Miejsce rodziny w procesie kształtowania postaw patriotycznych młodzieŜy.
1.1.
Określenie podstawowych pojęć.
Przedstawiciele biologii, psychologii i nauk społecznych nie wykazują większych
rozbieŜności w określeniu pojęcia: środowisko. Przyjmują oni, Ŝe „jest to ogół elementów
otaczającej człowieka rzeczywistości, które działają jako źródło bodźców i powodują
określone przeŜycia psychiczne.”
1
Środowisko rozpatruje się z róŜnych punktów widzenia -
mówi się więc o środowisku biologicznym, geograficznym, socjologicznym, wychowawczym,
rodzinnym itp. Ze względu na charakter pracy koniecznym wydaje się wyjaśnienie pojęć:
ś
rodowisko wychowawcze oraz środowisko rodzinne.
Sośnicki określa środowisko wychowawcze dość ogólnie twierdząc, Ŝe jest to „ogół
sytuacji wychowawczych”
2
. Pojęcie to szerzej ujmuje J. Pieter, według którego jest to:
„ZłoŜony układ powtarzających się lub względnie stałych sytuacji, do których człowiek
rozwijający się przystosowuje się czynnie w wychowawczym okresie swego Ŝycia.”
3
Natomiast pod pojęciem środowiska rodzinnego naleŜy rozumieć zespół warunków
połączonych bezpośrednio lub pośrednio ze strukturą rodziny i jej Ŝyciem.
Ze środowiskiem rodzinnym ściśle wiąŜe się pojęcie „rodzina”. MoŜna spotkać
róŜnorodne definicje rodziny. A. Comte nazwał rodzinę potomstwem między jednostką a
społeczeństwem, wskazując w ten sposób na jej podstawowa rolę w społeczeństwie. Rolę tą
niejednokrotnie podkreślali psycholodzy, pedagodzy i socjolodzy, którzy naświetlali z
róŜnych punktów widzenia funkcje rodziny w społeczeństwie i w procesie wychowania dzieci
i młodzieŜy. Myśl o potrzebie opieki nad rodziną jako instytucją wychowania przewija się w
sformułowaniach pedagogów i organizatorów Ŝycia społecznego aŜ do czasów współczesnych
chociaŜ struktura i społeczne funkcje rodziny uległy znacznym przeobraŜeniom.
PrzeobraŜenia te wyraŜają się między innymi w zmianie wielkości rodziny, w zanikaniu
szerszych więzi rodzinnych i ukształtowaniu się tzw. „małej rodziny opartej na związkach
bezpośredniego pokrewieństwa”.
4
Inne określenia rodziny podaje M. Ziemska, według której to mała naturalna grupa społeczna,
w której centralnymi rolami są rola matki i ojca, która stanowi całość względnie trwałą,
podlegającą dynamicznym przekształceniom związanym głównie z Ŝyciem jednostek
wchodzących w jej skład. Rodzina jako grupa społeczna opiera się na zasianych tradycjach
społecznych i rozwija własne.
5
Dla rozpatrywania zagadnień zawartych w pracy najbardziej odpowiednia wydaje się definicja
sformułowana przez Z. Zaborowskiego, według którego „Rodzina stanowi pierwszą
podstawową grupę, w której dziecko rozwija się fizycznie i psychicznie, stosunki łączące
dziecko z rodzicami są relacjami totalnymi, gdyŜ funkcjonują na wielu płaszczyznach np.
emocjonalnej, społecznej, wychowawczej, ekonomicznej. W rodzinie tworzą się określone
normy, regulujące zachowanie jej członków oraz role i pozycje, wytwarzające wzajemne
oczekiwania i wymagania. W rodzinie istnieją mniej lub bardziej stabilne modele równowagi
interpersonalnej i normy sprawiedliwości, kształtujące przez konkretne oświadczenie
emocjonalną i społeczną równowagę wewnętrzną i osobowość dziecka”.
6
1
R. Wroczyński „Wprowadzenie do pedagogiki społecznej” W-wa 1966 r. s. 52
2
K. Sośnicki „Istota i cele wychowania” W-wa 1964 r. s. 49
3
J. Pieter „Poznawanie środowiska wychowawczego” Wrocław 1960 r. s. 60
4
R. Wroczyński „Pedagogika Społeczna” W-wa 1985 r. s. 161
5
M. Ziemska „Rodzina a osobowość” W-wa 1979 r. s. 10
6
Z. Zaborowski „Rodzina jako grupa społeczno wychowawcza” W-wa 1980 r. s. 5
Z pojęciem środowiska rodzinnego wiąŜą się równieŜ takie pojęcia jak: „postawa”oraz
„postawa patriotyczna”. Rezygnując z przytoczenia licznych i róŜnych definicji postawy
moŜna przyjąć, Ŝe wyraŜa ona pewien stały stosunek człowieka do kreślonych zjawisk,
gotowości do działania w określony sposób wobec przedmiotów, osób, instytucji i samego
siebie. Wyjaśnienie to nie jest zbyt precyzyjne ani zadowalające. Pozwala jednak zrozumieć,
Ŝ
e kiedy mówi się o czyjejś postawie wobec jakiejś sprawy, to ma się na ogół na myśli po
pierwsze - jego wiedzę i przekonanie na ten temat, po drugie - jego cechy i stosunek
uczuciowy do tej sprawy, po trzecie - to co zdolny jest w tej sprawie zrobić.
7
Postawy moŜna takŜe ujmować w kategoriach cech, do których zwykle zalicza się treść
przedmiotową, zakres, kierunek, siłę, złoŜoność i trwałość postawy. Ich prawidłowe
zrozumienie decyduje o walorach poznawczych i praktycznych a takŜe - w pewnym sensie -
metodologicznych wychowania. Właściwa charakterystyka owych cech pozwala na
dokładniejsze określenie samego pojęcia, ale takŜe nadaje mu określony sens praktyczny i
funkcjonalny.
8
WaŜne takŜe jest wyjaśnienie tego czym jest postawa patriotyczna. PoniewaŜ pojęcie to
zawiera w sobie duŜe bogactwo elementów jest zatem trudne do jednoznacznego określenia.
Aby je zdefiniować naleŜy wyjaśnić następujące pojęcia: „Ojczyzna”, „Naród”,
„Społeczeństwo”.
PoniewaŜ powyŜsze terminy są róŜnie rozumiane, a w szczególności wieloznaczny jest termin
„Społeczeństwo”, dlatego określenie jego zakresu i treści jest konieczne. J. Szczepański
zestawiając tą róŜnorodność rozumienia społeczeństwa przez socjologów przyjmuje to pojęcie
z dodatkiem „globalne”, aby w ten sposób rozszerzyć zakres desygnatów, zarówno na
spontaniczne stosunki zachodzące między ludźmi, nie objęte zorganizowanymi formami
Ŝ
ycia, jak teŜ róŜne formy tego zbiorowego Ŝycia. To globalne społeczeństwo scala często
rozbieŜne interesy grupy czy jednostek, stwarza rodzaj najbardziej ogólnej więzi społecznej.
Jest to struktura, w której jak mówi autor, zachodzą procesy integracyjne. Chodzi tu o
integrację kulturalną szeregu zbiorowości, jak teŜ integrację osobowości uczestniczącej w
Ŝ
yciu róŜnych grup.
9
Natomiast „naród” J. Wiatr określa jako „historycznie ukształtowaną, trwałą wspólnotę,
powstałą na gruncie wspólnych losów dziejowych i ostatecznie okrzepłą w epoce kapitalizmu,
charakteryzującą się istnieniem świadomości własnej odrębności jako narodu”.
10
Jak na tle rozumienia narodu kształtuje się pojęcie „Ojczyzny”.
S. Ossowski uwaŜa, Ŝe określenie pojęcia Ojczyzny stanowi swego rodzaju zbitkę pojęciową i
naleŜy wyróŜnić przynajmniej dwa znaczenia, w jakich uŜywa się tego terminu. WyróŜnił on
pojęcie „Ojczyzny prywatnej” oraz „Ojczyzny ideologicznej”. Według tego autora, jeŜeli ktoś
ujmuje terytorium, na którym się urodził i wzrastał, jako ojczyznę, wówczas obszar, który tu
wchodzi w grę, nazywany jest prywatną ojczyzną, przeciwstawiając ją szerszemu zazwyczaj i
bardziej zdeterminowanemu obszarowi ojczyzny ideologicznej. Moja ojczyzna, w tym
ideologicznym znaczeniu, to ziemia mojego narodu, ziemia objęta najczęściej organizacją
państwową.”
11
JeŜeli tej organizacji państwowej brak, wówczas w ideologii narodowej
występuje pragnienie i dąŜenie do jej posiadania. Natomiast tam, gdzie terytorium narodowe
pokrywa się z państwowym, ojczyzna ideologiczna stanowi innego jeszcze rodzaju wspólne
ś
rodowisko wytworzone przez zespół instytucji państwowych”.
12
7
H. Maruszewski, T. Reykowski, T. Tomaszewski „Psychologia jako nauka o człowieku” W-wa 1966 r. s. 270
8
J. Bogusz, Z. Kosyn „Wychowanie patriotyczne młodzieŜy” W-wa 1963 r. s. 196-7
9
J. Szczepański „Elementarne pojęcia socjologii” W-wa 1963 r. s. 196-7
10
J. Wiatr „Socjologiczna problematyka narodu i ojczyzny. Kwartalnik Pedagogiczny” 1966 r. nr 3 s. 14
11
S. Ossowski „Dzieje” t. III W-wa 1967 r. s. 210
12
TamŜe s. 235
Po określeniu pojęcia „Ojczyzny” naleŜałoby dokładniej określić to wszystko co stanowi
przedmiot postawy patriotycznej. „Główne elementy przedmiotu tej postawy sprowadzić
moŜna do następujących:
a) Terytorium będące miejscem Ŝycia i przeszłości narodu wraz z jego elementami
geograficznymi;
b) Dzieje narodu, w szczególności zaś te karty z przeszłości, które są wyrazem uznawanych
dąŜeń i aspiracji narodu;
c) Uznawane tradycje i symbole narodowe;
d) Kultura i język oraz osiągnięcia własnego narodu;
e) Współobywatele społeczności narodowej;
f) Przywódcy społeczni oraz ugrupowania polityczne reprezentujące dąŜenia narodu;
g) Zadania i obowiązki wynikające z przynaleŜności do wspólnoty narodowej i uczestnictwa
w jej Ŝyciu.”
13
Inaczej, z podaniem konkretnych treści definiuje pojęcie patriotyzmu K.
Wojciechowski. UwaŜa on, Ŝe patriotyzm to jedno z najszlachetniejszych uczuć społeczno -
moralnych człowieka, to siła napędowa jego działań.
14
Decyduje o wartości danej jednostki w społeczeństwie. Patriotyzm narodu daje mu siłę
do walki o przetrwanie w okresie prób dziejowych, nie pozwala zginąć w latach klęski i
niewoli, napełnia wiarą w odrodzenie, daje zapał i wytrwałość w pracy nad odbudową Ŝycia
narodu.
Z. Kosyrz uwaŜa natomiast, Ŝe patriotyzm to wartość trwała zawierająca określone
treści społeczne, polityczne i moralne, a jednocześnie mocno osadzoną w przeszłości, w
tradycji narodowej, która stanowi jedno z waŜnych źródeł jego siły motywacyjnej, zapalającej
dąŜenia i wysiłki całego narodu wokół spraw decydujących o rozwoju i przyszłości kraju.
Kształtowanie jego winno odbywać się w płaszczyźnie przeszłości, teraźniejszości i
przyszłości.
15
W przedstawianych definicjach patriotyzmu moŜna wyróŜnić wiele wspólnych cech.
Do najwaŜniejszych z nich naleŜy zaliczyć:
- są związane z pojęciem Ojczyzny,
- są pojęciami historycznymi, tzn. zmiennymi w czasie a nawet przestrzeni,
- nie posiadają dość jasno sprecyzowanych desygnatów,
- wyraŜają emocjonalny stosunek do człowieka do Ojczyzny, a więc miłość, fanatyczne
uwielbienie, szacunek czy choćby tylko obojętność,
- zakorzeniając się w świadomości wywierają ogromny wpływ na kształtowanie osobowości
człowieka tworząc określone postawy determinujące jego działania w określonych sytuacjach
a nawet ogólny styl Ŝycia.
16
Przedstawione powyŜej poglądy na temat patriotyzmu pozwalają dojść do wniosku, Ŝe
patriotyzm to: postawa wyraŜająca się miłością i przywiązaniem do Ojczyzny, czynną i
twórczą troską o jej rozwój i dobro, poczuciem solidarności i więzi kulturowej z własnym
narodem a takŜe gotowością do poświęceń i obrony ojczyzny w razie potrzeby.
17
13
H. Muszyński „Ideał i cele wychowania” W-wa 74 s. 169
14
K. Wojciechowski „Wychowanie patriotyczne młodzieŜy” PO w szkole 1/83 s. 7
15
Z. Kosyn, J. Bogusz „Kształtowanie postaw patriotycznych młodzieŜy” W-wa 1979 r. s. 29
16
K. Kotłowski "Rzecz o wychowaniu patriotycznym” ZN im. Ossolińskich W-wa 1974 r. s. 15-16
17
I. Jundził „O wychowaniu patriotycznym dzieci” W-wa 1969 r. PZ WS s. 9