154

Kamienio³om wapieni mioceñskich 

w Starym Bruœnie

5570

4666

Lokalizacja: 

województwo podkarpackie 

powiat lubaczowski 

gmina Horyniec Zdrój 

miescowoœc Stare Brusno

Region geograficzny: 

Wy¿yna Lubelsko-Lwowska 

Roztocze 

Roztocze Wschodnie

Jednostka geologiczna: 

zapadlisko przedkarpackie

Horyniec

Wieœ Stare Brusno, po³o¿ona na po³udnie od Toma-

szowa Lubelskiego na Roztoczu Wschodnim przy drodze 

prowadz¹cej z Cieszanowa do Werchratej, do drugiej wojny 

œwiatowej  znana  by³a  jako  oœrodek  twórczoœci  ludowej 

zwi¹zanej z wyrobami kamieniarskimi: nagrobkami, krzy¿ami, 

pomnikami,  kamiennymi  detalami  architektonicznymi,  

w ramach s³ynnej „szko³y bruœnieñskiej”. Dzisiaj wieœ ju¿ 

nieistnieje. Jej mieszkañcy zostali wysiedleni w latach 1944- 

-1947. Nieco dalej na zachód w kierunku miejscowoœci 

Polanka Tryniecka  przy tej samej drodze prowadz¹cej z 

Werchratej do Cieszanowa powsta³a osada Nowe Brusno.  

W rejonie nieistniej¹cej wsi do dzisiaj wystêpuj¹ liczne, coraz 

s³abiej widoczne ods³oniêcia ska³, które mieszkañcy Starego 

Brusna wykorzystywali do wytwarzania wyrobów kamie-

niarskich. Ska³y te, to wapienie mioceñskie buduj¹ce t¹ czêœæ 

Roztocza. W rejonie Brusna na górze o tej samiej nazwie 

(Brusno) wystêpuj¹ liczne drobne ods³oniêcia, z których naj-

lepsze to wielopoziomowy rozleg³y zespó³ kamienio³omów. 

Tworz¹ go piêknie po³o¿ony, otoczony lasem stary nieczynny 

kamienio³om górny i bardzo du¿y rozleg³y kamienio³om dolny, 

który jeszcze w ostatnich latach by³ czynny.

W kamienio³omach tych ods³ania siê profil mioceñskich 

wapieni Roztocza, reprezentowanych tu przez wapienie  

i margle glonowe, ponad którymi wystêpuj¹ piaski kwar-

cowo-glaukonitowe.  Wy¿ej    w  profilu  wystêpuje  ponad 

dwudziestometrowej mi¹¿szoœci kompleks wapieni organo-

detrytycznych. Wapienie te sk³adaj¹ siê z okruchów glonów 

wapiennych, otwornic i w ró¿nym stopniu pokruszonych 

muszli œlimaków i ma³¿y; charakteryzuj¹ siê one zmienn¹ w 

profilu pionowym zawartoœci¹ ziarn kwarcu.

W wapieniach tych mo¿emy obserwowaæ dobrze czy-

telne struktury sedymentacyjne, takie jak: warstwowanie 

skoœne, rynnowe i ripplemarkowe oraz laminacjê poziom¹. W 

najwy¿szych czêœciach profilu obserwujemy wystêpowanie 

na przemian grubych, masywnych ³awic wapieni, w których 

struktury warstwowañ s¹ s³abo widoczne, z pakietami cien-

kich warstw o wyraŸnej oddzielnoœci p³ytowej. Wszystkie 

te osady reprezentuj¹ utwory wieku górnobadeñskiego, 

a wiêc powstawa³y oko³o 10 mln. lat temu. S¹ to osady 

mioceñskiego morza, które wype³nia³o wtedy zapadlisko 

przedkarpackie i siêga³o daleko na pó³noc i wschód, na ob-

szar dzisiejszego Roztocza. By³o to ciep³e, p³ytkie morze o 

normalnym zasoleniu, w którym kwit³o bogate ¿ycie. Jego 

przejawem by³a obecnoœæ ró¿nego rodzaju glonów, ma³¿y  

i œlimaków, których liczne skamienia³oœci lub ich fragmenty 

znajdujemy dzisiaj w  tych ska³ach. Do zbiornika morskiego 

dostarczane by³y niewielkie iloœci materia³u klastycznego 

pochodz¹cego z l¹du, o czym œwiadcz¹ warstwy piaskow-

ców kwarcowych i glaukonitowych wystêpuj¹ce w profilu.  

W p³ytkim zbiorniku generowane by³y przez wiatry fale 

wywo³uj¹ce pr¹dy denne, przemieszczaj¹ce materia³ okru-

chowy po dnie. Wyrazem tego s¹ widoczne w osadzie liczne 

struktury warstwowañ skoœnych, rynnowych i ripplemar-

kowych (zmarszczkowych). Osady mioceñskie w Starym 

Brusnie stanowi¹ przyk³ad ró¿norodnoœci ska³ wêglanowych 

wystêpuj¹cych w tej czêœci Roztocza. 

Stare Brusno, mimo ¿e dzisiaj ju¿ nie istnieje, zaznaczy³o 

swoj¹  obecnoœæ  w  historii  tego  regionu.  To  w³aœnie  na 

starym cmentarzu w Starym Brusnie, jak i na cmentarzu  

w Nowym Brusnie, mo¿emy zobaczyæ wyroby kamienne pro-

dukowane przez kamieniarzy tej wioski. Osada wykszta³ci³a 

siê  na  prze³omie  XVI  i  XVII  w.  przy  wsi  Brusno,  która 

póŸniej nazwana zosta³a Starym Brusnem. By³a ona g³ównym 

oœrodkiem kamieniarstwa u¿ytkowego i artystycznego na 

Wschodnim Roztoczu, funkcjonuj¹cym od po³owy XVI w. 

Nazwa wsi nawi¹zuje do staros³owiañskiego s³owa „brus” 

oznaczaj¹cego ose³kê, kamienie ¿arnowe lub blok piaskow-

ca. Rzemios³em kamieniarskim zajmowali siê, z pokolenia 

na pokolenie mieszkañcy wsi, których zwano „górnikami”. 

Materia³u dostarcza³y lokalne kamienio³omy rozmieszczone 

4668

Cieszanów

£owcza

1

2

3

155

Wybrana literatura: 15, 63, 64, 67, 71, 74, 165, 

267, 298, 338, 361, 464

Stare Brusno

wokó³  wsi. Kamieniarze produkowali, dziêki ³atwo urabial-

nej skale, jak¹ by³y piaszczyste wapienie mioceñskie, krzy¿e 

nagrobne i przydro¿ne oraz nagrobki. By³y one bardzo popu-

larne ze wzglêdu na stosunkowo nisk¹ cenê i spotykane s¹ na 

znacznym obszarze Polski. Wyroby kamieniarskie z wapieni 

mioceñskich pochodz¹ce z oœrodka w Starym Bruœnie spotkaæ 

mo¿na na wschodzie pod Lwowem na Ukrainie, na po³udniu 

pod Przemyœlem, a na zachodzie w okolicach Kolbuszowej. 

Pó³nocny zasiêg ich wystêpowania wyznacza granica zaboru 

austriackiego. Najstarsze zachowane i odczytane krzy¿e 

pochodz¹ z pierwszej po³owy XVII w. Z kamieniarskiej ro-

dziny pochodzi³ utalentowany rzeŸbiarz i malarz Grzegorz 

KuŸniewicz, autor p³askorzeŸby jednego z prezydentów na 

s³ynnej skale Black Hills w USA. 

The Miocene limestones quarry in Stare Brusno

The large quarry was developed in Brusno village (south 

from Tomaszów Mazowiecki town), in the slopes of the 

Brusno Hill. It comprises two parts: an older, scenic upper 

pit surrounded by forest and younger, huge, lower pit which 

has just been closed. 

In both pits the Miocene carbonates appear represented 

by algal limestones and marls overlain by quartz-glauconitic 

sands. These are succeeded by 20-meters-thick complex 

of organodetrital limestones composed of fragments of 

calcareous algae, foraminifers and shells of gastropods and 

bivalves at various stages of preservation. The limestone 

show vertical variability in quartz content. 

In the limestone beds a variety of distinct sedimentary 

structures can be observed: oblique, trough, ripplemark and 

horizontal beddings. In the topmost parts of the succession 

the thick, massive, poorly stratified limestone beds alternate 

with thin layers of perfect fissility. All the rocks are of Up-

per Badenian age (about 10 Ma ago) and were deposited in 

the Miocene sea which filled the Carpathian Foredeep and 

extended far to the north and east, to the area of recent 

Roztocze. The sea was warm, shallow, of normal salinity 

and inhabitated by vigorously developing living organisms, 

as demonstrated by a variety of fossils: algae, bivalves and 

gastropods. 

Stare Brusno village has been the main center of stone-

work industry in the Central Roztocze since the half of 

XVIth  century.  The  name  of  the  village  originates  from 

ancient slavonic name “brus” which meant “whetstone” but 

also “millstone” and “sandstone block”. Stonework was a 

traditional profession in the village, handed down from gen-

eration to generation in the families called “the miners”. The 

easily workable Miocene sandy limestones were extracted 

in the surrounding quarries. The craftsmen produced e.g., 

tombstones, tomb and roadside crosses, which were very 

popular due to low prices and which are widely distributed 

in the big part of southern Poland.

Autor karty stanowiska dokumentacyjnego i fotografii:

L. Jankowski (2005)

1

2

3