Co potrafi Twój maluch?

Witajcie w świecie rodziców! Jako pediatra wiem, że większość 
świeżo upieczonych rodziców jest pełna pytań i wątpliwości. Ale nie 
martwcie się.

 

Wkrótce otrzymacie wszystkie ważne odpowiedzi wraz z dobrymi radami, których na pewno 
bardzo potrzebujecie, stawiając pierwsze kroki w nowej, ważnej roli. Tymczasem ten materiał 
pomoże Wam zorientować się, czego możecie się spodziewać w kolejnych etapach rozwoju 
waszej pociechy.

Noworodek 

Właśnie dokonał się cud i zostaliście rodzicami! Mimo, że wydaje się to niepojęte, Wasza 
kruszynka jest mniej krucha i bezradna, niż sądzicie. Posiada wiele umiejętności i zamierza 
pomóc Wam zostać dobrymi opiekunami. W tym celu, będzie sygnalizować Wam swoje 
potrzeby, do których należą głównie jedzenie, spanie i posiadanie suchej pieluszki. Jeśli 
karmisz piersią, zapewnisz swojemu maleństwu mleko, które zawierać będzie wszystkie 
potrzebne mu składniki pokarmowe. Troska o dziecko i o siebie nawzajem, kiedy oboje 
odnajdujecie się w nowych rolach jako rodzice, pochłonie w pierwszych tygodniach większość 
Waszej energii. Wy i Wasze maleństwo będziecie mieli w tym czasie okazję, by lepiej się 
poznać. Wasz noworodek jeszcze się nie bawi, ale cieszy się odkrywaniem świata przy 
pomocy swoich oczu, uszu i ciała. Mówcie do niego dużo, kiedy nie śpi. Ponieważ zna już 
Wasze głosy z czasu, kiedy podsłuchiwał Was, będąc się w łonie mamy, wydają mu się one 
teraz najlepszym ukojeniem. Noworodek najlepiej widzi z odległości 20 do 30 centymetrów, 
czyli od Waszych ramion do twarzy. Przyglądajcie mu się z bliska, kiedy go trzymacie w 
ramionach i przytulacie. Będzie obserwował Was podczas pieszczot, rozmów i śpiewów, 
których mu nie oszczędzajcie. 

„Następny krok”: Pierwsze tygodnie będą bardzo męczące, więc starajcie się troszczyć o 
siebie i brzdąca i cieszcie się wzajemnym poznawaniem. W ciągu trzech tygodni zauważycie, 
jak szybko przywiązaliście się do siebie. 

3 Tygodnie 

Jesteście prawdopodobnie zbyt zmęczeni, żeby dostrzec jak wiele Wy i Wasze niemowlę 
potraficie. Z pewnością wyrobiliście już własny rytm czy schemat postępowania, do którego 
się stosujecie i wiecie, jak najlepiej zaspakajać potrzeby Waszego dziecka. Może to być dla 
Was trudny okres, gdyż potrzeby takiej małej istoty wydają się nieskończone. Na tym etapie 
większość młodych rodziców jest wyczerpana i zastanawia się, czy nadejdzie jeszcze 
kiedykolwiek w ich życiu moment, w którym będą sami, tylko dla siebie. Odetchnijcie, na 
pewno nadejdzie! Będzie coraz łatwiej! Niemowlęta, tak samo jak dorośli, mają indywidualne 
temperamenty. Niektóre jedzą i śpią bardziej regularnie niż inne. Najlepiej zaadaptujcie się do 
rytmu własnego dziecka, pamiętając, że nadal wymaga ono sporej regularności w porach 
karmienia. Trzytygodniowe niemowlę prawdopodobnie: 

- Ma coraz bardziej przewidywalny rytm spania i jedzenia. Niedługo nauczycie się jeszcze 
lepiej je rozumieć i zaspokajać jego potrzeby. 
- Ma dłuższe okresy aktywności. W ciągu dnia może nie spać nawet przez całą godzinę lub 
dłużej. 

- Zauważycie, że po karmieniu lub kąpieli obserwuje z uwagą Wasze twarze, przygląda się 
Wam, gdy rozmawiacie i uspakaja, słysząc Wasze głosy. Pomówcie do niego przez chwilę i 
zobaczycie, jakie jest podekscytowane, kiedy Was słyszy. Te leciutkie dźwięki, jakie wydaje, 
to początek języka. Starajcie się nie przerywać mu i odpowiadać na jego gruchania. 
- Z pewnością jest teraz bardziej marudne i niespokojne pod koniec dnia. To może nie 
wydawać się Wam żadnym postępem, ale w rzeczywistości nim jest. 
- Dojrzewanie jego systemu nerwowego powoduje zarówno to, że bardziej interesuje się 
światem jak i to, że musi uporać się z całym związanym z tym podekscytowaniem. Nie wydaje 
się już takie delikatne i kruche jak przedtem, ale nadal wymaga podtrzymywania głowy 
podczas brania na ręce, mimo że coraz lepiej samo nią porusza. Górna część ciała dziecka jest 
silniejsza niż reszta i pozwala mu na unoszenie głowy, kiedy kładziecie je na brzuszku. 
Przygląda się swoim rączkom, którymi przebiera i wymachuje przed buzią. Nie ma jednak 
jeszcze dobrej koordynacji ruchowej. Z powodzeniem potrafi za to kontrolować swoje 
spojrzenie i obserwować otoczenie wokół siebie. Zazwyczaj śpi w ciągu dnia od trzech do 
czterech godzin. Jeśli jego sen trwa dłużej, starajcie się budzić je na karmienia. 

„Następny krok”: Niezwykła radość z rodzicielstwa pojawi się za chwilę w postaci 
pierwszego uśmiechu, pierwszego gaworzenia i pierwszych dawanych przez Waszą kruszynkę 
oznak, że czuje się kochane, doceniane i dopieszczone. 

2 Miesiące 

W tym okresie nadal musicie zdawać się na intuicyjne odgadywanie potrzeb Waszej pociechy, 
choć jej zwyczaje żywieniowe są coraz bardziej stałe. Marudzenie i płacz może przybierać na 
sile, szczególnie pod koniec dnia, co może być dla Was dosyć stresujące, szczególnie jeżeli 
czujecie się bardzo zmęczeni. Jeśli jesteście przeciążeni poproście kogoś, komu ufacie, o 
pomoc. Teraz możecie przyjrzeć się już oczom Waszego niemowlęcia, by dowiedzieć się, jaki 
mają kolor. Wasz brzdąc najprawdopodobniej stanie się pucołowatym szczęściem, 
odznaczającym się zarówno podwójną bródką jak i fałdkami na udach. 
Możecie również zauważyć, że potrafi: 

- Gaworzyć, szczególnie, kiedy do niego mówicie. 
- Z każdym dniem uśmiechać się coraz szerzej i częściej. 
- Łatwiej uspakajać się przy Mamie i Tacie, niż przy obcych. 
- Z wielkim natężeniem obserwować wszystkie pojawiające się koło niego osoby, zwłaszcza 
przed i po karmieniu. 
- Opanować kontrolę nad głową, kiedy trzymacie je prosto na rękach. 
- Cieszyć się przebywaniem w Waszych ramionach i „siedzeniem” na Waszych kolanach z 
podtrzymaniem pod ramionkami. 
- Podnosić główkę i ramionka do góry, kiedy leży na brzuszku. 
- Czasami przeturlać się z brzuszka na plecy. 
- Wzmacniać swoją postawę i rozprostowywać rączki. 
- Rozwijać chwytanie i trzymanie czegoś w dłoniach i rozglądanie się wokół. 

„Następny krok”: Wasze niemowlę z dnia na dzień staje się całkiem rozwiniętym małym 
dzieckiem. Wyciąga ręce do zabawek, niezdarnie je potrącając. Bardzo często uśmiecha się, 
„rozmawia” i wydaje odgłosy zachwytu na Wasz widok. Niedługo będzie w stanie podnosić się 
na ramionach i podążać wzrokiem za Wami po całym pomieszczeniu. 

4 Miesiące 

Wasz 4-miesięczny brzdąc jest teraz zabawnie gaworzącym maluchem, uśmiechającym się do 

wszystkiego wokół. Ma wiele energii, którą wykorzystuje do przyswajania nowych 
umiejętności. Bawcie się z nim jak najwięcej. Uwielbia zajmować się swoimi dłońmi i 
odkrywaniem ich możliwości, ale największą przyjemnością są teraz dla niego zabawy z 
Wami. 
Czteromiesięczne niemowlę potrafi: 

- Podnosić głowę i utrzymywać się na przedramionach. 
- Utrzymywać sztywno głowę, kiedy jest trzymane w pozycji siedzącej. 
- Zauważyć Was z odległego końca pokoju i śledzić wzrokiem, kiedy przemieszczacie się z 
miejsca na miejsce. 
- Świadomie przyciągnąć Waszą uwagę: krzykiem, poprzez upuszczenie czegoś lub nawet 
poprzez specyficzny „kaszel”. 
-„Rzucać się” na przedmioty i czasami nawet dosięgać je i chwytać. Jeśli uda mu się coś 
schwytać, potrząsa tym lub wkłada do buzi. Jeśli natomiast przypadkowo coś upuści, jest tym 
faktem bardzo zaskoczone. 
- Bardzo interesują je jego dłonie, które „atakuje”, dotyka i którym w zapamiętaniu potrafi 
długo się przyglądać. 
- Po fantastycznych wspólnych zabawach z maluchem, zarówno zabawki jak i Wy jesteście 
cali mokrzy. Ale ślinienie się prawdopodobnie nie zwiastuje jeszcze wyżynających się ząbków. 

- Rozpoznaje Wasz głos i uspakaja się przynajmniej na chwilę, jeśli zawołacie do niego z 
innego pomieszczenia. 
- Zasypia samo, jeśli wprowadzicie stały rytuał zasypiania i dacie mu jakiś kocyk lub zabawkę 
do przytulania. 

„Następny krok”: Szósty miesiąc życia Waszego dziecka to okres jego gwałtownego rozwoju 
zarówno pod względem fizycznym, jak i emocjonalnym i poznawczym. Wasze umiejętności 
podążania za nim pomogą mu rozwijać się w harmonii i dobrym zdrowiu. 

6 Miesięcy 

Maluchy rozwijają się w tym okresie błyskawicznie. Sześciomiesięczne niemowlę 
przygotowuje się do siadania lub już siedzi w wyprostowanej pozycji. Jest to dla niego nowa, 
fascynująca perspektywa, z której poznaje świat. W tym pierwszym okresie badawczym, 
najbardziej godnym zaufania instrumentem Waszego „małego odkrywcy” jest jego własna 
buzia. Przekładanie zabawki z ręki do ręki jest kolejną nową umiejętnością, pomagającą w 
przyswajaniu wiedzy o świecie i o sobie. 
Sześciomiesięczny brzdąc prawdopodobnie potrafi też: 

- Śmiać się głośno, uśmiechać i piszczeć. 
- Przyciągać Waszą uwagę, upuszczając różne przedmioty oraz hałasując w oczekiwaniu na 
Waszą reakcję. 
- Siedzieć bez oparcia lub podejmować takie próby. 
- Wkładać prawie wszystko do buzi. 
- Mówić „ba” i „da” i gaworzyć bez końca. 
- Prawdopodobnie ma już jeden albo kilka pierwszych ząbków. 
- Odwraca się w kierunku, z którego dochodzi głos. 
- Sam się uspakaja. 
- Turla się i przewraca z brzuszka na plecy i odwrotnie. 
- Uświadamia sobie obecność obcych.

„Następny krok”: Zanim się zorientujecie, Wasze dziecko stanie na nogi i rozpocznie swoją 

wędrówkę. Gdy do tego dojdzie, jego mobilność stanie się Waszą wspólną obsesją. 
Powinniście zacząć zastanawiać się nad zabezpieczaniem miejsc jego podbojów. Pierwsze 
solidne kroki Waszej pociechy oznaczają dla Was również wzmożoną czujność przed ryzykiem 
zadławienia się. 

9 Miesięcy 

Wasz 9-cio miesięczny szkrab jest stale w ruchu - odkrywa, poszukuje, eksperymentuje. 
Uwielbia zabawy w chowanie, zakrywanie i odnajdywanie przedmiotów, ponieważ teraz jest w 
stanie zapamiętać rzeczy, których nie widzi przed sobą. Jak zapewne sobie wyobrażacie, jego 
ciekawość i pomysłowość mogą mu przysporzyć wiele kłopotów. W tych dniach jesteście mu 
stale potrzebni, zarówno po to, by zapewniać go o bezgranicznej miłości do niego, jak i po to, 
aby zadbać o bezpieczeństwo jego eskapad. Jest to czas, w którym wielu rodziców zdaje sobie 
sprawę, jak silna jest osobowość ich dziecka oraz jak bardzo chce ono we wszystkim 
uczestniczyć. 
W tym okresie umiejętności opanowane przez dziecko to: 

- Siedzenie bez oparcia i swobodne przekręcania się i obracania z tej pozycji. 
- Zabawa w pozycji siedzącej z użyciem różnych przedmiotów. 
- Przemieszczanie się - czołganie bądź raczkowanie. (Niektóre niemowlęta wcale się nie 
czołgają, a i tak w jakiś sposób udaje im się dotrzeć w upatrzone miejsca.) 
- Podnoszenie się do pozycji stojącej i czasami utknięcie w niej na dobre, dopóki nie nadejdzie 
pomoc. (Niedługo nauczy się siadać z powrotem). 
- Opanowanie „chwytu pęsetkowego”- jednoczesne użycie palca wskazującego i kciuka do 
podnoszenia niewielkich przedmiotów. (Możecie być pewni, że znajdzie najdrobniejszy 
przedmiot, który upadł na dywan lub potoczył się pod stół.) 
- Zapalanie światła, naciskanie palcem wskazującym na wszelkie małe przyciski. 

9-miesięczny odkrywca, wyruszający na podbój świata, stale jednak potrzebuje towarzystwa 
rodziców. Chce, byście byli przy nim przez cały czas, często zawraca ze swoich eskapad, by 
sprawdzić Waszą obecność, po czym upewniony wyrusza ponownie. Prawdopodobnie bardzo 
się zdenerwuje, gdy będziecie poza jego zasięgiem. Może witać obcych lub nawet dość 
znajome osoby niepewnym i bojaźliwym lub wrogim wzrokiem, jeśli nie przeraźliwym 
krzykiem. Pamiętajcie, że nie jest to niegrzeczność. Jest teraz po prostu bardzo świadomy 
różnicy istniejącej między Wami a innymi ludźmi, między tymi, którzy najbardziej się o niego 
troszczą i tymi mniej zainteresowanymi. 

Coraz częściej jego gaworzenie zaczyna upodabniać się do prawdziwej konwersacji. 
Najprawdopodobniej czasami usłyszycie od niego nawet słowa „mama”, czy „tata”. Wasza 
promienna reakcja na nie pozwoli mu odczuć ich niezwykłość. Zna już swoje imię, rozpoznaje 
niektóre słowa i żywo interesuje się osobami ze swojego otoczenia. Intensywnie uczy się 
języka. Zazwyczaj ma już pierwsze zęby, górne i dolne siekacze. Znowu często budzi się w 
nocy i niechętnie zasypia. Dzieje się tak dlatego, że bardzo brakuje mu towarzystwa i zabaw, 
którymi zajmuje się w ciągu dnia. Nie zaspakaja go już zwykłe przytulenie i pieszczoty. 
Obecnie potrzebuje uczestniczyć we wszystkim, co go otacza. Potrafi jeść samodzielnie. 
Jedzenie palcami i picie z kubeczka jest dla niego prawdziwą radością, ponieważ doskonale 
opanował już „chwyt pęsetkowy”. Robi bardzo dużo hałasu i zamieszania dzięki nowym 
umiejętnościom, takim jak wyrzucanie, łomotanie i potrząsanie różnymi przedmiotami. 
Znajdujący się w pobliżu rodzice, podnoszący upuszczone zabawki stanowią dodatkową 
atrakcję! 

„Następny krok”: Dziecięce zabawy stają się coraz bardziej ekscytujące, dzięki nowo 

opanowywanym zdolnościom. Jednolatek jest stale w ruchu, zajęty podbojem świata. Będzie 
dostarczał Wam całodziennej rozrywki, rozwijał własne poglądy, które coraz częściej i głośniej 
będzie starał się wyrażać i głosić. 

1 rok - jednolatek! 

Wasza pociecha przestaje być maleństwem. Staje się niezależnym i samodzielnym dzieckiem, 
które mimo to potrzebuje Was bardziej, niż kiedykolwiek. Jest o Was i o wszystkie Wasze 
sprawy, które odciągają uwagę od niego, niezwykle zazdrosny. Może głośno protestować 
nawet wówczas, gdy ktoś z Wami rozmawia lub wtedy, kiedy robicie pranie. Takim 
zachowaniem pokazuje właśnie, jak bardzo jest do Was przywiązany. 
Wasze jednoroczne dziecko prawdopodobnie:

- Opierając się o coś podnosi się do pozycji stojącej, ale raczej jeszcze nie chodzi. Przeciętnie, 
dziecko zaczyna chodzić około 13. miesiąca życia. Przemieszczanie się wokół mebli 
stopniowo zamienia się w coraz bardziej sprawne chodzenie. Niedługo będzie to jego ulubiony 
sposób poruszania się i możliwe, że będzie też w stanie nosić coś ze sobą. 
- Ma sporo zadrapań i siniaków, ponieważ jeszcze wciąż jego ruchy nie są dość dobrze 
skoordynowane. 
- Wskazując na obiekty, próbuje je nazywać, choć niekoniecznie słowami, które znacie. 
Tworzy swój własny język i używa go na przemian z językiem ojczystym, w którym 
wypowiada swoje imię i nazywa znajome przedmioty.
- Bardzo uważnie przysłuchuje się rozmowom i sprawia wrażenie, jakby je rozumiał. Od czasu 
do czasu może się nawet do nich włączać z własnymi, w mniemaniu dorosłych, 
nonsensownymi komentarzami. 
- Rozumie zakazy, ale nadal może mieć problem z zajęciem się czymś innym, niż zakazana 
czynność. Urozmaica sobie zabawę, na przykład poprzez ustawianie wieżyczek z 
przedmiotów. 
- Traci zainteresowanie jedzeniem i nie rośnie w tej chwili tak szybko. Jest zajęty innymi 
zadaniami, takimi jak na przykład nauka chodzenia. 
- Lubi bawić się, wkładając jedne przedmioty w drugie, czy nalewając do nich wodę.

„Następny krok”: W miarę rozwoju Wasz potomek będzie coraz usilniej walczył o 
niezależność i wybuchał złością. Ten etap może stanowić dla Was nowe wyzwanie, ponieważ 
powinniście zarówno wspierać go w jego dążeniu do niezależności ale i wytyczać jasne 
granice. 

18 Miesięcy 

Odkrywanie świata odbywające się w pierwszej połowie drugiego roku życia, nadal wymaga 
stałej obecności rodziców. Jest to okres nabywania coraz większej niezależności, testowania 
granic, zarówno swoich jak i tych, które ustanawiają opiekunowie. Nawet jeśli dziecko pragnie 
być samodzielne i niezależne, to jednak nadal chce być tylko dzieckiem. Jest w tych 
przeciwstawnych pragnieniach zagubione i prawdopodobnie wysyła Wam sprzeczne sygnały. 
Z pewnością doznaje przeróżnych frustracji i często wybucha złością, ale postarajcie się być 
cierpliwi i pamiętajcie, że jest to dla niego bardzo trudny okres. Zgódźcie się, by w miarę 
możności robiło różne rzeczy po swojemu. Pozwólcie mu samodzielnie jeść, bawcie się z nim 
we wskazywanie i nazywanie części twarzy, gdyż taka zabawa przynosi mu wiele radości. 
Pomagajcie mu w nazywaniu obiektów, znajdujących się w Waszym otoczeniu. Stwarzajcie 
swojemu odkrywcy bezpieczne i czyste miejsce do swobodnego buszowania, a także jak 
najwięcej okazji do przeróżnych zabaw, ponieważ im więcej się bawi, tym bardziej rozwija się 
jego umysł. Miejcie go stale na oku. 

18-to miesięczny maluch:

- Lubi być „posiadaczem” i mieć wiele różnych przedmiotów wyłącznie dla siebie.
- W miarę możliwości chodzi, wspina się, popycha i ciągnie za sobą różne rzeczy. 
- Bawi się w ustawianie i przestawianie zabawek z miejsca na miejsce. 
- Na prawie wszystko mówi „nie”. 
- Wstydzi się lub boi obcych. 
- Na spacery lubi zabierać ze sobą różne zabawki.

„Następny krok”: Wchodzenie w drugie półrocze drugiego roku życia to otwieranie drzwi 
dziecięcej wyobraźni i języka. 

2 lata 

Dwulatek cały czas pochłonięty jest zabawami, które stają się coraz bardziej wyszukane. 
Fantazja i wyobraźnia odgrywają w nich znaczącą rolę. Zabawy są dwa razy dłuższe niż 
przedtem, polegają na przykład na odgrywaniu krótkich historyjek i wymagają używania 
więcej niż dwóch zabawek jednocześnie. Jednak nawet jeśli historia wymyślona przez 
dwulatka jest najbardziej nawet fantastyczna, panuje w niej specyficzny porządek. Teraz 
wysmukla się sylwetka Waszego berbecia, ponieważ coraz szybciej chodzi on i biega. 
Uwielbia naśladować zachowania innych osób, zarówno dobre jak i złe, włącznie z 
przekleństwami. 
Dwuletni szkrab prawdopodobnie potrafi też: 

- Wykonać dwuzadaniowe polecenie, takie jak „Idź do swojego pokoju i przynieś sweter”. 
- Składać zdania z dwóch do trzech wyrazów, na przykład „Mama, chodź do domu” lub „Chcę 
ciastko”. 
- Z niewielką pomocą chodzić po schodach (ale musi być pod kontrolą).
- Wyrażać swoje uczucia słowami. 
- Opowiadać historie o wymyślonych i prawdziwych wydarzeniach. 
- Układać przedmioty w szereg, wkładać je w inne przedmioty i odkładać na miejsce. 
- Bawić się w rytm muzyki, łomocząc, bębniąc, stukając i grzechocząc. 
- Siadać i zsiadać z krzesła. 
- Biegać. 
- Uczestniczyć w ubieraniu, zakładając buty (nie zawsze na odpowiednią stopę) i wciągając 
bluzkę przez głowę.
- Nazywać obrazki w książce. 

Z pewnością może również: 

- Starać się jeść tak jak dorośli. 
- Wiedzieć, jak rozpiąć Wasze guziki.
- Okazywać swoją miłość i przywiązanie na wszystkie możliwe wspaniałe sposoby. 
- Jest bardziej zaradny i przewidywalny, niż był pół roku temu. 
- „Nie” jest jego pierwszą odpowiedzią na każde pytanie. Zdarza mu się całkowicie ignorować 
Wasze prośby, jednak gdy zaoferujecie mu jakiś wybór, jego opór może zmaleć. 
- Nadal potrzebuje stałej i uważnej opieki, mimo osiągnięcia znacznej niezależności. 

„Następny krok”: w nadchodzących miesiącach będziecie mogli obserwować wspaniałe 
zabawy przepełnione dziecięcą wyobraźnią i wzmożony rozwój umiejętności językowych 
Waszego brzdąca. Zadaniem dla Was wszystkich będzie trening nocniczkowy. 

3 Lata 

Trzylatki to czarujące młode osoby! Bardzo często przebywają w wymyślonych przez siebie 
magicznych światach, dostarczając tym samym dużo śmiechu i zabawy swojemu otoczeniu. 
Jednocześnie utrzymanie ich w zdrowiu i bezpieczeństwie może stanowić dla ich opiekunów 
nie lada wyzwanie. 
Trzylatek najprawdopodobniej będzie: 

- Całkiem dobrze dawał sobie radę z ubieraniem, jeśli tylko mu to ułatwicie odpowiednim 
doborem ubrań. Nie zdziwcie się, jeśli będzie chciał często się przebierać - dla niego to po 
prostu kolejna świetna zabawa. 
- Rozumiał setki słów i układał je w krótkie zdania. (Jego wypowiedzi nareszcie będą dużo 
bardziej zrozumiałe dla obcych.) 
- Potrafił nazwać sporo z otaczających go przedmiotów, kilka części ciała i parę kolorów. 
- Przedstawiał się, podawał swój wiek, płeć i nazwę miesiąca, w którym się urodził. 
- Rozumiał przeciwieństwa, takie jak duży i mały, zadowolony i smutny. 
- Gryzmolił i rysował okrągłe szkice postaci, wyglądających jak kijanki. 
- Skakał, podskakiwał i kopał piłkę. 
- Negocjował z innymi dziećmi i dorosłymi. Jest to oznaka bardzo dobrego rozwoju, ale może 
utrudniać Wam wiele spraw, które zostaną zakwestionowane i podane do dyskusji. 

Wasz skarb będzie również odgrywał najrozmaitsze role, gdyż w ten sposób próbuje 
dowiedzieć się, kim jest. Zarówno dziewczynki jak i chłopcy w tym wieku uwielbiają zabawy 
w przebieranki, z których wiele się uczą. Obie płcie są świadome swoich różnic i interesują się 
swoimi narządami płciowymi. Trzylatki mają bardzo wiele snów, w tym sporo koszmarów 
nocnych. Koszmary te są sposobem rozładowania i odreagowania napięcia, powstałego w 
ciągu dnia. 

„Następny krok”: W przyszłym roku Wasze dziecko stanie się jeszcze bardziej niezależną 
istotą, zajętą głównie zabawami z rówieśnikami i innymi samodzielnymi zajęciami. Wy 
możecie pomóc mu, oferując swoje wsparcie, troszcząc się o jego zdrowie i bezpieczeństwo.