1 

Klasyfikacja i właściwości fizyczne, skład chemiczny 

minerałów 

 
Minerał    najmniejsza  jednostka  geologiczna,  z  której  zbudowana  jest 

skorupa  ziemska,  powstała  w  sposób  naturalny,  związek  chemiczny, 

mieszanina  pierwiastków  lub  związków  chemicznych  występujących  w 

określonym stanie skupienia. 

 
Minerały występujące w przyrodzie można podzielić na: 

-  bezpostaciowe (amorficzne)  ciecze, szkliwa, koloidy (żele),  
-  krystaliczne    prawidłowa  budowa  wewnętrzna,  ułożenie  atomów, 

jonów i cząsteczek w postaci sieci krystalicznej 

 
Minerały  tworzą  określone  prawidłowości  –  układy  krystalograficzne: 

regularny,  rombowy,  jednoskośny,  trójskośny,  heksagonalny,  trygonalny, 

tetragonalny  

 
 
 

Właściwości minerałów (fizyczne i chemiczne)

 

 

1. 

Właściwości fizyczne: 

 

 

barwa   

zależy  od  składu  chemicznego  minerału  lub  od  budowy 

wewnętrznej 

Wyróżniamy minerały: 



  bezbarwne  

nie maja dla siebie charakterystycznej barwy, bądź 

też nie mają żadnej barwy (np. halit, kryształ górski) 



  barwne  

(mają własną barwę – cecha stała; czarna (magnetyt), 

czerwona  (cynober),  zielona  (malachit),  ciemnoniebieski  (azuryt), 

niebieska (turkus) 



  zabarwione  

zawieraj a domieszki które nadają im zabarwienie; 

w  zależności  od  domieszki  mogą  być  zabarwione  na  żółto 

(cytryn),  szary  (kwarc  zadymiony),  biały  (kwarc  mleczny), 

fioletowy (ametyst) 

 

2 

 

rysa   

jest  to  barwa  proszku  jaki  uzyskamy  przy  potarciu  minerału  o 

płytkę  porcelanową  bądź  poprzez  zarysowanie  przedmiotem 

twardszym. 

Robiąc rysę możemy rozróżnić minerał barwny od zabarwionego. 

Minerały  barwne  maja  rysę  barwną,  barwa  może  być  identyczna  z 

barwa  samego  minerału  (np.  malachit,  galena,  magnetyt).  Są  tez 

wyjątki: hematyt - rysa wiśniowa 

Minerały zabarwione mają rysę białą lub szarą. 

 

 

połysk  jest to właściwość powierzchni minerału  

Wyróżniamy następujące rodzaje połysku:  



  metaliczny  

minerały nieprzezroczyste, intensywnie zabarwiona 

rysa (galena, złoto, srebro, piryt, chalkopiryt)  



 

półmetaliczny    podobny  do  metalicznego  ale  nieco  słabszy, 

jaśniejsza rysa (hematyt, magnetyt, cynober) 



  niemetaliczny  dzielimy na: 

- 

szkli

sty (wygląda jak powierzchnia szklana)  

- 

tłusty (jak blask tłustej powierzchni) 

- 

matowy (ziemisty) 

- 

ziemisty (zwyczajny)  

- 

diamentowy 

- 

perłowy 

- 

jedwabisty 

 

 

spójność    jest  to  sposób  reakcji  minerałów  na  działanie  czynników 

mechanicznych (siły odkształtujące) zaginanie, kłucie, zgniatanie itd. 

Ze względu na spójność wyróżniamy minerały:  



 

sprężyste - mają zdolność powrotu do postaci pierwotnej          

(np. muskowit, biotyt) 



 

giętkie - nie wracają do poprzedniej postaci (np. kaolinit, talk) 



  kruche - 

nie dają się odkształcić, ulęgają rozdrobnieniu  

 

3 



 

włókniste (strugalne) - rozpad na włókna (np. miedź rodzima) 



  kowalne - 

ulęgają spłaszczeniu na cienkie blaszki, podatne na 

walcowanie (np. złoto, srebro) 



 

łagodne - nie rozpryskują się w czasie skrobania (np. grafit) 

 

 

przezr

oczystość  zdolność przepuszczania światła 

Wyróżniamy minerały: 



  przezroczyste  



  nieprzezroczyste  

 

 

łupliwość  zdolność kryształów i ciał krystalicznych do rozłupywania 

się  pod  wpływem  czynników  mechanicznych  wzdłuż  płaskich 

powierzchni (płaszczyzn łupliwości)  

Wyróżniamy następujące rodzaje łupliwości: 
 



 

doskonała - minerał daje się rozłupać na cienkie i gładkie blaszki 

(np. kalcyt, mika, gips, halit) 



 

wyraźna  -  powstają  części  drobniejsze  (skalenie,  aragonit, 

malachit) 



 

dokładna - płaszczyzny są gładkie, lecz minerał trudniej się łupie 

(anhydryt, topaz, korund) 

 

Podczas  rozłupywania  mogą  powstawać  nierównomierne,  nieforemne 

powierzchnie  

przełam minerałów 

Zależnie  od  wyglądu  powierzchni  wyróżniamy  przełamy:  muszlowy, 

haczykowaty, równy, nierówny (chropowaty)  

 

4 

 

 

twardość    opór  minerału  na  nacisk  –  zarysowanie  (ocena  na 

podstawie łatwości zarysowania powierzchni minerałów)  

Jako  skale  porównawczą  stosuje  się  zestaw  10  minerałów  o 

wzrastającej twardości – skala Mohsa 

 

Skala Mohsa 

Skala twardości 

(1

o

)   

 

talk  

rysuje się paznokciem 

(2

o

)   

 

gips  

rysuje się paznokciem 

(3

o

)   

 

kalcyt  

można zarysować metalowym przedmiotem 

(4

o

)   

 

fluoryt  

można zarysować metalowym przedmiotem 

(5

o

)   

 

apatyt  

można zarysować metalowym przedmiotem 

(6

o

)   

 

ortoklaz  

rysuje szkło 

(7

o

)   

 

kwarc  

rysuje szkło 

(8

o

)   

 

topaz  

przecina szkło 

(9

o

)   

 

korund  

przecina szkło 

(10

o

)   

 

diament  

przecina szkło 

 

 

 

 

gęstość  stosunek masy próbki materiału [g] do objętości [cm

3

] 

Ze względu na gęstość minerały można podzielić na: lekkie, średnio 

ciężkie, ciężkie i bardzo ciężkie 

 

 

inne właściwości fizyczne minerałów: zapach, smak, magnetyzm, 

opalizację, przewodnictwo elektryczne, radioaktywność 

 

5 

2. 

Właściwości chemiczne: 

Podział minerałów na podstawie składu chemicznego:  

 

pierwiastki rodzime 

(np. złoto, siarka, srebro, platyna, rtęć , bizmut, 

węgiel C dwie odmiany - grafit i diament) 

 

 

siarczki związki pokrewne – należą tu minerały będące beztlenowymi 

związkami metali z np. siarką, selenem, arsenem, bizmutem (np. piryt 

FeS

2

, galena PbS, sfaleryt ZnS, molibdenit MoS, cynober HgS) 

 

 

chlorki i związki pokrewne (fluorki, bromki, jodki); najważniejsze z 

nich to: halit NaCl, sole potasowe sylwin KCl, fluoryt CaF

2

,  

 

 

tlenki i wodorotlenki (kwarc SiO

2

, hematyt Fe

2

O

3

, magnetyt Fe

3

O

4

, 

korund Al

2

O

3

, chalcedon SiO

2

) 

 

 

sole kwasów tlenowych – wyróżniamy grupy: 



  krzemiany (np. pirokseny, oliwiny) 



  glinokrzemiany (np. kaolinit, albit, muskowit) 



 

węglany (np. kalcyt, dolomit, magnezyt) 



  siarczany (np. gips, baryt, kizeryt) 



  fosforany (np. apatyt, wiwianit) 



  azotany (saletra sodowa (chilijska), saletra potasowa (indyjska) 



  borany (boraks rodzimy) 



 

związki organiczne (bursztyn i ozokeryt czyli wosk ziemny) 

 

6 

MINERAŁY  

 

pierwotne  

powstają przez krystalizacje z magmy, roztworów 

pomagmowych lub gazów i par  związanych z magmą 

 

wtórne  powstają w wyniku przeobrażenia minerałów pierwotnych 

 

pochodzenia organicznego  

powstają na skutek działalności 

roślin i zwierząt 

 

endogeniczne  

powstały z wykorzystania energii wnętrza ziemi w 

procesach krystalizacji magmy  

 

egzogeniczne  

powstałe w wyniku energii zewnętrznej – 

słonecznej (zmiany temp, wiatry, parowanie wody) 

 

 

 

Minerały skał magmowych  

(Minerały  te  krystalizują  się  bezpośrednio  z  magmy  i  stanowią  podstawowe 
składniki skał magmowych)

 

 

 

kwarc SiO

2

  

Cechy: 

-  bezbarwny  (kryształ  górski)  lub  zabarwiony  np.  szary  –  kwarc 

dymny;  złocistożółty  –  cytryn;  fioletowy  –  ametyst;  biały  –  mleczny; 
czarny 

– morion;  

-  połysk szklisty, na przełamie tłusty 
-  twardość 7 
-  przełam muszlowy 
-  rysa biała 
-  kruchy, niełupny (brak łupliwości) 
-  odporny na wietrzenie chemiczne i fizyczne 
-  nie reaguje z kwasami (za wyjątkiem HF - kw. fluorowodorowego) 
 

 

 

7 

 

Skalenie (ortoklaz, plagioklazy [albit, anortyt]) 

Glinokrzemiany  potasu,  sodu  i  wapnia,  niekiedy  baru,  głównie  z  różnymi 
domieszkami Li, Cs. Dzielimy je na: 

  potasowo-sodowe (alkaliczne)  
  sodowo-wapniowe zwane plagioklazami  

 
Cechy: 

-  twardość 6-6,5 
-  połysk szklisty 
-  łupliwość doskonała - dwukierunkowa 
-  barwa jasna, białe, szarawe, czerwonawe od domieszek Fe

2

O 

-  podatne na wietrzenie chemiczne 

 

  skalenie  potasowo-sodowe  (alkaliczne)  (K,Na)  [AlSi

3

O

8

]  stanowią 

prawie  polowe  skaleni  występujących  w  skałach  magmowych,  zaliczane 
do skaleni kwaśnych (zaw. SiO

2

), najpopularniejsze to: 



  ortoklaz  K[AlSi

3

O

8

]  



  mikroklin  (K, Na) [AlSi

3

O

8

] odmiana ortoklazu 

 

 sodowo-wapniowe zwane plagioklazami  



 

albit Na[AlSi

3

O

8

] 



 

anortyt Ca[Al

2

 Si

2

O

8

] 

W zależności od % zawartości anortytu w cząsteczce plagioklazu wyróżnia 
się minerały: albit (0-10% anortytu), oligoklaz (10-30%), andezyt (30-50%), 
labrador (50-70%), bytownit (70-90%) i anortyt (90-100%). 
Wraz  ze  wzrost

em  %  zawartości  anortytu  w  cząsteczce  plagioklazu 

zmniejsza się ilość SiO

2

 

(są bardziej zasadowe) (tzn. zawierające do 30% 

anortytu  

kwaśne, 70-100%  zasadowe, 30-70%  obojętne) 

 
 

 

Łyszczyki = miki (biotyt i muskowit) 

Glinokrzemiany warstwowe zawierające różne kationy metali  

Cechy: 

-  twardość 2-3 
-  łupliwość doskonała jednokierunkowa 
-  minerały sprężyste 
-  połysk lekko perłowy 
-  barwa biała, szara, żółtawa, brunatna, ciemnozielona 
-  tworzą skupienia blaszkowate, łuskowate, zbite 

 



  biotyt K(Mg,Fe,Mn)(OH)

2

 [AlSi

3

O

10

] - mika czarna 



  muskowit 

KAl

2

(OH)

2

[AlSi

3

O

10

] 

- 

mika 

potasowo-glinowa, 

bezbarwna, biała, zaw. domieszki, trudno wietrzeje chemicznie 

 

 

8 

 

Amfibole (hornblendy) 

Grupa krzemianów Ca, Mg, Fe, Al, Na zawierających kationy metali 

Cechy: 

-  twardość 5-6 
-  minerały barwne: szare, zielone, czarne, ciemnobrunatne 
-  łupliwość dwukierunkowa 
-  połysk szklisty 
-  tworzą skupienia ziarniste i zbite 
 

Hornblendy np.: zwyczajna, bazaltowa 



  hornblenda zwyczajna sole kwasu (H

2

SiO

3

), ciemna barwa, pokrój 

słupkowy kryształów, łatwo wietrzeje chemicznie 

 

 

Pirokseny  

Krzemiany i glinokrzemiany zawierające w swym składzie np. Ca, Mg, Fe, 
Na, Al, Ni 
Cechy: 

-  twardość 5-6 
-  łupliwość dwukierunkowa 
-  połysk szklisty, jedwabisty, półmetaliczny 
-  barwa szara, zielona, brunatna, czarna 
-  rysa szara, zielona, czarna 
-  łatwo wietrzeją chemicznie 
 



  diallag 

– zielonawoszary, brunatny, składnik skał klasy gabra 



  augit 

– barwa czarna, brunatna 

 

 

Oliwiny (Mg,Fe)

2

 [SiO

4

] 

Krzemiany  wyspowe  (ortokrzemiany),  których  skrajnymi  ogniwami  są 
forsteryt Mg

2

[SiO

4

] i fajalit Fe

2

[SiO

4

]; Zawiera

ją domieszki tj. Mn, Al., Ca, Ni 

Cechy: 

 

-  twardość 6,5-7 
-  barwa oliwkowozielona 
-  połysk szklisty, na przełamie tłusty 
-  wyraźna łupliwość  
-  przełam muszlowy 
-  mało odporne chemicznie 

 

 

9 

Minerały magmowe poboczne i akcesoryczne (dodatkowe) 

Minerały  te  powstają  z  minerałami  głównymi  podczas  krystalizacji  magmy. 
Te, które występują w skałach w mniejszych ilościach to są poboczne a te, co 
pojawiają  się  sporadycznie  (w  pewnych  typach  skał)  bądź  w  ogóle  to 
akcesoryczne (dodatkowe). 
 
Minerały poboczne 
 



  apatyt  Ca

5

[(F,Cl,OH)(PO

4

)]

3

 

–  bezwodne  fosforany  wapnia:  apatyt 

fluorowy, chlorowy, hydroksylowy. 

Cechy: 

 

- twardość 5 
- barwa: szare, białe, brunatne; rysa biała lub szara 
- łupliwość niewyraźna 
- połysk szklisty 
- główne źródło do produkcji nawozów fosforowych 

 



  magnetyt Fe

3

O

4

 tlenek 

żelazawo-żelazawy 

Cechy: 

 

- twardość 5,5-6 
- barwa żelazistoczarna, szara; rysa czarna 
- połysk półmetaliczny 
- właściwości magnetyczne 
- łatwo rozpuszcza się w HCl 
- odporny na wietrzenie chemiczne 

 



  hematyt Fe

2

O

3

 

tlenek żelazowy o układzie trygonalnym  

Cechy: 

 

- twardość 5-6 
- barwa: czerwona, żelazistoczarna; rysa barwna 
- połysk metaliczny, ziemisty lub matowy 
- niełupliwy, kruchy o przełamie muszlowym 

 



  piryt FeS

2

 

siarczek żelazawy 

Cechy: 

 

- twardość 6-6,5 
- barwa: żółtobrązowa; rysa czarna, nieprzezroczysty 
- przełam muszlowy 
- połysk metaliczny 
- niewielkie cechy magnetyczne 

 

 

10 

Minerały akcesoryczne: 
 



  granaty (Ca,Mg,Fe)Al

2

(SiO

4

)

3

 krzemiany wyspowe (np. pirop, almadyn, 

grossular, spessartyn, uwarowit, calderyt) 

 

Cechy: 

 

- twardość 6,5-7,5 
- barwa: czerwona, brunatna 
- połysk szklisty, tłusty 
- przełam muszlowy, ziarnisty 
- łupliwość niewyraźna 

 



  galena 

PbS siarczek ołowiu z domieszką np. Ag, Zn, Fe, Bi 

 

Cechy: 

 

- twardość 2,5-3 
- połysk metaliczny 
- barwa: ołowianoszara, czarna; rysa ciemnoszara, czarna 
- łupliwość doskonała 
- najpospolitszy minerał ołowiu 

 



  chalkopiryt  Cu

2

S  Fe

2

S

3

  -  siarczek  miedziawo-

żelazowy  z  domieszką 

Ag, Au 



   

Cechy: 

 

- twardość 3,5-4 
- połysk metaliczny 
- barwa mosiężnożółta z odcieniem zielonawym 

 



  fluoryt CaF

2

 fluorek wapnia 

 

Cechy: 

 

- twardość 4 
- połysk szklisty 
- barwa: żółta, zielona, fioletowa, może być bezbarwny 
- łupliwość doskonała 
- najbardziej rozpowszechniony minerał fluoru 

 
inne

 



  korund 



  sfaleryt 



  magnezyt 



 

malachit

 



  synderyt 

 

11 

Minerały skał osadowych 

 



  opal SiO

2

 nH

2

O dwutlenek krzemu 

Cechy: 

 

- twardość 5,5-6,5 
- bezpostaciowy, nie tworzy kryształów, żel krzemionkowy 
- bezbarwny lub zabarwiony (żółty, zielony, różowy) 
- opalizuje 
- połysk szklisty 
- rysa biała 

 
 



  chalcedon  SiO

2

 

skrystalizowana  odmiana  kwarcu,  w  zależności  od 

zabarwienia są różne nazwy: zielony – chryzopraz, prążkowany – agat,  

Cechy: 

 

- twardość 6 
- połysk matowy 
- rysa biała 

 
 



  getyt Fe

2

O

3

 H

2

O uwodniony tlenek żelazowy  

Cechy: 

 

- twardość 5-5,5 
- barwa brunatna, żółtawa 
- połysk metaliczny, diamentowy 

 
 



  hydrogetyt (limonit) Fe

2

O

3

 3H

2

O  

Cechy: 

 

- twardość zmienna w zależności od stanu fizycznego 
- barwa brunatna z żółtawym odcieniem: rysa brunatna 

 
 



  kalcyt CaCO

3

 

węglan wapniowy zaw. domieszki Mn, Fe, Zn, Co, Pb 

Cechy: 

 

- twardość 3 
- bezbarwny, biały, zabarwiony na żółto; rysa biała 
- połysk szklisty, matowy 
- kruchy 
- łupliwość doskonała  
- reaguje z HCl burzliwie wydzielając CO

2

 

- wyst.  w  skupieniach  ziarnistych,  włóknistych,  naciekowych 

(stalaktyty, stalagmity) 

- główny składnik skał osadowych wapiennych 

 

 

12 



  dolomit CaMg (CO

3

)

2

 

węglan wapniowo-magnezowy zaw. Fe, Mn, Pb 

Cechy: 

 

- twardość 3,5-4 
- barwa: szarobiała, żółtawa 
- połysk szklisty, perłowy 
- kruchy 
- łupliwość doskonała;  

 



  syderyt FeCO

3

 

węglan żelazawy, zawierający domieszki Ca, Mg, Mn 

Cechy: 

 

- twardość 3,5-4,5 
- barwa żółtoszary, brunatny 
- połysk szklisty, perłowy 
- łupliwość doskonała 

 



  magnezyt MgCO

3 

węglan magnezu  

Cechy: 

 

- twardość 4-4,5 
- połysk szklisty  
- barwa biała z żółtawym lub szarawym odcieniem; biała rysa 
- łupliwość bardzo dobra 

 



  gips CaSO

4

 2H

2

O -uwodniony siarczan wapnia 

Cechy: 

 

- twardość 1,5-2 
- bezbarwny, biały lub szary 
- połysk szklisty, perłowy 
- łupliwość doskonała 
- występuje w postaci zbitej - alabaster  

 



  hydrargilit Al(OH)

3 

(gibbsyt) wodorotlenek glinowy zaw. Si, Fe, Mg. 

Cechy: 

 

- twardość 2,5-3,5 
- połysk szklisty, perło wy 
- barwa: biała, jasnoszara, zielonkawa 
- ulega działaniu HCl 

 



  halit 

NaCl chlorek sodu (sól kuchenna) Ca, Mg, K  

Cechy: 

 

- twardość 2 
- bezbarwny, czasem zabarwiony: żółto, niebiesko; rysa biała 
- połysk szklisty 
- kruchy 
- smak słony 
- występuje  w  złożach  solnych:  Inowrocław,  Bochnia, 

Wieliczka 

 

13 



  sylwin 

KCl chlorek potasu z domieszką Na, Mg, Cs 

Cechy: 

 

- twardość 1,5-2 
- bezbarwny, żółtawy, różowy 
- połysk szklisty 
- smak słonogorzki 

 



  wiwianit  Fe

3

(PO

4

)

2

  8H

2

O  uwodniony  fosforan  żelazawy  zawierający 

domieszki Fe, Ca, Mg, Mn 

Cechy: 

 

- twardość 1,5-2 
- powstaje w środowisku ubogim w tlen 

 
 
Minerały wtórne ilaste: 
Stanowią grupę minerałów należących do krzemianów pakietowych, które 
maja  specyficzne  właściwości  fizyczne  (zdolność  do  pęcznienia)  i 
fizykochemiczne  (zdolność  do  wymiany  kationów  ze  środowiskiem),  Są 
głównym składnikiem skał ilastych. 
 



  kaolinit Al

4

(OH)

8

[Si

4

O

10

] lub Al

2

O

3

 2SiO

2

 2H

2

O 

Cechy: 

 

- pakiet dwuwarstwowy typ 1:1 
- powstaje w procesie kaolinityzacji 
- twardość 2-2,5 
- połysk ziemisty, szklisty 
- barwa biała, zielonkawa; rysa biała 
- łupliwość doskonała jednokierunkowa 

 



  illit (K,H

3

O)

2

Al

3

(Fe,Mg)[AlSi

7

O

20

](OH)

4

  

Cechy: 

 

- pakiet trójwarstwowy 2:1 
- twardość 1-2 
- barwa biała, szarą, brunatną; rysa biała 
- połysk perłowy 

 



  montmorylonit  

Cechy: 

 

- pakiet trójwarstwowy 2:1 
- twardość 1-2 
- barwa biała, zielonkawa, żółta, czerwonobrunatna 
- połysk ziemisty 
- kurczliwe, plastyczne 

 

 

14 

Minerały skał metamorficznych 

 



  talk Mg

3

(OH)

2

[Si

4

O

10

] uwodniony krzemian magnezu (pakiet 2:1) 

Cechy: 

 

- twardość 1 
- barwa biała, zielona, brunatna 
- łupliwość doskonała 
- w dotyku tłusty 

 



  chloryt (Mg,Fe,Al)

6

[(OH)

8

(Al,Si)

4

O

10

] - uwodnione krzemiany pakietowe  

Cechy: 

 

- twardość 2-3 
- barwa butelkowozielona, czarny; rysa zielona 
- łupliwość doskonała jednokierunkowa 

 



  serpentyn 

(serpentyn płytkowy, włóknisty) 

Cechy: 

 

- twardość 2-3,5 
- barwa biały, ciemno zielony  
- połysk szklisty, jedwabisty 
- łupliwość doskonała 

 



  grafit C  

Cechy: 

 

- twardość 1 
- barwa czarny, stalowoszary 
- połysk metaliczny, matowy 
-  

 



  cyjanit Al

2

SiO

5 

(dysten) krzemian glinowy 

Cechy: 

 

- twardość  
- barwa: niebieski, biały, szary 
- połysk szklisty, perłowy 
- odporny na wietrzenie