Kształcenie – to zarówno proces nauczania jak i uczenia się, czyli całość poczynaj umożliwiających 

jednostce uzyskanie wiedzy o przyrodzie, kulturze, społeczeństwie a także osiągnięcie wszechstronnego 

rozwoju osobowości, rozwijanie umiejętności, zainteresowań, ogólnej sprawności umysłowej i fizycznej. 

Kształcenie może odbywać się w instytucjach i przybierać formę samokształcenia. Wynikiem 

samokształcenia jest wykształcenie.  

Nauczanie 

– oznacza działalność nauczyciela, o charakterze planowej, celowej pracy, ukierunkowanej na 

wyposażenie uczniów w wiadomości, umiejętności i nawyki oraz rozwijanie ich zdolności. Nauczanie 

związane jest z uczeniem się, obydwa pojęcia tworzą pojęcie kształcenia. Nauczanie jest przedmiotem 

badań dydaktyki. 

Wychowanie 

to całość zamierzonych oddziaływań środowiska społecznego, przyrodniczego, na jednostkę 

trwające całe życie. 

Edukacja - 

ogół oddziaływań służących formowaniu się(zmienianiu, rozwijaniu) zdolności życiowych 

człowieka. 

Ogół oddziaływań oznacza oddziaływania zarówno instytucjonalne jak i indywidualne, świadome i 

nieświadome 
 

Uczenie si  - jest procesem nabywania względnie trwałych zmian w szeroko rozumianym 

zachowaniu(wiadomości, umiejętności, nawyki, postawy) w toku bezpośredniego i pośredniego 

poznawania rzeczywistości(doświadczenia i ćwiczenia)  

Szkoła tradycyjna tzw. szkoła herbartowska: nauczyciel pracuje z cała klasą – nie podchodzi 
indywidualnie do ucznia, u

czniowie byli pasywni, bierni i nie mogli decydować o doborze treści nauczania, 

system kar i nagród, nauka na pamięć, uporządkowany system nauczania, duża waga przywiązana do 
korzystania 

z pomocy naukowych, częsta kontrola wyników nauczania,  

System "Nowego wychowania" 

stworzony przez Źeweya czyli tzw. szkoła progresywistyczna: uczniowie 

samodzielnie zd

obywali wiedzę, nauczyciele pełnili role obserwatorów, duży nacisk na samokontrolę 

(niezbyt 

częsta kontrola wyników nauczania), szkoła była głównym ale nie jednym miejscem w którym 

uczeń zdobywał wiedzę i uczył się 

Elementy dydaktyki 

Dydaktyka 
behawiorystyczna 

Dydaktyka 
konstruktywistyczna 

Przedmiot uczenia się 

Pojęcia i instrukcje 

Znaczenie, zidentyfikowanie 
reprezentacje i strategie 
poznawcze 

ródło wiedzy 

Publiczne „obiektywne” 
ustalenia 

Konflikt poznawczy 

Istota nauczania 

Przekazywanie pojęć 

Organizacja warunków do 

uczenia się 

Istota uczenia się 

Przyswajanie pojęć 

Negocjowanie 
konstruowanie i nadawanie 

znaczeń 

Zakładany związek między 
nauczaniem a uczeniem 

Odpowiedzialność, ścisłe 
relacje 

Brak odpowiedniości, 

niepewne związki 
(nauczanie jako inspiracja) 

Cel kszta

łcenia 

Ujednolicony wynik (proces 

jako narzędzie) 

Zróżnicowane procesy 

(wynik jest wtórny) 

Rola nauczyciela 

Ekspert 

Organizator, negocjator, 
towarzysz 

Rola ucznia 

Odbiorca 

twórca 

Funkcja wiedzy osobistej 

Źrugorzędna, zakłócająca 

Podstawowa, badana przez 
nauczyciela i ucznia 

Istota dobrej aktywności 

Pilność, udział kierowany 

Samodzielność 
koncepcyjna, 

odpowiedzialność 
poznawcza 

Planowanie 

ścisłe 

Przybliżone, ramowe 

Kontrola 

Pomiar lub opis wyniku, 
diagnoza deficytu 

Opis procedur 
poznawczych, diagnoza 

postępu 

Źroga uczenia się 

Wyjaśnienie osoby 
kompetentnej -

Zrozumienie - utrwalenie 
= posiadanie wiedzy 

Konflikt poznawczy -

 

Eksploracja i osobiste 
procedury rozumienia -

 

Negocjacje społeczne = 
zmiana funkcjonowania 

znaczeń w umyśle 

 

System klasowo lekcyjny: 

nauczanie zbiorowe, podział według wieku na klasy, lekcja jako podstawowa 

jednostka organizacyjna (lekcja, przerwa, lekcja...), kierownicza rola nauczyciela, zajęcia lekcyjne jak i po 
za lekcyjne, szkolne i poza szkolne, roczny pla

n nauczania (określa w jakim wymiarze godzin 

poszczególne przedmioty mają być realizowane na poszczególnych poziomach nauczania. 

Już na początku XX wieku spotykamy się z pierwszymi próbami modernizacji systemu klasowo lekcyjnego, 

koncentrującymi się głównie na rozlu nieniu sztywnego gorsetu treści i tempa pracy. Nauczanie jest 

dostosowane do możliwości uczniów, a przede wszystkim uwzględniane są ich zainteresowania. Do tych 

projektów zaliczamy: 

 

Kategorie 

porównania 

Plan 

winnetkowski 

daltoński 

jenajski 

Autor: 

Miejsce 
powstania: 

Charakterystyka: 

 

C. Washburne 

Winnetka 

 

Wyróżnia się 
przedmioty 

obowiązkowe, 
realizowane w 

ramach zajęć 

przedpołudniowych, 

których treści każdy 

uczeń musi 

opanować w 
dowolnym czasie 

poprzez pracę 

jednostkową i 

grupową oraz 

grupę przedmiotów 
realizowanych po 

południu w ramach 
grup 

zainteresowań. 

H. Parkhust 

Dalton 

 

Całoroczny plan jest 
podzielony na 

miesięczne zadania. 

Uczniowie mają 

całkowitą swobodę w 

wyborze zajęć i czasu 

pracy, muszą jedynie 

wypełnić „kontrakt”. 
Nauczyciel prowadzi 

raz w tygodniu zajęcia 

z całą klasą oraz 
sprawdza wykonanie 

indywidualnych zadań. 

P. Petersen 

Jena 

 

Szkoła ma charakter 

wspólnoty życia i pracy 
wzorowanej na rodzinie. 

Nie ma tu podziału na klasy 
i przedmioty nauczania. 

Uczniowie tworzą 2 

wspólnoty obejmujące po 
trzy roczniki. Corocznie 
najstarszy rocznik grupy 
pierwszej wchodzi do grupy 

wyższej stając się tam 

rocznikiem najmłodszym. 

Źo wspólnot należą też 
nauczyciele i rodzice. 

Nauczanie opiera się na 
opanowywaniu kolejnych 

tematów.  

 

Kryzys o wiatowyŚ rozpoczął się w końcu lat 60tych XX wieku, Upada przekonanie o wartości kształcenia. 

Występuje selekcja w doborze uczniów z różnych grup i warstw społecznych oraz przerost funkcji 

kształcenia nad funkcją opiekuńczo-wychowawczą  co powoduje dysproporcje w osiągnięciach 
edukacyjnych. Natomiast w latach 70-

tych dojrzewa decyzja o konieczności reformy szkolnictwa. 

Zauważono: rozbieżność między założeniami, a rzeczywistością,  negatywne skutki zbyt wczesnej 
specjalizacji , niskie efekty dydakty

czne szkoły ( odpad, odsiew, drugoroczność ), zły plan i program 

nauczania oraz realizacja ( pośpiech, nastawienie na wiedzę faktograficzną, werbalizm- dominacja 

pogadanki tzn. jedna osoba mówi pozostałe milczą, uniformizm – każdemu to samo). 

Przesuni cie progresywistyczne: Progresywizm stanowi obok perenializmu, esencjalizmu, i 

rekonstrukcjonizmu jeden z głównych kierunków pedagogiki amerykańskiej XX wieku. Korzenie każdego z 

nich tkwią w różnych filozofiach. Perenializm – odwołujący się do przeszłości, formułuje cele edukacji w 

kategoriach kształtowania człowieka racjonalnego, oparty na założeniach realizmu. źsencjalizm – nurt 

konserwatywny, sięga do realizmu i idealizmu. Progresywizm – osadzony w pragmatyzmie. Ruch 
progresywistyczny 

szedł w kierunku zmiany szkoły, był jednomyślny w swym oporze wobec takich cech 

tradycyjnego nauczania jak: autorytaryzm nauczyciela, opieranie nauczania na pamięciowym 

opanowywaniu z podręcznika. W Warunkach amerykańskich znany pod hasłem: „Powrót do podstaw”  

   Szko

ła  jako organizacja ucząca si Ś Autorzy myślenia o szkole jako organizacji uczącej się wskazują na 

możliwości transgresji – przekraczanie siebie, wychodzenie poza dotychczasowe granice działanie. 

Uczenie si  w organizacji i poprzez nią to suma indywidualnego i społecznego uczenia się, obejmująca 

zarówno uczniów jak i wszystkich dorosłych związanych z placówka – nauczycieli, personel 
administracyjny. Proces ten przebiega w trzech poziomach: 

      -  indywidualnym  
      -  

zespołowym  

      -  organizacji  

 

Zespołowe dążenie do doskonalenia oparte jest na wspólnym 

uczeniu si  w działaniu.   

W zespołowym doskonaleniu szkoły nauczyciele i uczniowie są partnerami. 
 

Modele szkoły współczesnejŚ 
  

·      

szkoła tradycyjna (konserwatywna) – charakteryzuje się autokratycznymi stosunkami pomiędzy 

nauczycielami a uczniami:  

-          

dominacja nauczycieli (nauczyciel pracuje z całą klasą) 

-          

surowa dyscyplina panująca na lekcji  

-          

sterowanie aktywnością uczniów za pomocą kar i nagród 

-          

wiedza naukowa, którą przyswajają uczniowie, traktowana jako pewna (przekazywana w prosty   i 

jasny sposób) 

-          

nauczyciel dba o szkolny ( czytanie, pisanie)a pó niej akademicki  ( zestawianie danych, 

porównywanie, dowodzenie) rozwój ucznia   

-          

motywacja uczniów – rywalizacja 

 

·         

szkoła romantyczna  

-          

uczniowie uczą się wg indywidualnych planów  

-          

nauczyciel rezygnuje z autorytetu opartego na władzy  

-          klasa traktowana ja

ko zbiór indywidualności  

-          

nacisk na metodę uczenia   

-          

swoboda uczniów w określaniu czego i jak się uczyć  

-          

mały nacisk na systematyczność 

-          panuje klimat wzajemnej akceptacji  
-          

często korzysta się ze sprzętu audiowizualnego 

 

·         

szkoła nowoczesna 

-          

uczenie się w małych grupach  

-          

uczniowie realizują autorskie projekty edukacyjne     

-          

akcentuje się sam proces uczenia się ,doświadczanie, wyzwalanie zachowań kreatywnych 

-          

przywiązuje się duża wagę do różnorodności materiałów edukacyjnych 

-          

uczniowie odpowiedzialni za własny rozwój 

 

Typologie szkoły współczesnej 
  

·         model terapeutyczny 
-          

wywodzi się z orientacji psychologicznej podejmującej kwestię ludzkich możliwości 

-          

szkoły mają służyć pełnemu rozwojowi jednostki i jej samorealizacji (wpływ psychologii    Abrahama 

Maslowa i Carla Rogersa ) przewaga efektów emocjonalnych nad poznawczymi  

-          

od nauczycieli wymaga się  pomagania uczniom w radzeniu sobie w radzeniu z własnymi potrzebami i 

problemami psychicznymi poprzez rozpoznanie mocnych stron i ograniczeń  

-          

każdy uczeń traktowany jest jako indywidualność   

-          

nauczyciel pomaga uczniom organizować proces uczenia się aby umożliwiać pełną ich realizację 

http://notatek.pl/kolokwium-teoretyczne-podstawy-ksztalcenia?notatka