
wskaźników gotowości technicznej (produkcyjnej) oraz
wskaźników wykorzystania (zaangażowania) produkcyjnego.
Wskaźniki te były szczegółowo przedstawione dla analiz pracy
taboru. W podobny sposób można obliczać wskaźniki dla
urządzeń przeładunkowych i innych środków trwałych w
przedsiębiorstwach.
10
Problem inwestowania i odnawiania majątku przedsiębiorstw
transportowych
Koszty amortyzacji oraz koszty obsług i napraw
- udział kosztów amortyzacji oraz kosztów obsług i napraw
taboru, zmiany kosztów obsług i napraw w funkcji wieku
taboru lub przebiegu,
- pożądana struktura kosztów,
- problemy związane z osiągnięciem właściwej struktury
kosztów (amortyzacja to odnawianie majątku poprzez zakupy
zewnętrzne, obsługi, naprawy to zapłata za pracę w firmie,
obsługi i naprawy to wykorzystanie własnego zaplecza i
zatrudnionych pracowników).
- zakupy taboru powodują konieczność reorganizacji pracy
zaplecza technicznego,
- możliwa większa intensywność wykorzystania taboru
nowego.
Inne ważne zagadnienia:
- strategie zakupu taboru,
- finansowanie zakupów taboru oraz budowy infrastruktury
11
Analiza gospodarowania materiałami
W zakres analizy gospodarowania materiałami wchodzą
analizy:
- zaopatrzenia techniczno-materiałowego,
- zużycia materiałów i materiałochłonności produkcji,
- zapasów materiałowych,
- gospodarki magazynowej,
- wykorzystania surowców wtórnych.
W działalności transportowej podstawowe materiały to:
(związane z pracą pojazdów),
- paliwa, oleje
- części zamienne dla pojazdów,
- ogumienie,
(pozostałe):
- zabezpieczenie pracy zaplecza, administracji.
Zaopatrzenie materiałowe:
- umowy raczej o charakterze długookresowym gwarantujące
dostawy, umowy elastyczne, otwarte, przewidujące pewne
zjawiska (jednostki gospodarujące środkami publicznymi
zobowiązane są stosować procedury ustawy o
zamówieniach publicznych), kary za opóźnienia i inne
odstępstwa od zapisów zawartej umowy.
12
- umowy na dłuższe okresy, a w danej chwili dyspozycja o
wielkości i terminie dostawy,
- bardzo różnorodny asortyment części, dostawy, zwłaszcza
części zamiennych do pojazdów odbywają się w oparciu o
centralne magazyny części.
Zużycie materiałów:
Duży wpływ na wielkość zużycia materiałów ma stworzenie
systemu rozliczeń zużycia materiałów. Systemy to opierają się
o stanowienie norm zużycia, a następnie rozliczanie odchyleń
zużycia od stanowionych norm. Istotne elementy to:
- stanowienie norm (przykładowo jazdy i mierzenie zużycia
paliwa, należy uwzględnić różne warunki pracy, np. zima i
lato, na trasie i w mieście itp.),
- system wynagradzania i ewentualnego karania za zużycie
paliwa poniżej i powyżej określonej normy,
- duża tolerancja zużycia materiałów i autentyczne możliwość
uzyskania dużych oszczędności w przypadku systemu
rozliczania i motywowania do oszczędności, przykładem
może być eksploatacja pojazdów prywatnych i służbowych
(pojazdy służbowe są w bardzo różny sposób
eksploatowane).
13
Zapasy materiałowe:
- angażują środki pieniężne, po pewnym czasie duże ryzyko
że nie będą wykorzystane w trakcie produkcji oraz problemy
ze zbyciem,
- z czasem może obniżać się wartość użytkowa – większość
części dość szybko starzeje się i jest wrażliwych na
odpowiednie przechowywanie (np. ogumienie)
- niezbędne dla zapewnienia ciągłości produkcji,
- ustalanie norm zapasów, bierze się pod uwagę różne koszty:
• tworzenia zapasów (zamówienia, transport,
ubezpieczenie, wyładunek, załadunek itp.),
• utrzymania zapasów,
• koszty związane z brakiem danego materiału.
Są różne wzory i modele pozwalające określić optymalną
wielkość zapasów materiałowych i momenty dostaw.
14
Wykorzystanie surowców wtórnych
Zagadnienie istotne z punktu widzenia ochrony środowiska
naturalnego oraz obniżania kosztów. W działalności
transportowej:
- oleje
-
jako surowiec do produkcji nowych
pełnowartościowych olei,
- akumulatory – odzysk ołowiu,
- ogumienie - bieżnikowanie,
- wybrane części zamienne do regeneracji (np. silniki
elektryczne, prądnice itp.).
- zamknięte obiegi - woda do mycia pojazdów.
Zwrot zużytych części jako metoda rozliczania się z
wykonywanych obsług i napraw.
Opracowano wykorzystując:
L. Bednarski, R. Borowiecki, J. Duraj, E. Kurtys, T. Waśniewski, B.
Wersty: Analiza ekonomiczna przedsiębiorstwa. Wydawnictwo Akademii
Ekonomicznej we Wrocławiu, Wrocław 2001 rok.