Prymasi Polscy

Prymas Polski - tytuł przysługujący arcybiskupom gnieźnieńskim od

1417

r., podkreślający ich

pierwszeństwo w polskim

episkopacie

. Obecnym Prymasem Polski jest

arcybiskup

Henryk

Muszyński

Mikołaj Trąba

Tytuł ten wiąże się, zgodnie z ideą godności

prymasa

, ze szczególną historyczną rolą Gniezna jako

pierwszego polskiego arcybiskupstwa oraz przez długi okres jedynej

metropolii

. Arcybiskupi

gnieźnieńscy jako Prymasi Polski noszą tytuł "

legata

urodzonego" i posiadają przywilej noszenia

stroju

kardynalskiego

nawet wówczas, gdy nie są

kardynałami

Ignacy Krasicki

Funkcja i ranga Prymasa Polski w obrębie episkopatu zmieniała się. W przeszłości często byli to
faktyczni przywódcy polskiego

Kościoła katolickiego

, co wynikało z przysługujących im szerokich

prerogatyw, wzmocnionych czasem innymi pełnionymi równolegle godnościami kościelnymi.

1. Historia

1417

pierwszym prymasem Polski został ówczesny arcybiskup gnieźnieński

Mikołaj Trąba

(wg

Jana Długosza

tytuł prymasa nadał mu

Sobór w Konstancji

). Od tego czasu tytuł ten przysługiwał

wszystkim jego następcom na stolicy arcybiskupiej.

średniowieczu

prymas był najważniejszym biskupem kraju, reprezentującym

papieża

przewodniczącym

synodom

wewnątrzpaństwowym, mianującym

archidiakonów

, ustalającym

granice

diecezji

metropolii

1515

dzięki staraniu prymasa

Jana Łaskiego

z tytułem arcybiskupa, metropolity gnieźnieńskiego

związany jest tytuł legatus natus - stałego

legata

papieskiego.

W okresie

I Rzeczypospolitej

oraz wczesnorozbiorowym (do 1818) r., prymasi Polski, z racji

dualistycznego charakteru I RP, przysługiwał tez bardziej rozbudowany tytuł "Prymas Królestwa
Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego"

[1]

. Od

1572

prymas był

interrexem

, tj. głową państwa

w czasie wakującej monarchii. Koronował i grzebał królów, udzielał im i ich rodzinom
sakramentów, pełnił inne funkcje polityczne. Stał na czele

Senatu

jako najwyższy senator w

państwie

[2]

1749

otrzymali prawo noszenia stroju

kardynalskiego

[3]

1795

władze pruskie zakazały używania tytułu prymasa Polski, jednak wobec braku reakcji

Stolicy Apostolskiej

arcybiskupi gnieźnieńscy zachowali tytulaturę.

W latach

1821

1946

r. prymasi Polski jako arcybiskupi gnieźnieńscy byli równocześnie

arcybiskupami poznańskimi, zaś w latach

1946

1992

- warszawskimi. Ta ostatnia okoliczność

wiązała się z faktem nadania w

1818

r. arcybiskupom warszawskim tytułu

prymasa Królestwa

Polskiego

. W ten sposób po odzyskaniu niepodległości przez Polskę powstała niezręczna sytuacja

protokolarna: dwóch prymasów w jednym państwie. Ponieważ ani zrzeczenie się godności
prymasowskiej przez jednego z jej nosicieli, ani jej odebranie przez Stolicę Apostolską nie
wchodziło w grę, dualizm ten utrzymał się aż do

1938

r., czyli do śmierci ostatniego prymasa

Królestwa Polskiego,

kardynała

Aleksandra Kakowskiego

. Wówczas arcybiskupem warszawskim

mianowany został prymas Polski i arcybiskup poznańsko-gnieźnieński kard.

August Hlond

, przez

co obie godności prymasowskie zostały połączone w jednym ręku, a tytuł prymasa Królestwa
Polskiego samoistnie wygasł. Ze względu na wybuch II wojny światowej powstała w ten sposób
faktyczna unia personalna między archidiecezjami gnieźnieńską i warszawską została zatwierdzona
przez Stolicę Apostolską dopiero w

1946

1992

rozwiązano unię personalną

archidiecezji gnieźnieńskiej

warszawskiej

, skutkiem czego

ówczesny prymas, kard.

Józef Glemp

przestał pełnić funkcję arcybiskupa metropolity

gnieźnieńskiego, pozostając na stolicy warszawskiej. Zachował jednak tytuł prymasa, jako pierwszy
nie-arcybiskup gnieźnieński. Łączność z Gnieznem miała symbolizować odtąd godność

kustosza

relikwii św. Wojciecha

(dotychczas przysługująca arcybiskupom gnieźnieńskim), którą pełnić miał

do zakończenia posługi prymasowskiej. Po jej zakończeniu tytuł prymasowski miał powrócić do
Gniezna. W 2006 r. kard. Glemp przeszedł jako arcybiskup warszawski na emeryturę, decyzją

papieża

zachował jednak godność prymasa do ukończenia 80. roku życia. Wówczas tytuł prymasa

został ponownie związany z arcybiskupstwem gnieźnieńskim.

Kard. Józef Glemp to pierwszy prymas, który przestał nim być za życia. Dawniej bowiem
biskupstwa obsadzane były zwyczajowo dożywotnio, a i po zniesieniu tej zasady, wszyscy następni
prymasi w chwili śmierci dzierżyli ten tytuł. Aktualnie godność prymasa przysługuje arcybiskupom
gnieźnieńskim na czas pełnienia tej funkcji. Później - podobnie jak w przypadku Glempa -
przysługuje im honorowy tytuł prymasa-seniora.

2. Obecny status

W XX wieku prymasi byli automatycznie przewodniczącymi

Konferencji Episkopatu Polski

, co -

wzmacniane dodatkowo różnymi innymi okolicznościami - dawało im faktyczne przywództwo w
polskim Kościele. W

1994

rozdzielono jednakże funkcje prymasa i przewodniczącego KEP-u. Tą

drugą miał bowiem pełnić przedstawiciel episkopatu wybierany przez ogół polskich biskupów na 5-
letnią kadencję, z prawem do jednej

reelekcji

. Faktycznie jednak przez pierwsze 10 lat nie nastąpiła

tutaj zmiana, bowiem biskupi przez pierwsze dwie kadencje wybierali przewodniczącym kard.
Glempa. Od marca

2004

stanowisko przewodniczącego KEP-u jest już de iure i de facto niezależne

od godności prymasa. W skali całego episkopatu, prymasowi głównie przypadają więc tylko
godności honorowe, jednakże jest on automatycznie członkiem Rady Stałej KEP-u - jedynym
niewybieralnym.

3. Prymasi Polski

Prymasi Polski/okres pełnienia tytułu/uwagi

Mikołaj II Trąba

1417

1422

Wojciech I Jastrzębiec

1423

1436

Wincenty II Kot z Dębna

1436

1448

w latach

1444

1447

kardynał

w obediencji

antypapieża Feliksa V

Władysław I Oporowski

1449

1453

Jan III Sprowski

1453

1464

Jan IV Gruszczyński

1464

1473

Jakub III z Sienna

1474

1480

Zbigniew Oleśnicki

1481

1493

Fryderyk Jagiellończyk

1493

1503

(kardynał)

Andrzej I Boryszewski

1503

1510

Jan V Łaski

1510

1531

wprowadzono tytuł

legata

urodzonego (legatus natus)

Maciej I Drzewicki

1531

1535

Andrzej II Krzycki

1535

1537

Jan VI Latalski

1537

1540

Piotr Gamrat

1541

1545

Mikołaj III Dzierzgowski

1545

1559

Jan VII Przerębski

1559

1562

Jakub IV Uchański

1562

1581

Stanisław I Karnkowski

1581

1603

Jan VIII Tarnowski

1603

1605

Bernard Maciejowski

1605

1608

(kardynał)

Wojciech II Baranowski

1608

1615

Wawrzyniec Gembicki

1616

1624

Henryk III Firlej

1624

1626

Jan IX Wężyk

1627

1638

Jan X Lipski

1638

1641

Maciej II Łubieński

1641

1652

Andrzej III Leszczyński

1653

1658

Wacław Leszczyński

1659

1666

Mikołaj IV Prażmowski

1666

1673

Kazimierz Florian Czartoryski 1673

1674

(książę)

Andrzej IV Olszowski

1674

1677

Jan XI Stefan Wydżga

1677

1685

Stefan II Wierzbowski

1686

1687

(nominat)

Michał I Stefan Radziejowski

1687

1705

(kardynał)

Stanisław II Szembek

1706

1721

Teodor Potocki

1723

1738

Krzysztof Antoni Szembek

1739

–

1748

Adam Ignacy Komorowski

1749

1759

Władysław II Aleksander
Łubieński

1759

1767

Gabriel Podoski

1767

1777

Antoni Kazimierz Ostrowski

1777

1784

Michał II Jerzy Poniatowski

1785

1794

Ignacy I Krasicki

1795

1801

Ignacy II Raczyński

1806

1818

Tymoteusz Paweł Gorzeński

1821

1825

Teofil Cyprian Wolicki

1828

1829

Marcin III Dunin

1831

1842

Leon Michał Przyłuski

1845

1865

Mieczysław Ledóchowski

1866

1886

(kardynał)

Juliusz Józef Dinder

1886

1890

Florian Stablewski

1891

1906

Edward Likowski

1914

1915

Edmund Dalbor

1915

1926

(kardynał)

August Hlond

1926

1948

(kardynał)

Stefan III Wyszyński

1948

1981

(kardynał)

Józef Glemp

1981

2009

(kardynał)

Henryk IV Muszyński

2009

nadal

4. Inne tytuły prymasów w Polsce

Równolegle do pełniących godność prymasów Polski arcybiskupów gnieźnieńskich, w historii
zdarzały się przypadki, że rozmaite tytuły prymasowskie na ziemiach polskich pełnili równolegle
inni hierarchowie.

1817

cesarz

Franciszek I

bez uzgodnienia ze

Stolicą Apostolską

ustanowił godność prymasa

Galicji

Lodomerii

, związaną ze stolicą arcybiskupią obrządku łacińskiego we

Lwowie

(pierwszym

został

Andrzej Ankwicz

1848

Franciszek Józef I

przeniósł tytuł na abpa lwowskiego obrządku greckiego

Michała

Lewickiego

(po śmierci abpa tytuł nie był przyznawany).

W latach

1807

1831

tytuł prymasa istniał również w

Księstwie Warszawskim

Królestwie

Polskim

. Tytuł Prymasa Królestwa Polskiego istniał także później, aż do śmierci ostatniego

dzierżyciela w okresie międzywojennym.

5. Przypisy

1. Pełny tytuł prymasa brzmiał wówczas

z łac.

: N.N. Dei et Sedis Apostolicae gratia sanctae

Gnesnensis Ecclesiae Archiepiscopus Legatus Natus, Primas Regni Poloniae Magnique
Ducatus Lithuaniae Primusque Princeps (z łaski Bożej i Stolicy Apostolskiej świętego
Kościoła Gnieźnieńskiego Arcybiskup, Legat urodzony, Prymas Królestwa Polskiego i
Wielkiego Księstwa Litewskiego, Pierwszy Książę).

2. Zbigniew Góralski, Urzędy i godności w dawnej Polsce,

Warszawa

1998

, s. 62-66.

3. Zbigniew Góralski, Urzędy i godności w dawnej Polsce,

Warszawa

1998

, s. 62

źródło: http://wapedia.mobi/pl/Prymas_Polski