Wstęp
Materiały narzędziowe są to materiały stosowane do wyrobu części roboczych lub
całych narzędzi. Główne własności materiałów narzędziowych.
Wymagania:
a)
twardość narzędzia – powinna przewyŜszać twardość materiału narzędziowego
od 20 – 30 HRC, np. stal szybkotnąca hartowana to ok. 63 HRC. Narzędziem z tej
stali moŜna obrabiać materiały o twardości od 33-43 HRC.
b)
Odporność na wysoką temp.
Podczas
skrawania narzędzie
nagrzewa
się
przy
duŜych
prędkościach do wysokich temp. MoŜe wtedy osiągnąć temp.
WyŜszą od temp. opuszczania danego materiału narzędziowego
przez co ostrze ulega szybkiemu stępieniu. Wzrostowi temp.
narzędzia moŜemy zapobiec stosując chłodzenie.
c) Odpowiednia wytrzymałość – rodzaj wymaganej wytrzymałości zaleŜy od rodzaju
narzędzia.
d) Odporność na ścieranie
Właściwość ta wymagana jest od wszystkich narzędzi. Szczególnie zaś od tych,
które podczas obróbki muszą zachować odpowiedni wymiar (np. rozwiertak).
e) Zachowanie się podczas hartowania
Po hartowaniu poŜądane jest aby była zachowana odpowiednia twardość,
odpowiednia głębokość, oraz nieprzegrzewalność stali. Narzędzia hartujemy
w oleju lub w powietrzu.
Materiały narzędziowe
Stale narzędziowe niestopowe (węglowe) – stale te posiadają małą zawartość
fosforu i siarki. Posiadają zawartość węgla w granicach (0,38-1,3%). Odznaczają się
niską temperaturą skrawania do ok. 250◦C, a potem tracą własności. Mają małą
odporność na ścieranie. Ich twardość zaleŜy od zawartości węgla i waha się w granicach
56-62 HRC. Stale te hartujemy w wodzie. Ze stali niestopowych wykonujemy narzędzia
o mało skomplikowanych kształtach.
H – twardość
R
–
twardość
mierzymy
na
twardościomierzu
Rocvella
C - skala
Stale narzędziowe niestopowe
Te gatunki stali wykorzystuje się np. na chwyty narzędzi. Ze stali narzędziowych
niestopowych wykonuje się narzędzia do obróbki ręcznej metali np. wiertła do drewna.
Narzędzia te nie mogą pracować z duŜymi szybkościami skanowania.
Stale narzędziowe stopowe oprócz węgla, niewielkich ilości manganu i krzemu,
oraz szkodliwych domieszek fosforu i siarki, zawierają inne składowe:
- chrom, - nikiel, - mangan i krzem, - wolfram, - molibden, - wanad, - kobalt
Składniki stopowe dodaje się w celu uzyskania pewnych określonych własności.
Lepszych własności fizycznych i chemicznych.
Stale stopowe do pracy na zimno – mogą pracować tylko w temp. do około 180◦C.
Przeznaczenie stali:
- narzędzia do obróbki ręcznej
Stale niestopowe płytko hartujące:
N7E do N13 E
Stale niestopowe głęboko hartujące:
N5 do N13
Stal zgrzewalna
N42 do N52
N – stal
narzędziowa
7 – zawartość
węgla wyraŜona w
0,1 częściach %
E – płytko
hartująca
Oznaczenie stali:
NWV – wolframowo-
wanadowa
NCG – stal kobaltowa
Stale stopowe do pracy na gorąco - nie są stosowane na
narzędzia skrawające. Stosuje się je na narzędzia przeznaczone do
obróbki plastycznej metali nagrzewanych do temp. plastyczności.
Stale szybkotnące – stale te zaliczamy do stali stopowych.
Stale te zachowują twardość i zdolność skrawania przy szybkościach
i grubościach warstwy skrawanej wywołujących nagrzewanie się
narzędzi do temp. 650◦
Twardość tych narzędzi wynosi 61-63 HRC
Przeznaczenie:
Ze stali tych wykonuje się narzędzia przeznaczone do obróbek mechanicznych.
Stale szybkotnące są stalami drogimi dlatego naleŜy je stosować na ostrza narzędzi.
Narzędziowe stopy lane – satelity.
Satelity – są to stopy kobaltu, chromu, wolframu, manganu, węgla, i krzemu. Stosuje
się je na narzędzia skrawające lane np. frezy, płytki skrawające itp. Stosowane są one
przede wszystkim tam, gdzie wymagana jest duŜa trwałość, twardość i odporność na
działanie chemikaliów np. kwasu siarkowego. Narzędzia odlewa się w formach. Po
zastygnięciu twardość stelitu wynosi około 61 HRC. Odporność na temp. to 700-800◦C.
Narzędzia wykonane ze satelitów nie podlegają obróbce cieplnej. Są bardzo odporne na
ścieranie. Satelity są trudno obrabialne i podlegają tylko szlifowaniu czyli ostrzeniu
ostrza. śelazo w satelitach występuje w ilości od 3-10%. Obecnie stosuje się równieŜ na
materiały stelitopodobne zawierające głównie Ŝelazo i krzem. śelazo zastępuje wolfram
i kobalt. W materiałach stelitopodobnych Ŝelazo występuje w ilości przekraczającej 50%.
Materiały narzędziowe ceramiczne – węgliki spiekane
Węgliki spiekane otrzymuje się w 3 fazach:
1.
wytwarzanie proszków węglików metali trudno topliwych, głównie wolframu
i tytanu. Oddzielnie wytwarza się proszek kobaltowy.
2.
prasowanie w formach wymieszanych proszków, aby otrzymać odpowiedni kształt
płytki ostrza narzędzia
3.
spiekanie w piecu tunelowym w temp. 1400-1600◦C, przez określony czas,
w którym to proszek kobaltu ulegnie prawie stopieniu i połączy pozostałe proszki
węglików
Składniki węglików
Podstawowymi składnikami węglików spiekanych są węglik wolframu lub węglik wolframu
i tytanu związanych kobaltem. Dodatek węglika tytanu wpływa na zwiększenie twardości,
oraz odporności na zuŜycie.
Oznaczenie stali:
WWS – wolframowo
krzemowa
WCV – chromowa
wanadowa
Oznaczenie stali:
SW 18 – stal szybkotnąca
wolframowa – 18%
SK 5 – stal kobaltowa
Własności skrawające węglików
Węgliki
spiekane
odznaczają
się
najlepszymi
spośród
wszystkich
materiałów
narzędziowych własnościami skrawającymi, przewyŜszającymi znacznie własności stali
szybkotnącej. Charakteryzują się one duŜą twardością, oraz duŜą odpornością na
ścieranie nawet w wysokiej temp. do ok. 700-1000◦C. PowaŜną wadą węglików
spiekanych jest ich kruchość. Narzędzia wykonane z ostrzami z węglików spiekanych źle
znoszą zmienne obciąŜenia, a jeszcze gorzej prace z uderzeniami. Do obróbki
skrawaniem uŜywa się następującej grupy węglików spiekanych.
1.
Węgliki wolframowo – kobaltowo – tytanowe stosowane do obróbki stali i staliwa
oznaczone: S10, S20, S30.
2.
Węgliki wolframowo – kobaltowe stosowane do obróbki Ŝeliwa i stopów lekkich
oznaczone H10, H20.
Ponadto istnieje grupa węglików wolframowych stosowana na końcówki narzędzi
pomiarowych, oraz końcówki głów oznaczona jako: G10, G20.
Spiekane tlenki metali.
Spiekane tlenki metali są to materiały narzędziowe ceramiczne. Podstawowym
materiałem wyjściowym do produkcji płytek jest tlenek glinu (Al
2
O
3
).
Ponadto zawierają niewielkie ilości innych składników jak tlenek magnezu, oraz
tlenki innych metali. Produkcja tych płytek odbywa się w następujących etapach:
a)
wytworzenie tlenków metali
b)
wytworzenie proszków tlenków metali
c)
zmieszanie tlenków w odpowiedniej temp.
d)
wytworzenie kształtek (płytek) – odbywa się to w formach przez prasowanie lub
odlewanie pod ciśnieniem
e)
spiekanie w temp. powyŜej 1700◦C. Płytki takie odznaczają się wielką odpornością
na ścieranie, oraz nie tracą własności skrawających do temp. 1200◦C. PowaŜną
wadą wytwarzanych płytek są znacznie niŜsze wskaźniki wytrzymałościowe, oraz
skomplikowany proces technologiczny.
W przemyśle uŜywa się 2 rodzajów spiekanych tlenków metali:
1.
Białe – przeznaczone do obróbki Ŝeliwa szarego i stali miękkich duŜymi
prędkościami skrawania.
2.
Czarne - przeznaczone do obróbki twardych Ŝeliw i stali hartowanych, oraz
do obróbki wszystkich materiałów (wykończeniowej).
Diament – materiał narzędziowy.
Diament jest to czysty węgiel występujący w postaci kryształu. RozróŜnia się diamenty:
a)
naturalne – wydobywanie w kopalniach diamentów
b)
sztuczne – otrzymywane w laboratoriach
Diament odznacza się największą wytrzymałością na ścieranie, oraz największą
twardością. Diamentów uŜywa się w przemyśle do toczenia metali nieŜelaznych, gumy,
fibry, ebonitu, bakelitu, a takŜe stosuje się do wyrobu narzędzi ściernych.
Diament sztuczny otrzymuje się z grafitu, prasując go pod duŜym ciśnieniem przy
jednoczesnym nagrzewaniu do temp. ok. 4500◦C. Diamenty sztuczne są droŜsze
niŜ naturalne.
Materiały na części chwytowe narzędzi.
Chwyty narzędzi walcowe, stoŜkowe, oraz pryzmatyczne najczęściej wykonywane są
ze stali:
a)
konstrukcyjnej wyŜszej jakości (45 lub 55)
b)
stali narzędziowej niestopowej o zawartości węgla od 0,6%
Korpus narzędzi wielostoŜkowych wykonywane są ze stali konstrukcyjnej stopowej
do ulepszania cieplnego. Korpusy głowic frezowych wykonywane są z Ŝeliwa stopowego,
a o duŜych gabarytach ze stopu aluminium.