Microsoft Word - Ja - romantyczny indywidualizm.doc

„Ja” – romantyczny indywidualizm

G. Byron „Giaur”

•

Indywidualista i skandalista – sylwetka George’a Byrona

•

O czym jest „Giaur”?

•

Kreacja bohatera

•

„Giaur” jako powie

ść

poetycka

•

Zgin

ąć

, czy

„gnij

c po trochu”? – czyli dylematy egzystencji

Witam pa

stwa serdecznie na naszym kolejnym spotkaniu. Dzi

dziemy mówi

o indywidualizmie, czyli o tym, co

romantycy, obok miło

ci, ukochali najbardziej. Zapraszam do lektury.

Romantycy najwy

ej cenili to, co niepowtarzalne i wyj

tkowe, a wi

c nade wszystko ludzk

osobowo

ść

. W okresie

romantyzmu rozwin

ł si

niebywale kult indywidualizmu (my, ludzie pocz

tku XXI wieku równie

niezmiernie cenimy

indywidualno

ść

, ten rys odziedziczyli

my po naszych romantycznych przodkach).

Ów wybujały indywidualizm romantyczny prowadził najcz

ęś

ciej jednostki wybitne do konfliktu z „nieczułym”

otoczeniem, które tłumiło jej swobod

, niezale

ść

. Bohater skazany wi

c był na nieustanne dokonywanie wyborów,

które cz

sto ko

czyły si

jego kl

Romantycy,skupiaj

c swoj

uwag

na jednostce, zgł

biali tajniki ludzkiej psychiki, tym samym przyczynili si

odkrycia nieznanych dot

d obszarów naszej

wiadomo

ci i pod

wiadomo

ci, pogł

biono wiedz

na temat ludzkich

uczu

, emocji. Romantyzm odkrył wi

c „człowieka wewn

trznego”.

Indywidualista i skandalista – sylwetka George’a Byrona
Byron urodził si

w Londynie w 1788 roku. Był potomkiem arystokratycznego, zrujnowanego finansowo rodu.

Wczesne dzieci

stwo miał do

ść

trudne – cz

sto cierpiał niedostatek, przedwcze

nie zmarł jego ojciec. Gdy miał 10

lat, jego sytuacja

yciowa zdecydowanie si

polepszyła: Byron został spadkobierc

fortuny stryjecznego dziadka,

otrzymał godno

ść

para Anglii. Wykształcenie zdobywał w elitarnych szkołach i uczelniach. Jak na romantyka

przystało, du

o podró

ował. W czasie dwuletniej w

drówki zwiedził Hiszpani

, Portugali

, Grecj

, Albani

Konstantynopol. Z owych woja

y zrodziły si

dwie pierwsze cz

ęś

ci poematu dygresyjnego „W

drówki Childe

Harolda”, w których Byron powi

zał opisy z w

drówki z osobist

refleksj

i dygresjami, pełnymi ironii, kpin, ale i

melancholii. Utwór, wydany w 1812 roku przyniósł poecie oszałamiaj

cy sukces. Czytelników zachwycił nonszalancki,

swobodny ton wypowiedzi. Kolejne dzieło literackie – powie

ść

poetycka „Giaur”, wydana w 1813 roku, cieszyła si

niemniejsz

popularno

, w tym samym roku miała jeszcze sze

ść

wyda

. W 1814 roku pojawiły si

kolejne utwory

Byrona: „Korsarz” i „Lara”. Sławny poeta miał wielu wielbicieli, ale nie brakło mu i wrogów. Był osob

, która budziła

kontrowersje, skrajne emocje:

wiadomie łamał konwenanse, nie znosił sztuczno

ci i zakłamania. Wielu nie mogło mu

wybaczy

radykalnych pogl

dów politycznych. Opini

publiczn

gorszyły równie

fakty z

ycia rodzinnego poety:

Byron rozwiódł si

wie

o po

lubion

, zakochał si

w przyrodniej siostrze. Nie mog

c znie

ść

nieustaj

cej

wrzawy wokół jego osoby, opu

cił Angli

(mieszkał w Szwajcarii, potem we Włoszech). W 1817 roku wydał poemat

dramatyczny „Manfred”, napisał te

kolejne dwie cz

ęś

ci „Childe Harolda”, zacz

ł pisa

poemat „Don Juan”, którego

nie doko

czył.

Byron zmarł w 1824 roku na febr

w Grecji (wybrał si

tam, by wesprze

walcz

cych o niepodległo

ść

Greków.

Mickiewicz o tym poecie mówił tak: „Lord Byron rozpoczyna epok

nowej poezji; on pierwszy dał ludziom odczu

cał

powag

poezji; ujrzano,

e nale

tak, jak si

pisze [...]”.

Nale

y pami

e „Giaura” na j

zyk polski przeło

ył po raz pierwszy nie kto inny, jak wła

nie Adam Mickiewicz,

który był wprost urzeczony, zafascynowany osob

lorda Byrona i legend

, która owiała t

posta

. Polski przekład

dzieła ukazał si

w Pary

u w 1835 roku.

O czym jest „Giaur”?
Byron, pisz

c t

powie

ść

, posłu

ył si

poetyk

fragmentu (podtytuł utworu brzmi: „ułamki z powie

ci tureckiej lorda

Byrona”). Dzieło składa si

z lu

no ze sob

powi

zanych, uło

onych achronologicznie scen. Czytelnik na pocz

tku

poznaje p

cego na czarnym rumaku je

ca – to wła

nie Giaur (słowo to nie jest imieniem głównego bohatera,

oznacza ono niewiernego: w ten sposób okre

lali muzułmanie innowierców, chrze

cijan). Niewiele wiemy o tej

postaci, narrator zdradza jedynie,

e ów człowiek p

dzi ku morzu, a jego twarz wyra

a „bole bez ko

ca, nadziei [...]”.

Stopniowo, z mozaiki faktów, opowie

ci, plotek poznajemy histori

Giaura i jego miło

ci. Ów „niewierny”, młody

Wenecjanin zakochał si

ze wzajemno

w jednej z

on tureckiego baszy Hassana – pi

knej Leili. Gdy m

ąŜ

odkrył

zdrad

, zgodnie z tureckim obyczajem, rozkazał utopi

zawi

zan

w worku kobiet

w morzu. Wyrok wykonano, jej

kochanek, Giaur, nie zd

ąŜ

ył przyby

dziewczynie na ratunek. Oszalały z gniewu m

ęŜ

czyzna

ciga Hassana, by si

zem

. Wraz z towarzyszami dopada go w podró

y. Wywi

zuje si

zaci

ta walka, Giaur okalecza i zabija m

ęŜ

swej nie

cej kochanki, stwierdzaj

c z satysfakcj

: „Tak: ty

pochował w falach m

Leil

,/ jam ci

pochował w

czerwonej mogile [...]”. Dokonuj

c krwawej zemsty, Giaur wyruszył w

wiat. Nie wiadomo, co si

z nim przez lata

działo. Pewne jest natomiast,

e ostatnie lata

ycia bohater sp

dził w klasztorze, bo chciał uciec od ludzi, odci

ąć

wiata. Przed

mierci

Giaur spowiada si

z całego

ycia, opowiada o swej jedynej, nieszcz

ęś

liwej miło

ci, o Leili,

której pozostał wierny do ko

ca swoich dni. Bohater nie mógł si

pogodzi

mierci

ukochanej, znienawidził

ycie,

odwrócił si

wiata. Nie

ałował on,

e pozbawił

ycia Hassana, nie chciał te

pokuty. On nie wierzył w moc

modlitwy, twierdz

e „silniejsza rozpacz ni

[...] pacierze”.

Kreacja bohatera
Bohater Byrona to przede wszystkim człowiek, dla którego najistotniejsza w

yciu była miło

ść

. M

ęŜ

czyzna ten potrafił

prawdziwie i gł

boko kocha

, jego uczucie do Leili okazało si

tak silne,

e nie niszczy go nawet

mier

ukochanej (ta

koncepcja miło

ci pokonuj

cej granice

mierci jest charakterystyczna dla wielu utworów romantycznych:

przypomnijcie sobie pa

stwo cho

by Karusi

z „Romantyczno

ci” rozmawiaj

z duchem zmarłego Ja

ka, czy

Gustawa-upiora z IV cz. „Dziadów”, którego miłosny ogie

palił równie

mierci). Giaur bardzo dotkliwie prze

ył

mier

kochanki, nie mógł si

z ni

pogodzi

. Upływ czasu w wypadku Byronicznego bohatera nie koił bólu, nie

zmniejszał rozpaczy, jego cierpienie pozostało nieutulone. Giaur po stracie kobiety nie potrafił powróci

ycia, nie

potrafił i

ść

do przodu, ci

gle spogl

dał w przeszło

ść

, nieustannie, obsesyjnie rozmy

lał o zmarłej Leili.

Paradoksalnie, zemsta, odwet na mordercy, wcale nie przyniosła Giaurowi ukojenia, ból pozostał, a rana w sercu si

nie zabli

niła. Tragedia miłosna tego bohatera spowodowała,

e zamkn

ł si

on w sobie, odizolował od ludzi i

wiata,

stał si

cierpi

cym samotnikiem. Nie mógł on sobie znale

źć

miejsca w rzeczywisto

ci. Skoro

wiat pozbawił go

najwi

kszego szcz

ęś

cia, to on nie chciał i nie akceptował takiego

wiata, gardził nim. Uciekł wi

c do klasztoru, jednak

nie po to, by si

modli

, znale

źć

pocieszenie, odszuka

Boga, ale po to, by „zanurzy

w gł

b siebie” i zerwa

otoczeniem. Giaur, mimo i

w pewien sposób przegrał

ycie, poniósł kl

, niczego nie

ałował, do ko

ca swoich dni

nosił w sobie miło

ść

do Leili i ból po jej stracie.

Warto doda

e spowied

Giaura nie jest typow

spowiedzi

(bohater nie prosi o pokut

, nie chce łaski Bo

ej), lecz

raczej monologiem wewn

trznym, przejmuj

cym głosem utrapionej duszy.

Postaw

wobec

wiata i miło

ci, któr

reprezentuje Giaur nazywamy byronizmem (czyt. bajronizm). Na ow

postaw

składaj

nast

puj

ce cechy: bunt, tajemniczo

ść

, samotno

ść

, rozdarcie wewn

trzne, tragizm, skłócenie ze

wiatem, krytyczny stosunek do rzeczywisto

ci.

„Giaur” jako powie

ść

poetycka

Twórc

powie

ci poetyckiej był Walter Scott (zob. podr

cznik, s.15, hasło walterskotyzm), jednak to Byron stworzył

najwybitniejsze dzieła tego gatunku, którego głównymi cechami s

•synkretyzm rodzajowy (spojenie w jednym utworze elementów epickich, lirycznych i dramatycznych)
•fragmentaryczno

ść

, epizodyczno

ść

(luki fabularne, niedomówienia)

•lu

na kompozycja

•achronologiczny układ zdarze

, inwersja czasowa czyli przedstawienie zdarze

bez zachowania porz

dku

przyczynowo-skutkowego
•typ bohatera byronicznego (tajemniczy, samotny, skłócony ze

wiatem, buntowniczy, dumny, prze

ywaj

nieszcz

ęś

liw

miło

ść

)

•orientalizm przejawiaj

cy si

w warstwie tre

ciowej powie

ci (wschodnia tematyka, obyczajowo

ść

) i w formie

(orientalne słownictwo: basza, emir, bajram)
•tajemniczo

ść

, groza (niesamowita aura, wydarzenia rozgrywaj

pod osłon

nocy).

Zgin

ąć

, czy

„gnij

c po trochu”? – czyli dylematy egzystencji

Zapoznali

my si

z problematyk

cało

ci Byronowskiej powie

ci. Czas przyjrze

bli

ej jej fragmentowi

zamieszczonemu w naszym podr

czniku (s. 86).

Poeta w cytowanym fragmencie podejmuje refleksj

na temat egzystencji. Przedstawiaj

c dwa opozycyjne wzgl

dem

siebie modele

ycia, wykorzystuje on metafor

podró

y morskiej (ju

poeci antyczni porównywali w

drówk

przez

ycie do

eglowania po wzburzonym morzu). Omawiany tekst odwołuje si

do archetypicznej sytuacji człowieka-

drowca (homo viatora), który podobnie jak Homerowy Odyseusz, walcz

c z przeciwno

ciami losu, zmierza do celu.

Byron w interpretowanym tu tek

cie przeciwstawia

yciu spokojnemu, statycznemu, model

ycia aktywnego. Poeta

uwa

e „lepiej jest płyn

ąć

, cho

niebo chmurzy,/ Ni

morskiej nigdy nie dozna

burzy”. Woli wi

krótko, ale

intensywnie, ni

wie

ść

długie, ale jałowe

ycie, „gnij

c po trochu”.

W ramach uzupełnienia poruszonej tu tematyki prosz

stwa o zapoznanie si

z fragmentem tekstu J. M.

Rymkiewicza „Dlaczego romantycy umierali młodo?” (s. 33).

Eksplozja indywidualizmu – „Beniowski” J.

Słowackiego

• ś

ycie i twórczo

ść

J. Słowackiego

•

Geneza utworu

•

Co to jest poemat dygresyjny?

•

Ironia i parodia

•

Wobec poetów

•

Wobec poezji

•

Sprawno

ść

poetycka Słowackiego

ycie i twórczo

ść

J. Słowackiego

Poeta urodził si

w 1809 roku w Krzemie

cu. Jego ojciec, Euzebiusz, był profesorem Liceum Krzemienieckiego

(zmarł w 1814 r.). Juliusz przez całe

ycie był bardzo zwi

zany emocjonalnie z matk

– Salome

, która w 1818 r.

Ponownie wyszła za m

ąŜ

za Augusta Becu. Słowacki po uko

czeniu liceum zacz

ł studiowa

w Wilnie prawo i

administracj

. Zakochał si

w Ludwice

niadeckiej. Po uko

czeniu studiów podj

ł prac

w Warszawie w Ministerstwie

Skarbu, potem pracował u A. J. Czartoryskiego. Debiutował w 1830 roku powie

„Hugo”. Uznanie przyniosły mu

powsta

cze utwory patriotyczne. W 1832 roku ukazały si

dwa tomy jego „Poezji”. W latach 1832-1836 przebywał na

emigracji w Genewie. W tym okresie powstał m. in. wiersz „Rozł

czenie”, dramat romantyczny „Kordian”. Kolejnym

przystankiem w w

drówce Słowakiego były Włochy, tam poznał i zaprzyja

nił si

z Zygmuntem Krasi

skim.

Nast

pnie udał si

w podró

na Wschód (zwiedza Grecj

, Egipt, Palestyn

), owocem tych podró

y stał był „Anhelli”,

„Podró

do Ziemi

tej z Neapolu” i wiersz „Grób Agamemnona”. W 1838 roku poeta osiadł w Pary

u, tutaj te

napisał „Beniowskiego”, „Fantazego”, tu zetkn

ł si

z Kołem Sprawy Bo

ej i z filozofi

Towia

skiego. Nie był on

jednak pokornym uczniem mistrza, w oparciu o idee Towia

skiego stworzył własn

koncepcj

filozoficzn

(genezyjsk

). W owym mistycznym okresie Słowacki napisał „Genezis z Ducha” i „Króla-Ducha”. Zmarł w 1949 roku w

Pary

u na gru

lic

. W 1927 roku jego zwłoki sprowadzono do Polski i pochowano na Wawelu.

Geneza utworu
W czasach współczesnych Słowackiemu najwy

ej ceniono poezj

Mickiewicza, to on był uwa

any za

niekwestionowanego „Boga poezji polskiej”. Emigracyjne

rodowisko natomiast nie doceniało utworów Słowackiego,

nie dostrzegało jego wielkiego talentu. Poeta był wi

c coraz bardziej rozgoryczony. Wydawane przez niego dzieła

albo zbywano milczeniem, albo te

krytykowano w napastliwych, o

mieszaj

cych artykułach (najbardziej zaciekłym

wrogiem autora „Balladyny” był krytyk literacki – S. Ropelewski). Słowacki, chc

c ostatecznie rozprawi

ze swoimi

przeciwnikami i udowodni

swój talent pisarski, napisał poemat dygresyjny zatytułowany „Beniowski”.

Co to jest poemat dygresyjny?
To gatunek epicki, w którym fabuła (w omawianym utworze w

drówka i przygody szlachcica Beniowskiego) staj

pretekstem do snucia przez narratora refleksji, wspomnie

, uwag wszelkiego rodzaju o charakterze lirycznym,

artobliwym, satyrycznym, polemicznym. I to one, dygresje, poboczne wtr

ty, czasem bardzo rozbudowane,

wysuwaj

na pierwszy plan. To nie główny bohater, ale osoba narratora jest postaci

najwa

niejsz

. Powie

ść

dygresyjna jest gatunkiem, który rozwin

ł si

w romantyzmie, za jego twórc

uwa

a si

Byrona, autora „Don Juana”.

Ironia i parodia w „Beniowskim”
Prosz

stwa o zapoznanie si

z fragmentem utworu zamieszczonym w podr

czniku na s. 87. Zacznijmy od

omówienia pierwszej strofy.
Tekst rozpoczyna dosy

rozbudowana, bo obejmuj

ca pi

ęć

wersów apostrofa (bezpo

redni zwrot, apel do adresata)

skierowana do Melancholii, która nazywana jest poetycko Nimf

. Apostrofa ta przypomina inwokacj

charakterystyczn

dla eposu. Za

słowa „za twoim przewodem” stanowi

nawi

zanie do dzisiejszego hymnu, „Pie

Legionów Polskich we Włoszech” Józefa Wybickiego. Poeta wi

c w tym tek

cie odwołuje si

do tradycji literatury

wysokiej, patetycznej. Ta swego rodzaju pompatyczno

ść

, uroczysta podniosło

ść

podszyta jest jednak ironi

. Bo otó

owa Nimfa, która nie wiadomo sk

d przyszła, jest po prostu chorob

epidemiczn

, ona zara

a okoliczn

szlacht

Poeta, przywołuj

c w tym kontek

cie cytat z „Pie

ni Legionów...”, dopuszcza si

parodii wła

ciwej eposowi inwokacji

(parodia to

wiadome na

ladowanie w celu o

mieszenia jakiej

konwencji, stylu, maniery). Podmiot liryczny objawia

w tym tek

cie jako

wietny ironista, który z dystansem i humorem traktuje nie tylko otaczaj

go rzeczywisto

ść

ale równie

i siebie, mówi

c: „I jestem dzisiaj [...]/ Nie Polak – ale istny bajronista!”. Poprzez t

ironi

podkre

równie

swój indywidualizm, sw

odr

bno

ść

, swobod

i wolno

ść

romantycznego ja (zob. termin ironia romantyczna,

ramka, s. 89).
Wobec poetów

Przyjrzyjmy si

bli

ej kolejnym strofom tekstu i spróbujmy okre

stosunek Słowackiego do współczesnych mu

poetów romantycznych. Poszukajmy odpowiednich cytatów i zinterpretujmy je. Najłatwiej nasze spostrze

enia b

dzie

zebra

w rubrykach.

CYTAT INTERPRETACJA
-„po tym deszczu w Polsce krwawym poetów w kraju mamy bardzo wielu, ci

gle

Nowi poeci rodz

jak grzyby” rodz

nowi, jednak nie zawsze liczebno

ść

idzie w parze z jako

, a wi

c talentem.

•„ka

dy jest nadzwyczaj łzawym” s

oni nadwra

liwi, czułostkowi, łzawi, czyli

sentymentalni, wierni konwencjom
sentymentalnym.
•„Ka

dy [...] w oknie duszy ma zielone poeci ci nie s

autentyczni w swych

szyby literackich wypowiedziach, oddzieleni od
prawdziwego

wiata szyb

•„Ka

dy ma j

zyk swój, co jest brak im bo

ej iskry, talentu, umiej

tno

kulawym” posługiwania si

zykiem poezji, ich

warsztat poetycki jest nadzwyczaj słaby
•„wszyscy ci okuci w dyby” s

niewolnikami konwencji, brakuje im

polotu i artystycznej swobody.
•„A kiedy straszn

opisuj

burz

, nie znaj

reguł tworzenia dobrej poezji,

To chmura piorun zostawia w nie potrafi

wprowadza

do tekstu cenzury.

cenzurze”
Zebrany powy

ej materiał dowodzi tego,

e Słowacki równie

współczesnych mu poetów traktuje z ironi

. Nale

jednak zaznaczy

, i

jest to ironia bardzo ostra, zgry

liwa. Ten szyderczy, zuchwały ton poetyckich wypowiedzi w

„Beniowskim” wymierzony zreszt

nie tyko w poetów, przysporzył Słowackiemu wielu wrogów. Wspominany ju

krytyk

literacki Ropelewski poczuł si

tak bardzo dotkni

ty,

e wyzwał autora poematu na pojedynek. Poeta przyj

wyzwanie, a ura

ony krytyk w ostatnim momencie stchórzył i nie pojawił si

w wyznaczonym miejscu.

Wobec poezji
W ostatniej strofie cytowanego fragmentu autor przedstawia swoj

wizj

poezji, która powinna oddawa

jak

najdoskonalej my

li poety. Poezja wg Słowackiego musi zaskakiwa

, wstrz

czytelnikiem, ma go wprowadza

okre

lany nastrój, wywoływa

emocje, porusza

jego serce. Powinna równie

kna, wprawia

w zachwyt,

wzbudza

wra

enia estetyczne.

Sprawno

ść

poetycka Słowackiego

Poeta wyra

nie bawi si

tekstem, traktuje nas, czytelników jako partnerów rozmowy. Jego swoboda wypowiedzi

zaskakuje, bior

c pod uwag

fakt, i

utwór pisany jest oktaw

– strof

o bardzo skomplikowanej budowie (osiem

wersów jedenastozgłoskowych, rymy o układzie abababcc), wymagaj

od poety nie lada umiej

tno

ci. Czytaj

tekst, czytelnik przekonuje si

o tym, i

rymy nie kr

puj

Słowackiego, rygoryzm formy poetyckiej zupełnie mu nie

przeszkadza. Słowo jest u niego plastyczne, podległe fantazji. Poeta w ka

dej chwili mo

e jaki

tek zarzuci

zmieni

go lub powróci

do poprzedniego (np. obraz przedstawiaj

cy Beniowskiego – dygresja – powrót do postaci

bohatera – dygresja). „Beniowski” to próba zbli

enia si

do ideału poezji, o jakiej marzy autor utworu.

Dandyzm jako objaw romantycznego

indywidualizmu

•

J. Słowacki „List do matki” (fragm.)

•

C. Norwid „Marionetki”

Co mo

na wyrazi

strojem?

Przeczytajmy fragment listu J. Słowackiego (s. 89) i opiszmy strój, jaki miał na sobie poeta na przechadzce w
ogrodzie Tuileries.
Autor listu odziany był w biał

, kaszmirow

kamizelk

w kwieciste wzory, białe spodnie, kołnierz koszuli wyło

ony miał

na wierzch, strój uzupełniały „glansowane r

kawiczki”.

Słowacki, jak wynika z listu, przywi

zywał ogromn

wag

do wygl

du, ubioru. Poprzez swój strój pragn

ł zaprzeczy

powszechnemu mniemaniu,

e poeci nie dbaj

o siebie. Był zdania,

e ubiór okre

la pozycj

człowieka, a on chciał

traktowany przez ludzi z szacunkiem. Poeta drwi wi

c z Mickiewicza nieprzywi

zuj

cego zbytniej wagi do stroju

(nie chciano go wpu

do kasyna, uznaj

e jest zapewne lokajem).

Postaw

reprezentowan

przez Słowackiego okre

lamy mianem dandyzmu. Jest to rodzaj kultu samego siebie,

polega na manifestowaniu swego indywidualizmu i oryginalno

ci poprzez strój, wygl

d, zachowanie. Dandys to

człowiek bardzo elegancki, wytrawny, odznacza si

smakiem i gustem, cz

sto grzeszy przesadno

, prowokuje

strojem. Słowacki był dumny z tego,

e zwrócił na siebie uwag

obcych dam, z których jedna stwierdziła,

e jest on

„niezno

nym modnisiem” (zob. ramka s. 90).

A jaki stosunek do mody, stroju przejawia Cyprian Norwid?
Odpowied

na to pytanie uzyskamy, zapoznaj

c si

z wierszem „Marionetki” (s. 90).

Słowem-kluczem w tym utworze jest nuda, rozumiana jako brak akceptacji dla

wiata w jego wielo

ci form i zdarze

W pierwszych strofach poeta podkre

la to,

wiat zbudowany jest na ró

norodno

ci i sprzeczno

ciach („A wszystko

stoi i leci”). Wszystko w tym

wiecie – ludzie, idee, trwa od wieków, a jednocze

nie podlega konieczno

ci przemijania.

ycie w owym

wiecie, wg Norwida, do złudzenia przypomina teatr, w którym człowiek przypomina bezwoln

marionetk

, kukiełk

poci

gan

za sznurki, która nie ma

adnego wpływu na gran

przez siebie rol

, jej

yciem

kieruje jaki

wielki re

yser-inscenizator, mo

e Bóg? (ów topos

wiata-teatru funkcjonował ju

w literaturze

staro

ytnej). Wszystko to wła

nie „nudzi” poet

, ta deklaracja o nudzie ma jednak charakter ironiczny: to swego

rodzaju maska, podmiot pozuje, gra przed sw

rozmówczyni

, bli

ej nieznan

„Pani

”, najprawdopodobniej po to, by

wzbudzi

swoj

osob

jej zainteresowanie.

Zastanówmy si

teraz, co oznacza w wierszu przeciwstawienie „ludzi” i „osób”? Wyraz ludzie jest w tym utworze

nacechowany pozytywnie, dotyczy tych, którzy s

autentyczni,

prawdziwie, w sposób pełny. Słowo osoby ma

zabarwienie pejoratywne (negatywne), odnosi si

do tych, u których warto bywa

ze wzgl

dów towarzyskich. W

kontaktach z nimi trzeba podporz

dkowa

obowi

zuj

cym regułom, konwenansom. Dla ludzi tego pokroju nie ma

znaczenia, co sob

faktycznie człowiek reprezentuje, jakim jest, liczy si

to, jaki kto nosi strój. Dlatego podmiot w

sposób ironiczny mówi o obowi

zku starannego zawi

zywania krawatu (chc

c si

obraca

w takim towarzystwie,

trzeba „krawat mie

licznie zapi

ty”).

Czy zauwa

yli pa

stwo jak

ąś

ró

nic

w traktowaniu eleganckiego stroju przez Słowackiego i Norwida?

Otó

dla pierwszego z nich ubranie stanowi wyraz własnej indywidualno

ci, jest znakiem dumy, dandyzmu. Dla

drugiego to tylko to tylko wyraz podporz

dkowania si

modzie, konwenansom.

A jak ubraniem dzi

demonstruje si

indywidualno

ść

? To pytanie pozostawiam pod rozwag

stwu...

Zach

cam te

do przeczytania tekstu R. Przybylskiego „Ubranie jako tekst”

(s. 92).

Wiara i nadzieja

•

A. Mickiewicz

„Rozmowa wieczorna”

„Zdania i uwagi”

•

C. Norwid „Pielgrzym”

•

J. Słowacki „Hymn”

Z romantycznym indywidualizmem, wielkim zainteresowaniem wewn

trznym

yciem jednostki, wi

ąŜ

e si

kwestia

wiary. Romantycy, d

ąŜą

c do poznania tajemnic duszy,d

ąŜ

yli równie

do poznania Boga-Stwórcy. Wiara, religia miała

dla ludzi romantyzmu ogromn

warto

ść

, bo to za jej po

rednictwem człowiek mógł dotrze

do tajemnic bytu, poczu

oddech Boga, pozna

nadprzyrodzon

rzeczywisto

ść

. W Słowie Bo

ym szukali oni odpowiedzi na nurtuj

ce ich epok

pytania, próbowali znale

źć

znaki, które obja

niałyby przyszło

ść

wiata (zob. te

„Nadzieja i wiara”, s. 97).

„Rozmowa wieczorna” A. Mickiewicza
Prosz

zapozna

z tekstem (s. 98). Spróbujmy najpierw okre

, na czym polega oryginalno

ść

tego religijnego

utworu.
Nowo

w tym wierszu nie jest tematyka religijna lecz jej specjalne, niekonwencjonalne potraktowanie, oryginalne

cie. Mickiewicz w tym wierszu przeciwstawia rozumowi wiar

. To ona wła

nie ma doprowadzi

człowieka do

poznania Boga oraz wykaza

nadmierne uproszczenia rozumu w widzeniu

wiata i bóstwa. Ów Bóg w „Rozmowie

wieczornej” jest „uczłowieczony”, nie jawi si

on jako niepoj

ta kosmiczna siła, nie jest traktowany filozoficznie, ale

antropologicznie (podkre

lona zostaje jego ludzka strona, jego człowieczy wymiar). Bóg z wiersza Mickiewicza to

osoba bardzo bliska człowiekowi, b

ca partnerem dialogu, uczestnikiem rozmowy („z Tob

ja gadam” – wyznaje

prosto podmiot liryczny). Bóg to rozumiej

cy, przychylny podmiotowi rozmówca, który spełnia kilka ról:

- jest lekarzem duszy ludzkiej („ Gdy [...] czuwa tylko zgryzota i skrucha/ Z Tob

ja gadam!”)

- spowiednikiem, powiernikiem człowieka („My

l Twoja ka

dej my

li mej wysłucha”)

- terapeut

zsyłaj

cym strudzonemu, wewn

trznie rozdartemu człowiekowi dar łez („I tylko w nocy – cicho – na

Twe łono/ Wylewam burz

we łzy roztopion

”).

W omawianym wierszu mo

na wyró

pewne antynomie, opozycje:

niebo – domek mego ducha
niebiosa – serce
najdalej – w pobli

władasz – słu

ysz

Owe przeciwstawienia wskazuj

na fenomen Istoty Boskiej: wszechmog

cy Bóg – Pan

wiata jest wsz

dzie i

zarazem tak bardzo blisko człowieka.
Zwró

my jeszcze uwag

na form

liryczn

wiersza. Utwór ten pozbawiony jest retoryki, patetyczno

ci. Kontakt

podmiotu z Bogiem nie jest rozmow

, lecz „gadaniem” (czasownik ten u

ywany jest w potocznej odmianie

polszczyzny, w sytuacjach oficjalnych si

go nie stosuje, wyraz ten podkre

la szczero

ść

, intymno

ść

dyskusji – tak

rozmawiaj

ze sob

osoby, które dobrze si

znaj

). Cech

tej rozmowy jest równie

kameralno

ść

„Zdania i uwagi” A. Mickiewicza (podr

cznik, s. 99) to cykl obejmuj

cy 121 dwu- lub czterowierszy, powstałych w

latach 1833-1834, a wydanych w 1836 roku. S

to utwory o strukturze gnomy. Gnoma to zwi

złe sformułowanie

podaj

ce jak

ąś

l ogóln

, najcz

ęś

ciej moralno-dydaktyczn

, w sposób bliski przysłowiu. Przypomina aforyzm,

maksym

. Tematy do tych utworów Mickiewicz zaczerpn

ł z dzieł my

licieli moralno-religijnych (J. Boehme, J. C.

Saint-Martin).

ródła te traktował jednak do

ść

swobodnie. Cech

owych gnom jest:

-zwi

zło

ść

-celno

ść

słowa poetyckiego

-jasne przesłanie moralne.
„Pielgrzym” C. Norwida
Zacznijmy najpierw od wyja

nienia dwóch terminów potrzebnych nam do interpretacji utworu: w

drowanie i

pielgrzymowanie. To pierwsze słowo „Słownik j

zyka polskiego” okre

la jako zmienianie miejsca pobytu,

przenoszenie si

z miejsca na miejsce. Pielgrzymowanie natomiast to w

drowanie do miejsc kultu. Na podstawie

wiersza (s. 103) i powy

szych wyja

nie

na wywnioskowa

e celem pielgrzymowania tytułowej postaci jest

niebo – naj

tsze z miejsc

tych dla ludzi wierz

cych, ów „stanów-stan”.

Podmiot liryczny jest człowiekiem odbywaj

cym sw

podró

w dwóch kierunkach: horyzontalnym („dom mój ruchomy/

Z wielbł

dziej skóry”) i wertykalnym, skierowanym ku górze, ku Bogu (metafora wie

y, piramidy wznosz

cej si

chmur). Podmiot w

druje po ziemi, ale i „w nieba łonie trwa”.

Omawiany tekst zbudowany jest na wielu opozycjach:
stan – stanów-stan
wie

a – płaskie dachy

ycie osiadłe –

ycie w

drowca

niebo – ziemia
dusza – ciało
Przedstawione powy

ej opozycje ukazuj

dodatni

warto

ść

egzystencji, w której nie liczy si

posiadanie, lecz d

ąŜ

enie

do najwy

szego celu, jakim jest Stwórca. Norwid w tym wierszu wi

ąŜ

e czyste idee z ich ziemsk

praktyczno

cielesnym trudem. Przecie

pielgrzymowanie ł

czy si

w pewien sposób z w

drowaniem, w ostatecznym rozrachunku

bowiem

ycie ziemskie znajduje sw

kontynuacj

w „łonie nieba”.

„Hymn” J. Słowackiego (s. 99)
Utwór ten powstał w 1836 roku, w pobli

u Aleksandrii, w czasie podró

y morskiej poety.

Podmiot liryczny w tym wierszu to człowiek oddalony od domu rodzinnego, tułacz, pielgrzym, wygnaniec-podró

nik.

To homo viator (w

drowiec) –

eglarz płyn

cy po oceanie

ycia.

Znajduje on si

na morzu, podziwia pi

kno natury, zachwyca go widok ton

cego w morzu, zachodz

cego sło

ca.

Pejza

ten skłania go do pewnych rozmy

, wprawia w stan smutku i przygn

bienia.

Podmiot snuje rozwa

ania na tematy egzystencjalne, zastanawia si

nad swoim poło

eniem. Ma on poczucie

zabł

kania, osamotnienia („Dzisiaj, na wielkim morzu obł

kany”). Trawi go t

sknota za krajem ojczystym (widok

lec

cych bocianów u

wiadamia mu,

e „[...] je znał kiedy

na polskim ugorze”). W

drowiec ten ma poczucie

osierocenia, jest niepewny jutra, obawia si

o przyszło

ść

(„nie wiem, gdzie si

w mogił

poło

Ŝę

”). Jest równie

przepełniony

alem z powodu niemo

ci powrotu do ojczyzny („mój okr

t nie do kraju płynie”).

Natura i jej pi

kno w

aden sposób nie koi skołatanego serca pielgrzyma. Ma on jednak

wiadomo

ść

e jego smutny

los nie jest jednostkowy, lecz powtarzalny. Zdaje sobie spraw

z tego, o czym

wiadczy ostatnia strofa,

e po

wiecie

zawsze

egluj

jacy

wygna

cy,

e tułaczka na stałe wpisana jest w losy ludzko

ci.

(interpretacj

tego wiersza znajd

stwo równie

w podr

czniku na stronie 104).

egnam si

z pa

stwem,

ycz

c spokojnej i radosnej

eglugi po oceanie

ycia.

                                                                                       Przemysław Walkowiak