POLSKA W XII-XIlI WIEKU
USTAWA SUKCESYJNA
BOLESŁAWA KRZYWOUSTEGO I JEJ ZNACZENIE
Książę Bolesław III Krzywousty (1106-1138), w wyniku zwycięskich walk z bratem Zbigniewem i pomyślnego
powstrzymania najazdu niemieckiego cesarza Henryka V (1109 bohaterska obrona Głogowa, porażka Niemców koło
Wrocławia - Psie Pole), zjednoczył ziemie polskie. Polska obroniła swą niezależność, przestała płacić Czechom
trybut. W wyniku ciężkich walk (1113-1122) rycerze polscy zajęli Szczecin i podporządkowali Krzywoustemu całe
Pomorze. Książę polski, traktując całą ziemię jako swoją własność (państwo patrymonialne), mając kilku synów i
chcąc zapobiec walkom o władzę ustanowił podział państwa i zasadę obejmowania zwierzchniej władzy w Polsce.
Tak zwana ustawa sukcesyjna Bolesława Krzywoustego nie była testamentem - została przyjęta na kilka lat przed
śmiercią księcia Bolesława i z pewnością potwierdzona na wiecu możnych duchownych i świeckich. Celem było
zapobieżenie rozbiciu państwa, co było charakterystyczne w ówczesnej Europie (Ruś, Francja, Czechy). Do naszych
czasów nie zachował się dokument sukcesyjny, dlatego też podział państwa budzi wśród historyków wiele sporów i
kontrowersji.
Ustawa sukcesyjna dzieliła nasz kraj na dzielnice dziedziczne - mogty one ulegać dalszym podziałom. Miała służyć
zabezpieczeniu synów Krzywoustego i ich następców (Władysław: Śląsk i ziemia lubuska, Bolesław Kędzierzawy:
Mazowsze i Kujawy, Mieszko Stary: zachodnia Wielkopolska z Poznaniem, Henryk: ziemia sandomierska,
Kazimierz nie otrzymał żadnej ziemi, bo był za młody lub jeszcze się nie urodził); dzielnica niedziedziczna -
pryncypacka, senioralna pozwalała księciu seniorowi (najstarszemu) sprawować władzę nad juniorami.
Prawdopodobnie dzielnica senioralna obejmowała: ziemię krakowską z Krakowem, ziemię łęczycko-sieradzką, część
Wielkopolski z Gnieznem i Kaliszem (inna wersja to ograniczenie tej dzielnicy do granic diecezji krakowskiej -
Małopolska, ziemia sandomierska). Senior miał zwierzchność lenną nad Pomorzem. Princeps (senior) posiadał w
stosunku do juniorów (młodszych Piastowiczów) szczególne uprawnienia - prerogatywy - prowadzenie polityki
zagranicznej, inwestytura dostojników kościelnych także w dzielnicach juniorów, mianowanie kasztelanów w grodach
ziem juniorów, naczelne dowództwo wojskowe, zwierzchność sądownicza nad juniorami.
Po śmierci księcia Bolesława Krzywoustego (1138) rozpoczął się okres rozbicia dzielnicowego w Polsce. Toczyły
się walki wewnętrzne mające na celu pogłębienie rozdrobnienia i konsekwentne ograniczenie pozycji seniora.
Senior Władysław I Wygnaniec (1138-1146) - objął we władanie dzielnicę dziedziczną (Śląsk i ziemię
lubuską) i senioralną. Po kilku latach wybuchł konflikt .
Władysław Łokietek zjednoczył w swoich rękach Wielkopolskę, Małopolskę, ziemię łęczycko-sieradzką i Kujawy.
Rozpoczął u papieża starania o zgodę na koronację królewską. W takim duchu została napisana specjalna petycja
koronacyjna ze zjazdu w Sulejowie dostojników duchownych i świeckich z 1318 r. Dopiero zmiany na tronie
niemieckim i papieskim pozwoliły Łokietkowi otrzymać wstępną zgodę na koronację. 20 stycznia 1320 r. w katedrze
wawelskiej Władysław Łokietek został koronowany na króla Polski dokonało się zjednoczenie ziem polskich,
zakończenie rozbicia dzielnicowego, została odnowiona godność królewska.
Mimo że Łoki.etek odnosił doraźne sukcesy w walkach z Krzyżakami w latach 0. i 30. (1331 r. - bitwa pod Płowcami
- pierwsze większe zwycięstwo rycerstwa polskiego nad Krzyżakami), to jednak stracił ziemię dobrzyńską (1329) i
Kujawy 1 1 332). Arbitraże papieskie nie przyniosły spodziewanego rozwiązania. Konsekwencją walk z Krzyżakami
były nie tylko straty terytorialne, ale także zhołdowanie przez króla czeskiego Jana Luksemburskiego, wspierającego
Krzyżaków, niektórych książąt mazowieckich i śląskich. Nadal wysuwał on pretensje do panowania w Polsce. Rozejm
przynióst zawieszenie działań zbrojnych, a śmierć króla w 1333 r. przedtużała okres spokoju.
PANSTWO KAZIMIERZA WIELKIEGO
POLITYKA WEWNĘTRZNA - WEADZA KRÓLEWSKA
Król Kazimierz Wielki (1333-1370) w polityce wewnętrznej zmierzał do integracji (zjednoczenia) państwa i
wzmocnienia swojej władzy:
- wiele uwagi poświęcił rozwojowi gospodarczemu ziem polskich - warunek silnego zespolenia dzielnic: jednakowe
obciążenia pieniężne i wojskowe dla całej ludności, jednakowe świadczenia na rzecz Kościoła, przeprowadzenie
reformy monetarnej, nakazał używania wytącznie monet polskich przy rozliczeniach - zasada nadrzędna "jedna
moneta w jednym królestwie ", nadał liczne przywileje handlowe i lokacyjne dla miast - 27 miast otoczonych murami;
- król utrzymał urzędy namiestnicze starostów - byli od niego zależni, sprawowali w imieniu władcy władzę w ziemiach
i województwach, ograniczył znaczenie dawnych urzędników dzielnicowych - stali się urzędnikami ziemskimi, powołał
Radę Królewską - miała charakter ponaddzielnicowy, wchodzili w jej skład dostojnicy dzielnicowi i urzędnicy centralni -
kanclerz, podskarbi, podkanclerzy Królestwa, dostojnicy kościelni a także inne osoby wyznaczone przez króla;
między braćmi (juniorzy bez zgody seniora zwołali wiec w Łęczycy w 1141 r., konflikt o ziemię łęczycko-sieradzką po
śmierci księżnej - wdowy Salomei). Rozpoczęła się wojna domowa. Stronę juniorów poparli możni świeccy i Kościół
polski. Senior Władysław pokonany uciekł w 1146 r. z kraju.
Senior Bolesław IV Kędzierzawy (1146-1173) - zajął ziemię senioralną i jednocześnie Śląsk, dziedziczną dzielnicę
Władysława Wygnańca. Wygnany książę prosił cesarza i papieża o interwencję w Polsce w obronie swoich praw, co
spowodowało kilka wypraw cesarza Fryderyka I Barbarossy na ziemie polskie. W 1173 r. pokonany książę Bolesław
(lennik niemiecki) zmarł.
Senior Mieszko I1I Stary (1173-1177, 1198-1201, 1202) - jego działania zmierzające do wzmocnienia wiadzy
książęcej spotkały się z wrogim stanowiskiem możnych duchownych i świeckich. Miał duże trudności w swojej
dzielnicy dziedzicznej - Wielkopolsce: walka z synem o władzę. W wyniku działania opozycji w 1177 r. został
wypędzony z Krakowa.
Książę krakowski Kazimierz II Sprawiedliwy (1177-1194) - objął władzę w Krakowie w wyniku zamachu i obalenia
postanowień ustawy sukcesyjnej ojca (żył jeszcze wówczas brat Mieszko III i bratankowie - książęta śląscy i
wielkopolscy).
Podziai dzielnicowy Polski w 1138 roku
Znalazł poparcie w możnowładztwie i Kościele. Została obalona wola ojca i zasada senioratu i pryncypatu. Rządy
sprawował z woli społeczeństwa na mocy jego prawa do wyboru władcy. W 1180 r. na wiecu w Łęczycy Kazimierz
zrzekł się na rzecz Kościoła prawa do dóbr po zmarłych biskupach (ius spolii) i ograniczył nadużycia możnych w
korzystaniu z podwód (transportu) i stacji (darmowego mieszkania w drodze) w dobrach kościelnych. Kazimierz
Sprawiedliwy uzyskał poparcie Kościoła na ziemiach polskich i papieża dla swoich rządów w Krakowie, a także
rządów swoich dzieci. Uchwały wiecu w Łęczycy zapoczątkowały proces nadawania Kościołowi i rycerstwu
immunitetów (przywilejów), które osłabiały władzę książęcą w Polsce. Państwo Kazimierza Sprawiedliwego
obejmowało: ziemię krakowską, łęczycko-sieradzką, sandomierską; Mazowsze i Kujawy znalazły się pod jego
panowaniem początkowo z tytułu opieki nad Leszkiem, synem Bolesława Kędzierzawego, a po jego śmierci zostały
włączone bezpośrednio do państwa Kazimierza.
Kazimierz Sprawiedliwy zmarł nagle w 1194 r. Władzę w Krakowie objęła regencja (biskup krakowski Pełka i
wojewoda Mikołaj) w imieniu małoletniego syna Kazimierza Sprawiedliwego, Leszka Białego. W walce o Kraków i
zachowanie zasady senioratu nie ustawał Mieszko Stary, który w 1198 r. w porozumieniu z regencją objął rządy w
Krakowie w imieniu Leszka Białego. Około 1201 r. Mieszko Stary ponownie uszedł z Krakowa. W roku następnym
jeszcze raz powrócił i zmarł jako książę krakowski w 1202 r. Panowanie na tronie krakowskim księcia Leszka Białego
(1202-1227) to okres walk o Kraków, którego posiadanie było traktowane jako symbol zwierzchności nad Polską.
Śmierć księcia Leszka Białego i starszych książąt śląskich kończy ostatecznie obowiązywanie zasady senioratu i
pryncypatu w Polsce.
Rozbicie dzielnicowe w Polsce dotyczyło zwłaszcza Śląska, Mazowsza i Kujaw.
POLITYKA ZAGRANICZNA - STRATY TERYTORIALNE
Książę Bolesław III Krzywousty (I10(r1138) musiał podjąć walkę z Niemcami o zachowanie samodzielności - w 1109
r. najazd niemiecki Henryka V na ziemie polskie (w obronie praw Zbigniewa) zakończył się sukcesem księcia
polskiego - dzięki sojuszowi z Węgrami (król Koloman), książę czeski nie wsparł cesarza. Suwerenność Polski została
obroniona, a cesarz wycofał się z naszego kraju. Kontakty polsko-niemiecko-czeskie dotyczyły nie tylko wzajemnych
pretensji prawnych (zwierzchność), ale także rywalizacji tych państw na terenach sąsiednich:
- w 2 poł. XI w. uniezależniło się od władców polskich bogate Pomorze będące terenem wypraw misyjnych i
możliwym terenem ekspansji terytorialnej (atrakcyjnej dla wielu możnych i rycerstwa). Wyprawy na Pomorze
podejmował już Władysław Herman. Również Bolesław Krzywousty wyprawiał się na bogate tereny pomorskie w
latach 1103-1105 - były to wyprawy o charakterze łupieżczym. W latach 1116-1123 Bolesław Krzywousty
podporządkował sobie Pomorze Gdańskie a następnie Pomorze Zachodnie ze Szczecinem i wyspami Uznam i Wolin.
Dzielnica gdańska została włączona bezpośrednio do Polski a Pomorze Zachodnie stało się polskim lennem (książę
Warcisław lennikiem - ponowna chrystianizacja ziem pomorskich, biskupstwo kruszwickie z siedzibą we Włocławku,
nowe biskupstwa w Lubuszu i pomorskie z siedzibą w Wolinie - 1140);
- wyprawy Bolesława Krzywoustego na Węgry - poparcie dla władcy niechętnego wpływom niemieckim, przegrane
walki z Czechami o Śląsk
- program pomorski, zaangażowanie się w konflikty w Czechach i na Węgrzech, próby arcybiskupów magdeburskich
podporządkowania sobie Kościoła polskiego zmusiły naszego władcę do przybycia w 1135 r. na wezwanie cesarza
Lotara II na zjazd w Merseburgu - Krzywousty złożył cesarzowi hołd lenny z Pomorza, zawarł układy z królem
węgierskim, a kilka lat później z księciem czeskim. Za sukces Bolesław mógł uważać poparcie cesarskie dla
samodzielności Kościoła polskiego - w 1136 r. Krzywousty doprowadził do ostatecznego uniezależnienia Kościoła
polskiego od niemieckiego.
W okresie rozbicia dzielnicowego - szczególnie w pierwszym etapie - nad państwem polskim zawisła groźba
pełnego podporządkowania Cesarstwu. W czasie dwóch wypraw niemieckich Fryderyka I Barbarossy (1157 i 1173)
senior Bolesław Kędzierzawy złożył hołd lenny cesarzowi (Krzyszków Poznań), zapłacił wysoki trybut - były to akty
sporadyczne, które nie przesądziły o ostatecznym podporządkowaniu ziem polskich Niemcom. W XIII w., mimo kilku
prób ze strony niemieckiej podporządkowania ziem polskich, książęta polscy (w większości) utrzymali niezależność.
Niektórzy książęta piastowscy wspólnie z lokalnymi władcami niemieckimi podejmowali wyprawy na sąsiednie tereny
Słowian i Prusów. Książęta polscy utrzymywali także kontakty z Rusią. Władcy polscy brali sobie za żony księżniczki
ruskie, lub wydawali za władców ruskich Piastówny. Zaangażowanie się w sprawy ruskie wyrażało się wyprawami
książąt polskich na wschód - Leszek Biały, Konrad Mazowiecki i inni.
Polskie straty terytorialne:
- władcy pomorscy, wobec naporu niemieckiego i duńskiego, popadli w XII w. w zależność od obcych - 1180 r.
Bogusław I zachodniopomorski został Iennikiem cesarza Fryderyka I Barbarossy. Mimo przejściowych sukcesów
duńskich, w 1231 r. cesarz Fryderyk II Sztauf potwierdził zwierzchnictwo margrabiów brandenburskich nad
Pomorzem. W 1188 r. biskup pomorski zerwał związek z metropolią gnieźnieńską;
- Pomorze Gdańskie aż do 1227 r. pozostawało w mniej lub bardziej trwałych związkach z władcami polskimi - lokalni
książęta wspierali władców polskich i uznawali ich zwierzchnictwo. Na kilkadziesiąt lat książęta gdańscy stali się
prawie niezależnymi władcami, atakowani przez margrabiów niemieckich i Duńczyków;
- po sprowadzeniu w 1226 r. przez księcia Konrada Mazowieckiego Krzyżaków na ziemie Polski, nad terenami
polskimi i ziemiami Prusów zawisło śmiertelne niebezpieczeństwo;
- o ważny strategicznie gród Lubusz i ziemię lubuską toczyły się zacięte walki (1 połowa XIII w.). W 1249 r. jeden z
książąt śląskich Bolesław Rogatka zawarł układ z arcybiskupem magdeburskim Wilbrandem - uzyskanie pomocy w
walce z bratem za cenę części Lubusza i ziemi lubuskiej. W konsekwencji Brandenburczycy w latach 1250-1251
zbrojnie zajęli Lubusz i ziemie sąsiednie - zaczątki Nowej Marchii, która zaczęła wciskać się klinem między Pomorze
a Wielkopolskę.
WŁADZA KSIĄŻĘCA - SPOŁECZEŃSTWO
Rozbicie dzielnicowe sprzyjało słabnięciu władzy centralnej princepsa a wzrostowi znaczenia lokalnych książąt
-juniorów, którzy będąc wielokrotnie w konflikcie z innymi władcami piastowskimi szukali poparcia i pomocy.
Uzyskiwali ją od możnych duchownych i świeckich - poparcie możnych uzależnione było od nadania przywilejów,
które osłabiały władzę książęcą a wzmacniały możnowładców, domagających się zwiększenia uprawnień od coraz
słabszego księcia. Próby wzmocnienia władzy książęcej przez Władysława II Wygnańca, Mieszka III Starego -
zakończyły się wybuchem wojny domowej i obaleniem władców przez możnowładztwo krakowskie. Powierzenie przez
możnych krakowskich księciu Kazimierzowi II Sprawiedliwemu tronu krakowskiego, wbrew woli Krzywoustego,
złamało zasadę niepodważalności woli panującego - z czasem tron krakowsko-sandomierski z woli możnych,
uzurpujących sobie prawo wyboru władcy, stał się de facto elekcyjny. Uznanie przez możnych krakowskich lokalnych
książąt za panów Krakowa dokonywało się pod warunkiem każdorazowych nadań kolejnych przywilejów i wolności.
W okresie rozbicia dzielnicowego i kształtowania się stanów wzrosło znaczenie wieców. Coraz częstszą praktyką
stawało się uczestniczenie w wiecach jedynie wąskiej grupy dostojników duchownych i świeckich (w przeciwieństwie
do okresu minionego, kiedy uczestniczyli w nich również wolni ludzie). Wiec międzydzielnicowy łączył kilka wieców
dzielnicowych pod przewodnictwem księcia lub książąt. Urzędniczy wiec dzielnicowy odbywał się w każdej dzielnicy
osobno, przynajmniej raz do roku. Książę konsultował się z wiecem w sprawach: podziału ziemi i spadku, powołania
następcy, nałożenia podatku, ustanowienia nowych praw, prowadzenia polityki zagranicznej, wydania przywilejów i
lokacji, obsadzania urzędów. Na początku XIV w. pojawiły się pierwsze urzędnicze wiece ogólnopaństwowe, z których
następnie wykształcił się sejm walny, czyli parlament polski.
Organizacja wojskowa państwa była związana z przeobrażeniami systemu militarnego państwa w połowie XI w.
Coraz mniejsze znaczenie miała drużyna książęca, a punkt ciężkości przesunął się na osiadłych na ziemi
wojów-rycerzy - w czasie rozbicia dzielnicowego stali się podstawą organizacji wojskowej państwa. Książę płacił
rycerzom za wyprawy poza granice kraju, wykupywał ich z niewoli, wynagradzał poniesione straty. Na wojnie dowodził
książę - wódz, a w jego zastępstwie wojewoda lub starosta. Powszechność obowiązku wojskowego była ograniczana
objęła całą ludność w przypadku wojny obronnej w granicach ziemi. Chłopi byli zobowiązani do budowy i naprawy
umocnień grodów, robienia zasadzek na nieprzyjaciela, dostarczania wozów i koni do transportu. Miast - obok załogi
książęcej - bronili na murach mieszczanie.
XII i XII1 stulecie przyniosły na ziemiach polskich uksztaltowanie się w społeezeństwie średniowiecznym stanów.
Duchowieństwo - posiadało odrębne prawa (prawo kanoniczne), vvłasny system organizacji dóbr, wobec
ograniczoności przez celibat samej liczebności, poprzez liczne nadania ziemskie i immunitetowe - stało się
samodzielną siłą, często występującą przeciwko władcy.
Rycerstwo - druga grupa, uzyskując nadania ziemskie i immunitety, dążyła do współdecydowania o losach ziemi,
kraju, współrządzenia z księciem, ograniczając jednocześnie udzial przedstawicieli innych stanów w rządach.
Rycerstwo w XIV w. zaczęło się zamykać, dostęp do tego stanu stał się trudny, choć awans ze stanu
mieszezańskiego czy kmiecego był jeszcze możliwy.
Mieszezaństwo -jako odrębny stan pojawiło się podczas lokacji miejskich na prawie niemieckim - mieszkańcy
lokowanych miast otrzymywali własny samorząd, sądownictwo, często miastom przydzielano dodatkowe przywileje.
Stan chłopski - nie uprzywilejowana grupa ludności (obok mieszczaństwa) chlopi wsi zakładanych na prawie
niemieckim posiadali wolność osobistą (swoboda opuszczenia wsi po uiszczeniu czynszu), prawo do uprawianej
ziemi, sądownictwo książęce (ezęsto ograniczone na mocy przywileju dla rycerstwa).
Ukształtowały się dwa rodzaje immunitetów: ekonomiczny - książę rezygnował z pobierania określonych posług lub
danin płaconych przez ludność włości immunizowanej. Pan majątku otrzymywał świadczenia, które dawniej spływały
na ręce księcia; sądowy - ograniczał lub całkowicie znosił sądownictwo książęce (urzędników) w dobrach
immunizowanych. Pan majątku stawał się sędzią w swoich dobrach. Na.dając immunitety książę ograniczał swoją
władzę rozszerzając jednocześnie zakres władzy stanów uprzywilejowanych - immunitety objęły dobra duchowne
(różne instytucje kościelne) i świeckie.
PRÓBY ZJEDNOCZENIA ZIEM POLSKICH NA PRZEŁOMIE XIII i
XIV WIEKU
Na przełomie XII i XIII w. na ziemiach Polski trwały dalsze podziały dzielnicowe. Ziemia krakowska nie była objęta
rozdrobnieniem, a panowanie w Krakowie
było pewnym symbolem i krokiem do łączenia ziem polskich. Władcy polscy nie W -li królami, jednak nazwa
Królestwo Polskie utrwaliła się i stała się dla książąt iastowskich symbolem i bodźcem do walki o
jedność polityczną.
W 1217 r. w Dankowie książę krakowski Leszek Biały i Henryk Brodaty, najpo- żniejszy książę śląski, porozumieli
się, dołączył do nich w Sądowlu książę wiel;L polski Władysław Laskonogi i zawarto układ o pomocy w przypadku
zagrożenia ziem jednego z nich. Być może między Leszkiem Białym a Władysławem Lasko-ugim doszło do
porozumienia dotyczącego dziedziczenia ziem po sobie - tzw. :akład o przeżycie. W 1227 r. Leszek Biały i Henryk
Brodaty pospieszyli do Wielkopolski na pomoc Władysławowi Laskonogiemu. Na wiecu w Gąsawie zostali aapadnięci
przez księcia wielkopolskiego Władysława Odonica i księcia Pomo-za Gdańskiego Świętopełka. W trakcie ucieczki w
Marcinkowie książę Leszek ; stał zabity.
Za zgodą możnych krakowskich, którzy otrzymali w Cieni przywilej, księciem : :akowskim został w 1228 r Władysław
Laskonogi (1228-1231), który adopto ał syna Leszka Białego, Bolesława Wstydliwego. Musiał jednak uciekać z krav
zwalezany w Małopolsce przez brata Leszka Białego, Konrada Mazowieckiego, 3 w Wielkopolsce przez Władysława
Odonica. Na mocy testamentu przekazał prawa do Krakowa i Wielkopolski księciu Henrykowi Brodatemu, który
przybył do Krako,wa. Rozpoczęły się walki o Kraków. Henryk Brodaty opanował miasto, ale musiał zrzec się na rzecz
Konrada Mazowieckiego ziemi łęczycko-sieradzkiej. Po śmierci 'l ładysława Laskonogiego w 1231 r. Henryk
Brodaty i Konrad Mazowiecki ogłosili :ię książętami krakowskimi. Możni krakowscy zadecydowali o losach dzielnicy
krahowskiej, oddając miasto w ręce księcia śląskiego.
Państwo Henryka I Brodatego (1231-1238) początkowo obejmowało: więkazość Śląska, Małopolskę, z racji opieki
nad księciem Bolesławem Wstydliwym andomierz, rządy opiekuńcze na Śląsku opolsko-raciborskim. W 1234 r.
zdobyt V-ielkopolskę po Wartę namiestnik i syn Henryka I - Henryk Pobożny. Brodaty a porozumieniu z cesarzem
podjął starania o koronę królewską dla syna. Był ::ieugięty wobec próbującego usamodzielnić się Kościoła. W 1238
r. zmarł.
Henryk II Pobożny (1238-1241) - państwo objęło: Małopolskę, Sandomierz, ląsk opolsko-raciborski, Wrocław i
większość Śląska, Wielkopolskę z Gnieznem. Henryk II Pobożny podjął starania o koronę, ustępował
usamodzielniającemu się Kościołowi. Zginął w bitwie pod Legnicą w 1241 r., w czasie najazdu tatarskiego. Państwo
rozpadło się. Monarchia Henryków Śląskich była pierwszą próbą zjednoczenia ziem polskich po 1138 r.
W 2 połowie XIII w. kilku książąt piastowskich próbowało dokonać zjednocze ia. Proces ten rozpoczął się po śmierci
księcia krakowskiego, Bolesława IV Wstydliwego (1243-1279), i jego następcy Leszka Czarnego (1279-1288),
wnuka Itonrada Mazowieckiego. Część rycerstwa małopolskiego poparła księcia płockiego Bolesława. Nie opanował
on jednak Krakowa, ponieważ reszta rycerstwa z kasztelanem krakowskim Sułkiem oddała miasto księciu
wrocławskiemu Henrykowi IV Probusowi (1289-1290). Rozpoczęły się walki o Kraków między księciem śląskim a
księciem brzesko-kujawskim Władysławem Łokietkiem. Walki zakońezyły się opanowaniem Krakowa przez Henryka
IV Probusa a: Sandomierza przez Władysława Lokietka. Henryk Id jako najpotężniejszy książę polski, roz
począł starania o koronę królewską, które w 1290 r. przerwała śmierć. W testamencie, sporządzonym na
kilka miesięcy przed śmiercią, przekazał swoje prawa do Krakowa księciu wielkopolskiemu, Przemysłowi II
Wielkopolskiemu (1290-1296).
Do panowania w Krakowie i Małopolsce zgłosił roszczenia król czeski Wacław II Przemyślida, który bezpodstawne
pretensje do Krakowa opierał na prawie lennym - otrzymał inwestyturę od króla niemieckiego na Wrocław (Henryk IV
złożył hołd lenny z niego), ale z tego tytułu Wacław II nie miał prawa do Krakowa. I tym razem zadecydowała wola
rycerstwa i mieszczaństwa krakowskiego, które poparło władcę czeskiego. Przemysł II ustąpił z Krakowa, choć nigdy
nie wyrzekł się pretensji do niego - tytulatura, zmiana godła na herb ziemi krakowskiej: orzeł w koronie.
W 1291 r. Kraków został zajęty w imieniu Wacława II Przemyślidy (12911305), który zaczął tytułować się księciem
krakowskim i sandomierskim. Król czeski zajął Sandomierz (1292) wypierając Wtadysława Łokietka i zmusił go w
Sieradzu do złożenia hołdu lennego.
Książę Przemysł II jako władca Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego w 1295 r. w Gnieźnie koronował się na króla
Polski-państwo objęłojedynie te dwie dzielnice. W 1296 r. został zamordowany. Łokietek za zgodą możnych zajął
Pomorze i większość Wielkopolski, książę Henryk głogowski północno-zachodnie pogranicze Wielkopolski. W 1299 r.,
wobec twardych rządów Łokietka, rycerstwo wielkopolskie powołało na tron Wacława II. W 1300 r. król czeski Wacław
II Przemyślida koronował się w Gnieźnie na króla Polski. Państwo objęło: Małopolskę, Wielkopolskę, Pomorze
Gdańskie, ziemię sandomierską, łęczycko-sieradzką, część Kujaw, część Śląska (opolsko-raciborską i wrocławską).
Jego królestwo przetrwało do 1306 r., tj. do nagłej śmierci następcy, Wacława lII Przemyślidy. Ponownie rozpoczęły
się walki o zjednoczenie ziem polskich.