errata skryptu3

W świetle obecnie obowiązujących przepisów, miód zaliczany jest do środków spoŜywczych
zwierzęcego pochodzenia i z tego powodu objęty jest kontrolą pod względem występowania
substancji niedozwolonych lub przekraczania w nim dopuszczalnych stęŜeń substancji, które
mogą  być  stosowane  u  zwierząt  i  ewentualnie  mogą  być  obecne  w  ściśle  określonych
ilościach
     Na podstawie dyrektywy Rady Europy EEC 2377/90 wszystkie preparaty weterynaryjne ,
w tym teŜ te, stosowane w pszczelarstwie), zostały zakwalifikowane do 4 grup (załączników),
w  których  określono  wymagania  dotyczące  limitów  pozostałości  tych  środków,  (lub  ich
substancji czynnych) w produktach spoŜywczych a więc i w miodzie.
Załącznik  I  zawiera  wykaz  substancji  farmakologicznie  czynnych  uŜywanych  w  lecznictwie
weterynaryjnym,  dla  których  wyznaczono  maksymalne  limity  pozostałości,  czyli  MRL
(Maximal  Residual  Level).  PoniewaŜ  nie  ustalono  tu  Ŝadnych  limitów  dla  pozostałości
antybiotyków, sulfonamidów i chinolonów w miodzie – nie moŜe on zawierać wymienionych
substancji. W przypadku miodu, zawartość substancji o działaniu p-pasoŜytniczym nie moŜe
być  wyŜsza  niŜ    0,2  mg/kg  dla  amitrazu  i  0,1  mg/kg  dla  kumafosu.  Amitraz  i  kumafos  są
substancjami  czynnymi  w  preparatach  uŜywanych  do  zwalczania  inwazji  roztocza  Varroa
destructor.
Załącznik II  zawiera wykaz substancji, dla których nie jest wymagane ustalenie MRL i które
przy  stosowaniu  się  do  zaleceń  producenta  uwaŜa  się  za  bezpieczne.  Do  takich  substancji
stosowanych  w  terapii  pszczół,  głównie  przy  zwalczaniu  inwazji  roztocza  Varroa  destructor
zaliczono flumetrynę, fluwalinat, kwas mlekowy, tymol, kamforę, olejek eukaliptusowy, kwas
mrówkowy oraz kwas szczawiowy.
Załącznik  III    zawiera  wykaz  substancji,  dla  których  został  wyznaczony  tymczasowy  MRL,
ale jego oznaczenie wymaga dodatkowych badań. Do tej grupy zaliczono cymiazol, który jest
substancją  czynną  preparatu  Apitol  uŜywanego  w  niektórych  krajach  (poza  Polską)  do
zwalczania inwazji Varroa destructor
Załącznik IV  zawiera wykaz substancji, dla których nie moŜe być ustalony MRL, poniewaŜ
są to substancje uznane w kaŜdej ilości za szkodliwe dla ludzi. Z substancji wchodzących w
skład  leków  dla  pszczół  naleŜą  tu  chloramfenikol,  nitrofurany  oraz  od  2000  roku
bromopropylat będący substancją czynną preparatu roztoczobójczego Folbex VA uŜywanego
w  zwalczaniu  inwazji  Acarapis    woodi  oraz  Varroa  destructor.  W  grupie  teŜ  znalazła  się
obecnie fumagilina, do niedawna powszechnie stosowana w terapii choroby sporowcowej.
      Konsekwencją  tych  wymagań  jakościowych  dla  miodu  jako  środka  spoŜywczego  jest
obecnie  bardzo  ograniczona  liczba  środków  leczniczych  moŜliwych  do  stosowania  w
pasiekach bez obawy jego skaŜenia pozostałościami.
       Aplikowanie  leków  u  pszczół  musi  więc  uwzględniać  wymagania  jakościowe  dla
produktów  pszczelich,  głównie  miodu,  a  takŜe  uwarunkowania  biologiczne  wynikające  z
trybu Ŝycia pszczoły modnej w zorganizowanej społeczności, jaką jest rodzina pszczela oraz z
warunków  klimatycznych  i  związanego  z  nimi  następstwa  pór  roku  wyznaczających  roczny
rytm aktywności Ŝyciowej pszczół.

Ustalone w naszym kraju najwyŜsze dopuszczalne poziomy pozostałości produktów

leczniczych weterynaryjnych reguluje Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z
dnia 10 maja 2003 w sprawie najwyŜszych dopuszczalnych poziomów pozostałości
zanieczyszczeń

chemicznych,

biologicznych,

produktów

leczniczych

skaŜeń

promieniotwórczych w roślinach, u zwierząt, w tkankach lub narządach zwierząt po uboju i w
ś

rodkach spoŜywczych pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego. Zgodnie z tym

Rozporządzeniem,  z  substancji  z  czynnych  wchodzących  w  skład  leków  weterynaryjnych
stosowanych  w  pszczelarstwie,  miód  nie  powinien  zawierać  Ŝadnej  ilości  antybiotyków,
sulfonamidów,  poniewaŜ  nie  ustalono  dla  tych  związków  maksymalnych  dopuszczalnych

limitów pozostałości.. Limity te dla miodu zostały jedynie ustalone dla amitrazy 0,2 mg/kg i
kumafosu  –  0,1mg/kg  Z  substancji  czynnych,  które  nie  powinny  się  znajdować  w
jakiejkolwiek  ilości  w  miodzie  ze  względu  na  szkodliwość  dla  zdrowia  ludzi,  w
Rozporządzeniu wymienia się chloramfenikol oraz nitrofurany.
       Środki lecznicze w rodzinie pszczelej mogą być stosowane w rozmaity sposób.
Droga pokarmowa:
Sposób ten polega na podawaniu środków leczniczych rozpuszczonych w syropie cukrowym
lub  w  wodzie.  Syrop  cukrowy  jest  pokarmem  atrakcyjnym  dla  pszczół  dzięki  wysokiej
koncentracji  sacharozy.  Środek  leczniczy  pobrany  z  pokarmem  przez  pewną  grupę  pszczół
bardzo  szybko  dociera  do  wszystkich  dorosłych  osobników  w  rodzinie  pszczelej  dzięki
zjawisku trofalaksji.
Zjawisko  trofalaksji  wykorzystuje  się  przy  stosowaniu  systemicznych  środków
warroabójczych  nakrapiając  pszczoły  wodną  zawiesiną  względnie  roztworem  leku.  Pszczoły
oczyszczając  i  osuszając  się  wzajemnie  wprowadzają  do  swoich  organizmów  środek
leczniczy.
Obecnie  droga  pokarmowa  w  aplikowaniu  leków  u  pszczół  ma  zastosowanie  tylko  przy
zwalczaniu  inwazji  Varroa  destructor,  poniewaŜ  w  praktycznie  zaniechano    chemioterapii
przy

zwalczaniu

zgnilca

amerykańskiego,

zgnilca

europejskiego

oraz

grzybicy

otorbielakowej.
Podawanie  pszczołom  leków  w  pokarmie  zwiększa  ryzyko  skaŜenia  miodu,  poniewaŜ
ewentualny  nadmiar  pokarmu  jest  przez  pszczoły  magazynowany  w  plastrach,  a  przy
nakrapianiu pszczół moŜe nawet bezpośrednio dostawać się do zasobów pokarmowych.
Odymianie
     Jest to sposób stosowany do zwalczania roztocza Varroa destructor. Polega on na tym, Ŝe
z tlącego się paska bibuły  lub z tlącej się, odpowiednio spreparowanej tabletki, wydziela się
wraz  z  dymem  środek  warroabójczy,  który  osadza  się  na  ciele  pszczół  i  na  drodze
kontaktowej poraŜa znajdujące się tam pasoŜyty, które opadają na dno ula.
Sublimacja
     Zjawisko to wykorzystuje się przy zwalczaniu inwazji Varroa destructor, Acarapis woodi,
ewentualnie  Braula  coeca,  a  takŜe  przy  niszczeniu  szkodników  suszu  woskowego  w
magazynach pszczelarskich. JeŜeli środek sublimujący, występujący pod postacią kryształów,
umieszcza  się  wewnątrz  ula,  konieczne  jest  zasiatkowanie  pojemnika,  aby  pszczoły  nie
wyniosły zawartości  na zewnątrz.
Parowanie
     Ten  sposób  aplikacji  leków  stosuje  się  przy  zwalczaniu  inwazji  Varroa  destructor,
ewentualnie przy leczeniu grzybicy otorbielakowej. Zazwyczaj jest w tym celu uŜywany kwas
mrówkowy  parujący  ze  specjalnych  pojemniczków  lub  odpowiednio  spreparowanych  mat
celulozowych. Przy stosowaniu kwasu mrówkowego naleŜy zachować szczególną ostroŜność,
poniewaŜ w wyŜszych stęŜeniach wykazuje on toksyczne właściwości dla pszczół i czerwiu.
Ś

rodki ostroŜności konieczne są równieŜ przy aplikowaniu pszczołom kwasu szczawiowego.

Droga kontaktowa z wykorzystaniem nośników z tworzywa sztucznego
    Ten sposób aplikowania leków ma zastosowanie w zwalczaniu inwazji Varroa destructor.
W  tym  przypadku  substancje  warroabójcze  są  inkorporowane  do  specjalnie  preparowanych
nośników  (pasków)  z  tworzyw  sztucznych  lub  nanoszone  na  ich  powierzchnię.  Paski  takie
umieszcza  się  wewnątrz  ula,  między  plastrami.  Pszczoły  przemieszczając  się  między
plastrami  roznoszą  na  swoich  odnóŜach  substancje  warroabójcze  w  całym  środowisku
ulowym,  dzięki  czemu  substancje  te  znajdując  się  na  ciałach  pszczół,  na  plastrach,  drogą
kontaktową  działają zabójczo na roztocze Varroa destructor

4.3. str 47 Zwalczanie chorób pszczół w świetle przepisów o zwalczaniu zakaźnych
chorób zwierząt

Pszczoła miodna jako owad uŜytkowy, w sensie prawnym uznana jest jako zwierzę

gospodarskie i w związku z tym nadzór nad prowadzeniem gospodarstwa pasiecznego, w
którym są utrzymywane pszczoły, w zakresie ich stanu zdrowotnego, a takŜe nad produkcją
produktów pszczelarskich, podlega Inspekcji Weterynaryjnej (Ustawa z dnia 29 stycznia 2004
r. – „O Inspekcji Weterynaryjnej”).

Obecnie w Polsce ustawowy obowiązek zgłaszania i zwalczania dotyczy tylko jednej

jednostki chorobowej u pszczół, a mianowicie zgnilca amerykańskiego – American foulbrood
(zwanego równieŜ zgnilcem złośliwym). Podstawą prawną takiego postępowania jest ustawa
z dnia 11 marca 2004 o „Ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych
zwierząt”, załącznik nr 2, poz. 22) z późniejszymi zmianami.

W przypadku chorób pszczół trzy inne ich jednostki chorobowe, a mianowicie zgnilec

europejski (Euroropean foulbrood), warroza (Varroosis) oraz choroba roztoczowa (Acariosis of
bees), wymienione w załączniku nr 3 Ustawy z dnia 11 marca 2004 poz. 37, 38 i 39, są objęte
jedynie obowiązkiem rejestracji.
Rozporządzenie    Ministra    Rolnictwa  i  Rozwoju  Wsi  z  dnia  22  kwietnia  2004  w  sprawie
powiadamiania  o  chorobach  zakaźnych  zwierząt  podlegających  obowiązkowi  notyfikacji  w
Unii  Europejskiej  rozszerza  w  wypadku  pszczół  obowiązek  notyfikacji  o  dwie  choroby  a
mianowicie :
-inwazję małego chrząszcza ulowego Aethina tumida
-inwazję  roztocza Tropilaelaps clareae

Taki stan prawny odpowiada wymaganiom w zakresie przystosowywania naszego

ustawodawstwa weterynaryjnego do wymogów prawnych UE i jest zgodny z Rozporządzeniem
Komisji UE z dnia 5 sierpnia 2003 (EC1398/2003) rozszerzającym Aneks A Dyrektywy
92/65/EEC o dwie wzmiankowane wyŜej choroby.

Aktem wykonawczym regulującym postępowanie lekarzy weterynarii przy

podejrzeniu zgnilca amerykańskiego pszczół jest Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i
Rozwoju Wsi z dnia 14 września 2005 w sprawie zwalczania zgnilca amerykańskiego pszczół.

Przedstawione normy prawne w zakresie zwalczania zakaźnych chorób pszczół w

Polsce  są  zgodne  z  zaleceniami  Międzynarodowego  Urzędu  do  Spraw  Epizootii  (Office
International  des  Epizooties,  w  skrócie  OIE).  Organizacja  ta  zajmuje  się  nie  tylko  rejestracją
zaraźliwych  chorób  zwierząt,  ale  takŜe  opracowuje  wytyczne  odnośnie  metod  ich
diagnozowania,

zwalczania

oraz

zasad

wydawania

certyfikatów

dotyczących

międzynarodowego obrotu zwierzętami i produktami pochodzenia zwierzęcego (OIE Manual
Standards for Diagnosis, Tests and Vaccines)

Opinie i zalecenia OIE dotyczą takŜe pszczół, poniewaŜ pięć jednostek chorobowych tego

gatunku zaliczono do kategorii „Choroby pszczół”. W aktualnym wykazie chorób zaraźliwych
zwierząt (OIE Terrriestral Animal Code, edition 2006) znajdują się następujące jednostki
chorobowe pszczół:

zgnilec amerykański (American foulbrood of honey bees)

zgnilec europejski (European foulbrood of honey bees)

choroba roztoczowa (Acarapidosis of honey bees

warroza (Varroosis)

inwazja małego chrząszcza ulowego Aethina tumida (Small hive beetle infestation)

inwazja roztoczy Tropilaelaps sp. (Tropilaelaps infestation).

Nosemoza pszczół

Str. 61 Rozdział „Leczenie i zapobieganie”

Informacje dotyczące leczenia są nieaktualne, poniewaŜ wycofano z uŜycia Fumagillinę.

Pozostają aktualne informacje dotyczące zwalczania choroby, zapobiegania oraz odkaŜania

Choroba pełzakowa   str 63

Nieaktualna jest informacja na temat uŜywania Fumagilliny

Choroba roztoczowa  str  66

Obecnie  przy  ewentualnym  leczeniu  akarapidozy  moŜliwe  jest  jedynie  stosowanie  tymolu  wg
wskazań podanych na str 67
Absolutnie  zabronione  jest  stosowanie  Folbexu  VA  zaprzestano  równieŜ  jego  produkcji)  z
uwagi na jego powinowactwo i wyjątkowe moŜliwości kumulowania się w wosku, co wiąŜe się
z przedostawaniem do miodu.
Mimo, Ŝe akarapidoza nie jest obecnie notowana w Polsce, znajduje się w wykazie nr 3 Ustawy
jako choroba podlegająca obowiązkowi rejestracji.

Inwazja małego chrząszcza Aethina tumida Murray

Mały  chrząszcz  ulowy  zaliczany  jest  do  rzędu  chrząszczy  (Coleoptera),  rodziny  Notuliidae.
Stwierdzono go po raz pierwszy w roku 1887 w Nigerii. Jest pospolitym szkodnikiem koloniach
podgatunku  pszczoły  miodnej,  a  mianowicie  u  Apis  mellifera  scutelata  na  terenie  wyŜyny
afrykańskiej, a takŜe koloniach Apis mellifera capensis Ŝyjącej na południowych terenach RPA.
Poza  kontynentem  afrykańskim  stwierdzono  do  pierwszy  raz  w  roku  1998  na  Florydzie  i  na
terenie stanu Georgia, później w Południowej Karolinie, Pensylwanii Ohio i Minnesota. W roku
2002 zanotowano przypadek importu wosku z larwami tego pasoŜyta do kanadyjskiej prowincji
Manitoba.  W  tym  samym  czasie  mały  chrząszcz  ulowy  został  zawleczony  do  Australii,  a  w
roku 2003 stwierdzono go w Egipcie.
Jedyny  dotąd  przypadek  stwierdzenia  obecności  (i  szybkiej  likwidacji)  małego  chrząszcza
ulowego w Europie zanotowano w roku 2005 na terenie Portugalii.
Inwazja małego chrząszcza ulowego obecnie podlega obowiązkowi notyfikacji.
Dojrzałe  chrząszcze  Aethina  tumida  mają  ciało  o  spłaszczonym,  wydłuŜonym  kształcie,
długości  5-7  mm,  co  stanowi  około  1/3  długości  ciała  pszczoły,  są  barwy  jasno  brązowej,
ciemniejącej  aŜ  do  czarnej  u  starszych  osobników.  Posiadają  charakterystyczne  czułki  o
maczugowatym  zgrubieniu  na  końcach.  Długość  Ŝycia  samicy  A.  tumida  wynosi  około  6
miesięcy.
Samice  małego  chrząszcza  ulowego  po  wniknięciu  do  wnętrza  ula  składają  na  plastrach,  w
szczelinach  ula  na  dennicy,  perłowo-białe  jaja  w  postaci  nieregularnej  masy.  Jedna  samica
moŜe  złoŜyć  do  1000  jaj.  Z  jaj  wylegają  się  larwy  barwy  kremowej,  które  po  10-12  dniach
intensywnego  Ŝerowania  osiągają  stadium  przedpoczwarki.  Przedpoczwarki  wykazują  silny
migracyjny instynkt geotropowy, opuszczają ul i zagrzebują się w ziemi na głębokość około 10
cm.  Stadium  poczwarki  trwa  średnio  3-4  tygodnie,  a  postacie  imago  wychodzą  z  ziemi  i
przedostają  do  nowych  rodzin  pszczelich  odbywając  loty  nawet  na  odległość  24  km.  Samica
osiąga dojrzałość w okresie około tygodnia po przepoczwarczeniu.

Postacie imago chrząszcza jak i jego larwy, w rodzinach pszczelich odŜywiają się

jajami,  czerwiem  pyłkiem,  miodem  i  woszczyną.  Zanieczyszczony  ich  odchodami  miód
fermentuje,  wycieka  z  plastrów  wydzielając  zapach  zepsutych  pomarańczy  i  staje  się
nieatrakcyjny  dla  pszczół.  W  rodzinie  niepokojonej  przez  pasoŜyta  ustaje  czerwienie  matki,
pszczoły nie chcą  obsiadać plastrów, często opuszczają ul.

Mały chrząszcz ulowy w koloniach pszczół afrykańskich powoduje nieznaczne straty,

natomiast w USA jest groźnym szkodnikiem hodowanych tam europejskich ras pszczół. Istnieje
duŜe  prawdopodobieństwo    zawleczenia  tego  pasoŜyta  w  cieplejsze  regiony  Europy,  gdzie
teoretycznie,  a  nawet  z  duŜą  dozą  prawdopodobieństwa,    moŜe    się  rozmnaŜać,  a  przede
wszystkim przetrwać okres zimy w kłębie zimujących pszczół.

Mały chrząszcz ulowy moŜe Ŝerować, nawet się rozmnaŜać na owocach tropikalnych

jak:  banany,  ananasy,  awokado,  kantalupa,  papaja,  mango,  pomarańcze,  grejpruty,  melony  a
nawet truskawki. Przypuszcza się, Ŝe jego alternatywnym Ŝywicielem mogą teŜ  być trzmiele.

W USA inwazję małego chrząszcza ulowego zwalcza się w ulu stosując preparaty

zawierające kumafos, a glebę wokół ula , nawet w odległości do 4 m, odkaŜa się preparatami
zawierającymi permetrynę.

W zapobieganiu inwazji ogromną rolę odgrywa przestrzeganie kontroli sanitarnej w

odniesieniu do obrotu międzynarodowego matek pszczelich i tzw. pakietów pszczół, oraz
produktów pszczelich. W krajach UE istnieje obowiązek notyfikacji przypadków stwierdzenia
ewentualnej obecności małego chrząszcza ulowego.

Warroza  str 67

Konieczna jest aktualizacja akapitu dotyczącego etiologii warrozy, poniewaŜ sprawcą warrozy
u pszczoły miodnej nie jest roztocz Varroa jacobsoni, lecz roztocz Varroa destructor

W  roku    2000  Anderson  &  Trueman  opublikowali  na  łamach  czasopisma  Experimental  and
Applied  Acarology  wyniki  swoich  badań,  z  których  wynikało,  Ŝe  oprócz  roztocza  Varroa
jacobsoni (Oudemans 1904) istnieje jeszcze jeden gatunek roztocza z rodzaju Varroa, nazwany
przez  tych  autorów  Varroa  destructor.  Roztocz  Varroa  destructor  występuje  w  warunkach
naturalnych  w  rodzinach  azjatyckiego  gatunku  pszczoły,  a  mianowicie  pszczoły  wschodniej
Apis  cerana  F.  Ten  właśnie  gatunek  roztocza  na  terytorium  Azji  przedostał  się  do  rodzin
hodowanej  tam  pszczoły  miodnej  i  potem  rozpowszechnił  na  całym  świecie  (nie  jest  dotąd
notowany  w  Australii,  i  na  Hawajach).  Roztocz  Varroa    jacobsoni  (uznawany  do  roku  2000
jako  czynnik  etiologiczny  warrozy  pszczoły  miodnej),  jak  się  okazało,  bytuje  jedynie  w
rodzinach  pszczoły  wschodniej,  nie  rozmnaŜa  się  w  rodzinach  pszczoły  miodnej,  a  więc  nie
moŜe być uznany za pasoŜyta czy choćby szkodnika tego gatunku pszczoły.
     W  dalszych  badaniach  materiału  genetycznego  roztoczy  okazało  się,  Ŝe  zarówno  u  V.
jacobsoni  jak  i  u  V.  destructor  występują  duŜe    zróŜnicowania  w  zakresie  DNA.  W  obrębie
gatunku Varroa destructor wyodrębnione dwa typy (haplotypy) roztoczy, które mają znaczenie
w  patogenezie  warrozy,  poniewaŜ  roztocze  te  doskonale  przystosowały  się  do  Ŝycia  w
rodzinach  pszczoły  miodnej  Są  to  typy:  koreański  (zwany  teŜ  rosyjskim)  i  typ  japoński.  Typ
koreański roztocza Varroa destructor w ciągu niespełna 20 lat rozpowszechnił się w pasiekach
na całym świecie. RozmnaŜa się on doskonale na czerwiu powodując w nieleczonych rodzinach
ogromne  straty.  Obecnie  występuje  w  rodzinach  pszczoły  miodnej  w  Europie,  na  Bliskim
Wschodzie,  w  Południowej  Afryce,  w  Ameryce  Północnej  (łącznie  z  typem  japońskim)  i
oczywiście  w  Azji.  Drugi,  odrębny  typ  roztocza  Varroa  destructor,  zwany  japońskim,
występuje  w  Japonii.  Tajlandii,  przewaŜa  w  Ameryce  Południowej,  a  w  Ameryce  Północnej
występuje  łącznie  z  typem  koreańskim.  Roztocze  tego  typu  słabo  rozmnaŜają  się  na  czerwiu
pszczoły miodnej, a więc straty przez nie powodowane są niezbyt dotkliwe.
Reasumując: poprawna pod względem zoologicznym nazwa gatunku roztocza wyodrębnionego
w roku 2000 przez Andersona i Truemana i uznanego za czynnik etiologiczny warrozy pszczoły
miodnej  to:  Varroa  destructor  Anderson  &Trueman  2000.  W  Europie  w  rodzinach  pszczoły
miodnej spotyka się wyłącznie typ koreański (rosyjski) roztocza Varroa destructor. W Ameryce
Północnej  spotyka  się  oba  typy  tzn.  typ  japoński  i  koreański,  ale  przewaŜa  ten  ostatni.
Natomiast w Ameryce Południowej inwazja Varroa destructor dotyczy tylko typu japońskiego,
stąd nie notuje się tam strat powodowanych warrozą.
Roztocz  Varroa  jacobsoni  (Oud.1904)  bytuje  wyłącznie  w  rodzinach  pszczoły  wschodniej
(Apis cerana) występującej w kilku podgatunkach tylko na terytorium Azji.
      Okazało  się  teŜ,  Ŝe  to  właśnie  typ  koreański  Varroa  destructor  wykształca  oporność  na
akarycydy,  zwłaszcza  na  akarycydy  z  grupy  syntetycznych  pyretroidów,  co  wiąŜe  się  z
ogromnymi problemami w zwalczaniu inwazji tego roztocza w pasiekach.

Uwaga! Dane dotyczące morfologii, biologii roztocza są oczywiście aktualne w tekście całego
rozdziału.  W  tekście  skryptu,  tam,  gdzie  jest  wymieniana  nazwa  „Varroa  jacobsoni”  jako
czynnika etiologicznego warrozy,  chodzi o roztocza Varroa destructor.

   Str  69    Obawy  deformacji  skrzydeł  przypisywane  zaburzeniom  w  metamorfozie  są  raczej
wynikiem  zakaŜenia  wirusem  zdeformowanych  skrzydeł  (DWV)  Wirus  ten  jest  najbardziej
powszechnym wirusem towarzyszącym inwazji Varroa destructor.

Str 71 – Leczenie i zwalczanie- zmiany

1/ środki kontaktowe dymne
2/ środki układowe (systemiczne)
3/ środki kontaktowe w postaci pasków oparte na syntetycznych pyretroidach i amitrazie

   4/ inne

ad.1.    wycofany    jest  z  uŜytkowania  i  produkcji  Folbex  VA,  v.  informacje  dotyczące
moŜliwości stosowania leków u pszczół
         aktualne są dane dotyczące stosowania Apiwarolu AS

ad.2. nie są aktualne  dane dotyczące Perizinu,  poniewaŜ obecnie zaprzestano jego  produkcji
         Nie stosuje się w Polsce Apitolu chociaŜ uŜywa się go w niektórych krajach UE

ad.3. aktualne są jednie dane dotyczące Bayvarolu.
         W Polsce zaprzestano produkcji Fluwarolu opartego na fluwalinacie a Apistan (teŜ oparty
na  fluwalinacie)  nie  jest  sprowadzany  do  Polski,,  choć  jest  dopuszczony  do  stosowania  w
niektórych krajach UE
          Prawdopodobnie w bieŜącym roku będzie dostępny, produkowany przez  firmę Biowet w
Puławach,  preparat  o  nazwie  Biowar  o  ile  przejdzie  harmonizację.  Są  to  paski  z  tworzywa
sztucznego z amitrazem jako substancją czynną .
         Zasada  roztoczobójczego  działania  tych  pasków  jest  taka  sama,  jak  w  przypadku
Bayvarolu

         Biowar – substancją czynna - amitraz znajduje się całej masie paska. Pasek zawiera 400
mg  amitrazu.  Lek  stosuje  się  po  ostatnim  miodobraniu  (koniec  lipca  do  końca  października.
Na rodzinę przeznacza się dwa paski zawieszając je  w uliczkach międzyramkowych, z duŜą
ilością  pszczół.  Paski  powinny  swobodnie  zwisać  między  ramkami,  aby  pszczoły  miały  do
nich  łatwy  dostęp.  Paski  powinny  pozostawać  w  ulu  8  tygodni.  Jedynie  przy  stosowaniu
pasków wczesną wiosną ( w marcu), naleŜy je wyjąć po 4 tygodniach.
       Wszystkie  wymienione  preparaty  nie  mogą  być  stosowane  w  okresie  produkowania
miodu  konsumpcyjnego.  Karencja  30  dni  dla  miodu  obowiązuje    w  wypadku  stosowania
Apiwarolu.

4. Inne
    Nieaktualne są informacje na temat Apifosu. Apifos nie jest juŜ produkowany podobnie jak
zawierający kwas mrówkowy Apisan AF.
    Aktualne są dane na temat Formidolu (produkowany i stosowany w Czechach) oraz zasad
stosowania kwasu mrówkowego.
    Kwas mrówkowy w stęŜeniu 60% moŜna teŜ stosować w rodzinach pszczelich posługując
się  specjalnymi  dozownikami  zaopatrzonymi  w  knot  umoŜliwiający  jego  kontrolowane,
bezpieczne  dla  pszczół  stosowanie.  Wprawdzie  kwas  mrówkowy  jest  jedyną  substancją
warroabójczą  przenikającą  przez  zasklepy  na  czerwiu  ale  ze  względu  na  bezpieczeństwo
pszczół trzeba przy jego stosowaniu zachować pewne środki ostroŜności. PoniewaŜ w handlu
najczęściej  jest  spotykany  85%  kwas  mrówkowy  ,  jego  60%  roztwór  uzyskuje  się  przez
dodanie  do  70  ml    85%  kwasu  mrówkowego  30  ml  wody.  Stosowanie  kwasu  mrówkowego
musi  być  jednak  połączone  z  zabiegami  hodowlanymi  jak  usuwanie  zasklepionego  czerwiu
trutowego, ewentualne tworzenie tzw. odkładów .
     Kwas  szczawiowy  stosowany  jest  w  postaci  3,2%  roztworu  w  syropie  cukrowym  (1:1)
Roztwór taki nakrapia się strzykawką lub aplikatorem na pszczoły znajdujące się w uliczkach

międzyramkowych w ilościach od 20 do 35 ml w zaleŜności od siły rodziny. Zabieg leczniczy
wykonuje się w rodzinach bez czerwiu jesienią (w drugiej połowie października).
Temperatura zewnętrzna nie powinna być poniŜej 0

C. Wykonuje się tylko jeden zabieg, nie

wolno wykonywać ponownego zabiegu przed upływem 3 miesięcy.
Uwaga!  obecnie  stosowanie kwas mrówkowego w pasiekach jest w Europie legalne. Kwas
szczawiowy  nieoficjalnie  był  stosowany  w  pasiekach,  jednak  dopiero  w  październiku  2003
zalegalizowano  jego  stosowanie  na  podstawie  decyzji  Europejskiej  Agencji  ds.  Kontroli
leków (EMEA – European Agency for the Evaluation of Medicinal Products), która uznała, Ŝe
kwas  szczawiowy  nie  stanowi  zagroŜenia  dla  konsumentów  miodu  pochodzącego  z  rodzin
leczonych  tym  kwasem.  Kwas  szczawiowym  znajduje  się  więc  w  aneksie  (wykazie)  2
dyrektywy Radu Europy EEC 2377/90 .
Podobnie,  jak  w  przypadku  stosowania  kwasu  mrówkowego  konieczne  są  wcześniejsze
zabiegi hodowlane pozwalające na redukcję populacji V.destructor

Tymol
MoŜe  być  stosowany  w  postaci  czystej  (sublimujące  kryształy),  wchodzi  teŜ  w  skład
gotowych  preparatów  W  Polsce  dostępny  jest  preparat  o  nazwie  Tymowarol.  Jego  działanie
polega  na  kontrolowanej  sublimacji  tymolu  w  odpowiednich  pojemnikach.  Czas  działania
preparatu  wynosi  4-6  tygodni.  Przy  stosowaniu  zgodnie  z  zaleceniami  producenta  nie
określono  dla  tego  preparatu  okresu  karencji.  Z  uwagi  na  charakterystyczny  zapach  nie
powinno się jednak stosować tymolu w okresach pozyskiwania miodu konsumpcyjnego
Tymol znajduje się w preparacie API LIFE VAR wraz z kamfora olejkiem eukaliptusowym i
mentolem. Paski te kładzie się na powałkę ula.

Aktualne są akapity dotyczące metod hodowlanych w zwalczaniu warrozy oraz niszczenia
roztoczy w środowisku zewnętrznym.
Warroza znajduje się w wykazie nr 3 Ustawy z 11 marca 2004 i podlega jedynie obowiązkowi
rejestracji.

Zespół CCD (Colony collapse disorder)

Synonimy: zespół masowego ginięcia pszczół, syndrom gwałtownej likwidacji rodziny,

gwałtowne zniszczenie rodziny

Mianem zespołu CCD określa się zjawisko masowego ginięcia pszczół – przede

wszystkim  pszczół  lotnych.  Zjawisko  to  polega  na  gwałtownym  i  masowym  ubytku  tych
pszczół  w rodzinach pszczelich przy jednoczesnym braku martwych osobników w ulu bądź w
jego  bezpośrednim  sąsiedztwie.  W  ulu  pozostaje    matka  w  otoczeniu    kilkunastu  lub  rzadko
kilkudziesięciu  pszczół. Pozostaje takŜe czerw i zapasy pokarmu, które mimo braku  pszczół,
są rabowane dopiero po kilku dniach lub nawet tygodniach od momentu  zniknięcia  pszczół.

Pojedyncze przypadki wystąpienia zespół CCD zaobserwowano w 2004 roku w USA,

ale  problem  ginięcia  pszczół  przybrał  na  sile  dopiero  jesienią  2006  roku  powodując  powaŜne
straty  w  amerykańskich  pasiekach.  W  tym  samym  roku    pojawiły  się  pierwsze  doniesienia  o
wystąpieniu  zespołu  CCD  w  Europie,  mianowicie  w  Hiszpanii,  Portugalii,  Grecji,  a  takŜe  we
Włoszech, Szwajcarii i w Niemczech.
      Przyczyna tego zjawiska nie jest ostatecznie wyjaśniona, wysuwano róŜne hipotezy wiąŜąc
je  z  obniŜeniem  odporności  pszczół  przy  inwazjach  pasoŜytniczych,  ze  zjawiskiem
immunosupresji  jako  następstwem  stosowania  środków  warroabójczych,  a  takŜe  ze  stresem
związanym  z  przewoŜeniem  rodzin  pszczelich  na  odległe  poŜytki  i  stosowaniem  nowych
generacji pestycydów w rolnictwie. Obecnie za główna przyczynę uwaŜa się pyretroidy z grupy
neonikotynoidów (imidachlopryd) oraz rośliny transgeniczne produkujące toksynę Bt.

Inwazja roztoczy Tropilaelaps

Kolejnym  zagroŜeniem  dla  światowego  pszczelarstwa    moŜe  się  okazać    inwazja  azjatyckich
roztoczy z rodzaju Tropilaelaps. Znane są dwa gatunki z tego rodzaju, a mianowicie T. clareae
oraz T. koenigerum, dla których pierwotnym Ŝywicielem jest azjatycki gatunek pszczoły Ŝyjący
w  Indiach  i  na  Filipinach,  a  mianowicie  pszczoła  olbrzymia  (Apis  dorsata).  Stwierdzane  są
takŜe  w  gniazdach  Ŝyjącej  w  Nepalu  pszczoły  skalnej  (Apis  laboriosa).  Po  wprowadzeniu
pszczoły miodnej (Apis mellifera)  na teren Himalajów oraz PendŜabu, juŜ w roku 1968 okazało
się,  Ŝe  roztocz  T.  clareae  był    nie  tylko  stwierdzanych    w  rodzinach  pszczoły  miodnej,  ale
powodował  takŜe    ogromne  straty  w  czerwiu.  Później  wykazano  obecność  tego  roztocza  w
rodzinach    afrykańskiego    podgatunku  pszczoły  miodnej  (Apis  mellifera  scutellata)  oraz  u
pszczoły miodnej hodowanej w Afganistanie, Chinach, Indonezji i na Filipinach.

Roztocz Tropilaelaps clareae jest drobnym roztoczem barwy brązowej, długości

około 1 mm w przypadku samicy Samiec jest nieco mniejszy , ale u tego gatunku nie obserwuje
się  wyraźnego  dymorfizmu  płciowego.  T.  clareae  pasoŜytuje  na  czerwiu  pszczelim
wspomnianych  azjatyckich gatunków pszczół i oczywiście równieŜ na czerwiu hodowanej tam
pszczoły  miodnej.  OdŜywia  się  wyłącznie    hemolimfą  czerwiu  a  rozmnaŜa  tylko  na
zasklepionym  czerwiu  powodując  jego  zamieranie.  Część  czerwiu  przeŜywa  inwazję  i  w
rodzinach  pszczelich  pojawiają  się  wtedy  kalekie  pszczoły.  Na  dorosłych  pszczołach  roztocz
ten moŜe przeŜyć tylko 2 dni, wobec czego usunięcie czerwiu z rodziny pszczelej juŜ tylko na 3
doby, powoduje śmierć prawie wszystkich  pasoŜytów.
Bardzo  krótki  okres  przeŜywalności  tego  pasoŜyta  w  rodzinie  pszczelej  nieposiadającej
czerwiu,  pozwala  mieć  nadzieję,  Ŝe  inwazja  roztoczy  z  rodzaju  Tropilaelaps    nie  będzie
moŜliwa    w  rodzinach  pszczelich  hodowanych  w  warunkach  klimatycznych,  w  których
występują dłuŜsze okresy chłodu i  zjawisko zaprzestania  wychowu czerwiu  przez pszczoły.
W  krajach  o  warunkach  klimatycznych  umoŜliwiających  pszczołom  całoroczny  wychów
czerwiu, wprowadza się  szereg przepisów uniemoŜliwiających  zawleczenie tego pasoŜyta  na
tereny dotychczas wolne od inwazji.

W Polsce, jak i we wszystkich krajach UE, inwazja roztoczy Tropilaelaps podlega

obowiązkowi notyfikacji
Warto wspomnieć, Ŝe w rodzinach pszczelich moŜe występować jednocześnie inwazja roztoczy
V. destructor i inwazja roztoczy Tropilaelaps, ale panuje opinia, Ŝe inwazja tych ostatnich
stanowi większe zagroŜenie dla pszczół.

Zgnilec amerykański  str 75

Tytuł  rozdziału  powinien  jako  pierwszą    uwzględnić  nazwę  choroby:  zgnilec  amerykański,  a
synonimem jest zgnilec złośliwy.
Obecna  nazwa  zarazka:  Paenibacillus  larvae  ssp.  larvae  lub  Paenibacillus  larvae  larvae.
Zarazek naleŜy do rodziny Bacillaceae
Str 79 nie są aktualne zalecenia lecznicze, poniewaŜ środki lecznicze oparte na sulfonamidach
lub  antybiotykach  mogą  być  stosowane  wyjątkowo  i  pod  ścisłą  kontrolą  lekarza.  Zaleca  się
więc  postępowanie  opisane  w  podrozdziale  „Zabieg  przesiedlania”  (bez  leczenia
farmakologicznego).
Zgnilec  amerykański  jest  jedyną  chorobą  pszczół  podlegającą  ustawowemu  obowiązkowi
zgłaszania  i  zwalczania  (załącznik  nr  2,  poz.  22  Ustawy  z  dnia  11  marca  2004).  Z  ustawy  tej
wynika, Ŝe w przypadku podejrzenia wystąpienia choroby zakaźnej zwierząt ( w tym przypadku
zgnilca amerykańskiego) posiadacz zwierzęcia obowiązany jest do:

niezwłocznego zawiadomienia o tym organu Inspekcji Weterynaryjnej, albo
najbliŜszego podmiotu świadczącego usługi z zakresu weterynarii albo wójta,
burmistrza, prezydenta

pozostawienia zwierząt w miejscu ich przebywania i niewprowadzania tam innych
zwierząt

uniemoŜliwienia osobom postronnym dostępu do pomieszczeń lub miejsc
przebywania zwierząt

wstrzymania wywoŜenia, wynoszenia i zbywania produktów i innych przedmiotów
znajdujących się w miejscu, w którym wystąpiła choroba

udostępnienia organom Inspekcji Weterynaryjnej oraz osobom działającym w ich
imieniu, zwierząt do badań i zabiegów weterynaryjnych oraz udzielenia pomocy przy
ich wykonywaniu

udzielenia informacji, które mogą mieć znaczenie dla wykrycia choroby.

Aktem wykonawczym regulującym postępowanie lekarzy weterynarii przy

podejrzeniu zgnilca amerykańskiego pszczół jest rozporządzenie MRiRW z dnia 14 września
2005 w sprawie zwalczania zgnilca amerykańskiego pszczół, którego wynika Ŝe:

za rodziny pszczele zniszczone z nakazu urzędowego lekarza weterynarii nie
przysługuje odszkodowanie

posiadacz zwierząt gospodarskich jest zobowiązany do prowadzenia ewidencji
leczenia zwierząt, do której wpisów dokonuje lekarz weterynarii

lekarze weterynarii powinni prowadzić dokumentację lekarsko-weterynaryjną
wykonanych zabiegów leczniczych i profilaktycznych w ksiąŜce leczenia zwierząt

informacje  o  występowaniu  chorób  zakaźnych  zarówno  podlegających  obowiązkowi
zgłaszania,  zwalczania  jak  i  rejestracji  są  przekazywane  od  lekarza  leczącego
zwierzęta  poprzez  lekarzy  powiatowych,  wojewódzkich  aŜ  do  Głównego  Lekarza
Weterynarii i rejestrowane w księgach zakaźnych zwierząt

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju wsi z dnia 22 stycznia 2003 w rozdz.

25§68 określa m.in. postępowanie przy zwalczaniu zgnilca amerykańskiego i zawiera
ustalenie, Ŝe powiatowy lekarz weterynarii moŜe uznać ognisko zgnilca amerykańskiego za
wygasłe jeŜeli:

1) znajdujące się w ognisku pnie pszczele zostały zlikwidowane albo

2) zastosowano zabiegi mające na celu ratowanie znajdujących się w ognisku pni
pszczelich, a ich skuteczność została potwierdzona przez powiatowego lekarza
weterynarii

3)  oczyszczanie  i  odkaŜanie  zostało    przeprowadzone  w  sposób  określony  w
załączniku  nr  6  pkt  24  W  punkcie  24  tego  załącznika  jest  mowa  o  oczyszczaniu  i
odkaŜaniu  uli,  sprzętu  pasiecznego,  pasieczyska  oraz  postępowaniu  z  produktami
pasiecznymi w przypadku likwidacji ogniska zgnilca amerykańskiego.

Kiślica  str 81

Tytuł  rozdziału  powinien    uwzględnić  jako  pierwszą  nazwę  choroby:    Zgnilec  europejski,  a
synonimem jest kiślica, ewentualnie nazwa: zgnilec łagodny – ta ostatnia nie jest zalecana.
Zmiany w zakresie nomenklatury drobnoustrojów:
zamiast  Bacillus  alvei    -  Paenibacillus  alvei,    zamiast  Melissococcus  pluton-  Melissococcus
plutonius
W podrozdziale „Leczenie i zwalczanie” str. 83  - nie są aktualne informacje dotyczące leczenia
farmakologicznego, poniewaŜ nie stosuje się antybiotyków
Str.  84:  zgnilec  europejski  wg    wykazu  nr  3  Ustawy    z  dnia  11  marca  2004    podlega  jedynie
obowiązkowi rejestracji

Str. 84    Grzybica otorbielakowa

Na stronie 87 jest nieaktualny  akapit dotyczący leczenia Nystatyną oraz informacja o próbach
zastosowania  klotrimazolu.  Aktualne  są  natomiast  informacje  o  zastosowaniu  kwasów
organicznych  w zwalczaniu grzybicy otorbielakowej.

Str. 94.     Zatrucia pszczół środkami ochrony roślin
W tabeli na stronie 95 w rubryce „klasa toksyczności” zamienić na grupy tosyczności

•

I najsilniej toksyczne – na: bardzo toksyczne

•

II średnio toksyczne – na: toksyczne

•

III słabo toksyczne – na: szkodliwe

•

IV praktycznie nietoksyczne – na: pozostałe

Dane bibliografczne:
K.Pohorecka i wsp.- Sympozjum w Celle . Ochrona miodu  Pszczelarstwo 3/2003, 8-10
Lipiński  Z.-  Pozostałości  leków  przeciw  warrozie  w  produktach  pszczelich.  pszczelarstwo
1/2003, str 911
Lipiński  Z.  –  Śmiertelne  zagroŜenie  dla  pszczół  miodnych  oraz  trzmieli  w  Europie,
Pszczelarstwo 1/2004, 2-3
M.Bieńkowska, Z.Konopacka – Środki chemiczne pozostawiają ślady w produktach pszczelich.
Pszczelarstwo, 8/2001, str 5-9
B.Bąk.,  Z.Lipiński  –  Pozostałości  chemioterapeutyków  w  miodzie  cz.I.  Pszczelarstwo  5/2004,
str 7-8
Z.Lipiński,  B.Bąk  –  Metody  jakościowego  i  ilościowego  badania  miodów  na  obecność
antybiotyków. Pszczelarstwo 6/2004, str 77
B.Bąk,  J.Wilde  –  Najnowsze  przepisy  dotyczące  jakości  handlowej  i  zdrowotnej  miodu
pszczelego (część II) . Pszczelarstwo 3/2004, str2-4
G.Topolska  –  Europejska  Konferencja  Apidologiczna  „EurBee”  –  oczami  apipatologa.
Pszczelarstwo 1/2005 str4-7
G.Topolska  Szwedzki wariant zintegrowanej walki z warrozą. Pszczelarstwo, 3/2004 str8-9
G.Topolska – 30 lat zmagań z warroza i co dalej?. Pszczelarstwo 8
G.Topolska  - VIII Europejskie spotkanie na temat walki z warrozą. Pszczelarstwo. 9/2003 str
7-9
Lipiński Zb. – Kwas mrówkowy  w zwalczaniu warrozy. Pszczelarstwo 7/2003, 7/2003 str 10-
11
Gliński Zdz., Kostro K., Klimek E. – Aethina tumida pasoŜyt pszczoły miodnej i jej produktów
Medycyna Weterynaryjna  5/2001, 315-317
Mat. Z Konferencji dydaktycznej w Krynicy 2003
Mat.  z  Konferencji  „Aktualne  problemy  zdrowia  zwierząt  w  praktyce  i  administracji
weterynaryjnej” sesja nr 3, Wrocław 2005
Gliński  Z.,  Kostro  K.  -    Zespół  masowego  ginięcia  pszczół  nową  groźną  chorobą  pszczoły
miodnej. śycie Weterynaryjne 8/2007, 651-653