http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com

CZECZENEM - POKÓJ I WOJNA WIDZIANE OCZAMI CZECZE

SKICH

UCHOD

CÓW

Wpisał: Administrator

23.07.2008.

Ksi

ąŜ

ka zawiera prace uczniów czecze

skich,

cone przeszło

ci i tera

niejszo

ci Czeczenii.

Odzwierciedlaj

one osobiste do

wiadczenia

autorów, dzieje ich rodzin i losy ró

nych ludzi na

tle historii Czeczenii. Prace te zostały wybrane
spo

ród wypracowa

, przysłanych na konkurs

Stowarzyszenia Memoriał „Człowiek w historii.
Rosja – wiek XX”
w latach 2003-2004. Doł

czono równie

prace

czterech uczniów rosyjskich, po

cone losom

uchod

ców czecze

skich w Rosji.

Tytuł oryginału:

Быть

чеченцем

Мир

война

глазами

школьников

Tłumaczenie: Aniela Czendlik

Spis tre

ci:

Wst

p - Czecze

ska pami

ęć

I. „póki

yw b

…“

Moje lata
Historia dla moich dzieci
Pod bombami
Dzie

Artylerzysty

Dopóki

ycia stanie

Prze

yli

my trzy wojny

Samaszki
Niebo nad Gudermesem

II. „Zgromadz

swoje dzieci…”

„Bohcza” mojej babci
Jestem z tejpu „terło”
Znowu wojna
Jestem Czeczenk

, córk

Czeczenów

Gdzie ja zbior

swoje dzieci?

Mój pradziad – Salam-mułła
Czecze

ska rodzina: zwi

zek epok i pokole

Mój pradziadek Abdul-Kadyr-Kaimow
Nasz los

III. „Lubi

ogl

stare fotografie”

Rachimat i babcia Ola
Czecze

ski Jesienin

Wiara, nadzieja, miło

ść

Lidy Jandijewej

Losy Jesimat
Niedole wajnachskich kobiet
Krwawy popiół Chajbachu

IV. „Lekcje, które niczego nie ucz

…”

Strona 1 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokój i ...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Rosjanie i Czeczeni! Dlaczego nie mo

emy

w zgodzie?

Czeczenia. Powiedz mi,

ołnierzu, co ci

boli…

Nie powinno by

na ziemi obcych sobie ludzi

Lekcje, które niczego nie ucz

Suplement
Rosja i Czeczenia: krótka chronologia wzajemnych powi

Dzieci przeszło

ci = dzieci tera

niejszo

O konkursie „Człowiek w historii. Rosja – wiek XX”

Czeczenem:

pokój i wojna widziana oczami czecze

skich uczniów

Ksi

ąŜ

ka zawiera prace uczniów, głównie szkół czecze

skich z lat 2003-2004,

przysłane na ogólnorosyjski konkurs historyczny „Człowiek w historii. Rosja – wiek XX”,
ogłoszony przez Stowarzyszenie „Memoriał”. Wydanie ukazało si

dzi

ki Urz

dowi

Głównego Komisarza ONZ ds. Uchod

ców, programowi „Migracja i prawo”, Centrum

Ochrony Praw Człowieka, Stowarzyszeniu „Memoriał” i portalowi internetowemu „W

zeł

Kaukaski”.

Czecze

ska pami

ęć

Irena Szczerbakowa, dyrektor programu Stowarzyszenia O

wiatowego „Memoriał”

„Okazuje si

e do szcz

ęś

cia potrzeba niewiele: wystarczy tylko

wiadomo

ść

e jeszcze

yjesz” – tymi słowami ko

czy si

jedna z pierwszych czecze

skich prac, jakie

napłyn

ły na nasz konkurs.

Ogólnorosyjski konkurs historyczny „Człowiek w historii. Rosja – wiek XX” został

ogłoszony przez Mi

dzynarodowe Stowarzyszenie „Memoriał” w roku 1999. Byli

zaskoczeni,

e konkurs zyskał tak szeroki rozgłos: codziennie przychodz

do nas tysi

prac ze wszystkich zak

tków Rosji. Ale, trzeba przyzna

, nie my

leli

my,

e w tym chórze

usłyszymy głosy czecze

skich nastolatków. Wprawdzie temat wojny w Czeczenii, tak czy

inaczej, wyst

puje w pracach rosyjskich uczestników konkursu, bo jest obecny na łamach

codziennej prasy, a wojna ta wywołuje du

y odd

k w społecze

stwie rosyjskim.

Szczególnie uwidacznia si

w opowiadaniach o losach ojców i starszych braci,

prze

ywaj

cych traum

w wyniku do

wiadcze

- fizycznych i moralnych – doznanych na

wojnie czecze

skiej.

Uwa

ali

my za spraw

zasadnicz

, by w nasz

„historyczn

” dyskusj

wple

ść

tek Północnego Kaukazu, zwłaszcza czecze

skich uczniów, a przez to chocia

niewielkim stopniu zrozumie

, co my

o swojej historii.

W roku 2003 podj

my starania, aby o konkursie dowiedzieli si

nauczyciele i

uczniowie w Czeczenii. Przeprowadzenie konkursu w tym kraju było mo

liwe dzi

współpracy mi

dzy portalem internetowym „W

zeł Kaukaski” a koordynatorem konkursu

w Czeczenii, którym została Asijat Murtazalijewa.

Tym niemniej trudno było przypuszcza

e w Czeczenii znajd

nastolatki,

które by zechciały przesła

swoje prace do Moskwy na konkurs. Jak pisze jedna z

uczestniczek, staraj

c si

ostro

nie wyrazi

swoj

opini

: „Jestem Czeczenk

… By

e, to niezbyt po

Ŝą

dana narodowo

ść

w ogólnorosyjskim konkursie”.

Strona 2 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokój i ...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Zach

caj

c do pisania prac historycznych, zdawali

my sobie jednocze

nie

spraw

, jak trudno cokolwiek zdziała

bez muzeów, bibliotek czy archiwów. Ilu

czecze

skim rodzinom udało si

ocali

jakie

rodzinne dokumenty? O jakich archiwach

rodzinnych mo

na mówi

, skoro tam brakuje czasem nawet najbardziej elementarnych

warunków do

ycia i nauki. „Pragn

– pisze jeden z uczestników konkursu - by ludzie po

przeczytaniu tego wypracowania zrozumieli,

e mamy ju

ść

ycia w

ród ruin naszych

domów, bez

wiatła, ł

czno

ci, bez wody. Nasze osiedla s

daleko od głównej magistrali

czy centrów handlowych. Wieczorami, kiedy odrabiamy lekcje, nie ma

wiatła,

praktycznie nic nie wida

, a rano znów to samo – przychodzimy do szkoły, nic nie wida

ciemno w klasach”. (Przypominaj

, przychodz

ce równie

na konkurs, opisy trudnego

dzieci

stwa w czasach Wojny Ojczy

nianej.)

Byli

my zdumieni ilo

prac, które napłyn

ły na konkurs w latach 2003/2004. Z

Czeczenii dostali

my ich a

155, to kilkakrotnie wi

cej ni

z innych, bardziej spokojnych

rejonów kraju, ł

cznie z Moskw

i Petersburgiem.

To oczywiste,

e wypracowania uczniów czecze

skich ró

od prac ich

rówie

ników z Rosji. Ale najwa

niejsza ró

nica nie dotyczy stopnia „naukowo

ci” i

umiej

tno

ci wykorzystania dokumentacji archiwalnej, ale głównie tego,

e jest to cz

sto

opowiadanie nie o cudzej, ale o własnej przeszło

ci, o tym, co autorzy sami prze

yli.

Dwie wojny, na których tle min

ła znaczna cz

ęść

ycia czecze

skich czternasto-

siedemnastolatków, zmieniły ich w wa

nych

wiadków historii. I swoj

pami

ęć

stanowi

mały wycinek cało

ci, analizuj

jako cz

ęść

zbiorowej pami

ci narodu.

O czym zatem pisz

autorzy prac przysłanych z Groznego i innych

miejscowo

ci, których nazwy kryj

ogrom smutku i cierpienia – Samaszki, Gudermes,

Argun, Szali?

Najstarsi z nich pami

taj

strz

py wydarze

z czasów pokoju przed rokiem 1994

– tzn. sprzed pierwszej wojny czecze

skiej. I to odległe

ycie jawi im si

prawie jak

opowie

ść

o utraconym raju. (Niewa

ne, co rzeczywi

cie sami pami

taj

, a co przekazali

im doro

li.) Na tle wojennej zawieruchy i zniszcze

, jako symbol cudownego, spokojnego

ycia, pojawia si

głównie Grozny, przed wojn

wielkie i porozrzucane po okolicznych

wzgórzach radzieckie miasto. Dzisiaj uczniowie czecze

scy „wspominaj

” go tak:

„Przypomina si

Grozny – najpi

kniejsze miasto w Północnym Kaukazie – ton

cy w

zieleni. Jakie

tu były parki, skwery, fontanny, ogromne sklepy, teatry, szkoły, uczelnie!”;

„Mój dziadek wspominał, jakie to było miasto – pi

kne, wysokie domy, kina, cyrk, kluby,

ile było ludzi, młodzie

y, jak chodzili do teatru, do kina”.

Wszyscy wiemy,

ycie w czasach radzieckich i poradzieckich bynajmniej nie

było wspaniałe, ale nie ma z czym tego porówna

. Oto, co zastali ci młodzi ludzie, kiedy

doszli do

wiadomego wieku: „W co dzisiaj zmieniło si

miasto? Zburzone domy,

pogorzeliska,

miecie, ogromne dziury w drogach – same ruiny. Nie ma ani jednego

ywego drzewka, ani jednego

ywego krzaczka, wszystko martwe. Jakby r

mierci

starła wszystko z oblicza ziemi. Z dawnego Groznego zostały tylko ruiny i wspomnienia.
Pozostały tu jedynie zdziczałe psy i ludzie, którzy nie maj

dok

d pój

ść

, i do tego jeszcze

ołnierze z broni

w r

ku, którzy od rana do wieczora chodz

po domach w

poszukiwaniach nowych ofiar tłumacz

e przeprowadzaj

kontrole”.

Obrazy, które utrwaliły si

w ich pami

ci, a które oni staraj

nam przekaza

w wi

kszym lub mniejszym stopniu zwi

zane s

z wojn

: jak wychodzili przez tzw.

korytarze, jak ich ostrzeliwano, jak całymi dniami, a czasem tygodniami siedzieli w
piwnicach, jak wracali do na wpół rozwalonych domów i znów uciekali.

Strona 3 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokój i ...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Te nieko

ce si

epizody zlewaj

w jedn

opowie

ść

: „Przez cał

drog

wioski Pobiedinskoje rodzice nie

li Dani

na zmian

. Ja razem z bratem, licznymi

kuzynami i kuzynkami szli

my asfaltow

drog

razem z dorosłymi. Na plecach nie

tornistry, w których oprócz ksi

ąŜ

ek było troch

jedzenia i jakie

zabawki. Ludzi było

bardzo du

o i prawie wszyscy pod

ąŜ

ali w tym samym kierunku. Rzadko mo

na było

zauwa

takich, którzy szli w kierunku przeciwnym, w stron

miasta. Byli to ci, którzy

szukali swoich krewnych. W nadziei na spotkanie kogo

z bliskich przedzierali si

pod

d ludzkiego potoku i wpatrywali si

uwa

nie w twarze przechodniów”.

„Rozległ si

wybuch i tumany kurzu zasłoniły zarówno ich samych, jak i nas,

stoj

cych w pobli

u. Cały czas trwała bezładna strzelanina i nadal nie mo

na było ustali

kto do kogo strzela. Z przyzwyczajenia padli

my na ziemi

. Wtedy nast

piło kilka

eksplozji granatów. Kobiety i dzieci próbowały wydosta

z tego ludzkiego kł

bowiska.

Wykorzystałem niewielk

przerw

w wymianie ognia, wyskoczyłem i pobiegłem w

kierunku szkoły nr 41, sk

d przyszli

my na skwerek”. „Pierwszego dnia wojny ja, moja

siostra Marina i wszyscy moi przyjaciele wracali

my ze szkoły. Nagle nad nami pojawiły

samoloty, a potem niedaleko nas usłyszeli

my wybuch. Przybiegli

my do domu

przera

eni. Nie zastali

my tam nikogo, mama była w pracy, jest nauczycielk

młodszych klasach, a tato równie

był w pracy, jest kierowc

. Po chwili poszli

sprz

schron, ale za bardzo nam si

nie przydał. Z ka

dym dniem było coraz gorzej,

na moje miasto spadały bomby i pociski”.

Tak, wojna to dla nich temat najwa

niejszy, ale w ich pracach nie ma

adnych

prób wyja

nienia sobie i innym, dlaczego zacz

ła si

pierwsza, a potem druga wojna

czecze

ska. Bez ko

ca powtarza si

motyw:

yli

my spokojnie, a nagle na nas napadli.

Jednak nie mo

na si

dziwi

e nastolatki nie s

w stanie wyja

tego, czego doro

nie potrafi

im wytłumaczy

. Trafnie napisała dziennikarka, komentatorka wojen

czecze

skich, Galina Kowalska w jednym ze swych artykułów: „Wojna czecze

ska to

absurd w stylu Kafki. Podawane przyczyny nijak nie maj

do przebiegu wydarze

, nikt

nie stara si

dotrze

do prawdy. Próby znalezienia jakiegokolwiek racjonalnego

uzasadnienia tej wojny prowadz

donik

d. Rodz

mity – dziwaczne i niedorzeczne.

Jednak nie bardziej niedorzeczne ni

sama rzeczywisto

ść

”. Prace uczniów czecze

skich

stanowi

ilustracj

tych słów.

Jakkolwiek by doro

li okłamywali si

nawzajem, nastolatki doskonale wyczuwaj

fałsz i bezsilno

ść

tych, którzy nie potrafi

ich ani strzec, ani broni

. A przekle

stwa pod

adresem wojny, którymi upstrzone s

prace czecze

skich uczniów, skierowane s

przede

wszystkim do dorosłych (chocia

wydaje si

e donik

d, w powietrze). „Nikt nigdy nie da

rady wyperswadowa

mi,

e najstraszniejszym złem na Ziemi jest wojna. Niestety, młode

pokolenie Czecze

ców dowiedziało si

o niej nie z ksi

ąŜ

ek czy filmów. Ona przeszła jak

ba powietrzna przez nasze dni, przez nasze

ycie”.

kszo

ść

uczniowskich prac to opowiadania o wojnie i na tle wojny, której

przyczyn nie rozumiej

, a której nie ma ko

ca. W tych czecze

skich historiach wyst

puj

kobiety, dzieci, starcy, ale nie ma walcz

cych bojowników. Nie ma te

„federałów”:

ołnierze czy lotnicy wyst

puj

prawie w ka

dym wypracowaniu, ale jako jednolita masa,

bezosobowo (bior

szturmem, bombarduj

, czasem nakarmi

, czasem zabior

jedzenie).

wiat nastolatków w Czeczenii niezwykle si

zaw

ził – wszystko kr

ci si

wokół

rodu i rodziny albo powi

rodzinnych, bo tylko to daje jakie

poczucie

bezpiecze

stwa: „Byli

my uchod

cami w wiosce Gojty. Na naszym podwórku

yły trzy

rodziny: babcia, ciocia i kuzyn; wujek z

, ich dwóch synów i dwie córki i nasza

rodzina – tato, mama, ja, trzy siostry i brat. Tego ranka ka

dy z nas jakby przeczuwał

nieszcz

ęś

cie, wszyscy byli w stosunku do siebie niezwykle uprzejmi i bliscy”.

I chocia

wielu pisze,

e wojna w Czeczenii zniszczyła struktury rodowe i

rodzinne, to jednak autorzy prac stale odwołuj

do historii swych rodów – i jakkolwiek

by ta rodowa pami

ęć

była zmitologizowana i wyidealizowana, jest to bez w

tpienia ich

sposób identyfikowania si

ze swoim rodem.

wiadomo

ść

rodowa, deklaracje miło

ojczyzny, przysi

gi dochowania jej wierno

ci – wyst

puj

niezwykle cz

sto. Ale patos,

Strona 4 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokój i ...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

który czasem mo

e wydawa

nieco teatralny, dla tych nastolatków jest czym

naturalnym i niesłychanie wa

nym.

W wielu opowiedzianych nam historiach rodzinnych – bo historie czecze

skie to

przede wszystkim historie rodzinne (i nie tylko dlatego,

e nie ma innych

ródeł czy

archiwów) – główny trzon stanowi deportacja 1944 roku. Nawet kolektywizacja i rok 1937,
który te

zahaczył o Czeczeni

– wszystko to blednie wobec tragedii wysiedlenia,

maj

cego w Czeczenii niezwykle brutalny przebieg. Symbolem upami

tniaj

cym t

narodow

tragedi

pozostaj

spaleni

ywcem mieszka

cy wsi Chajbak.

ęŜ

kie do

wiadczenia tych młodych ludzi spowodowały,

e nawet odwieczny

problem, jakim jest konflikt pokole

, wyst

puj

cy cz

sto w pracach uczniów rosyjskich –

tu prawie nie istnieje, jest za to wi

ęź

pokole

– serdeczne relacje z lud

mi starszego

pokolenia, którzy pami

taj

jeszcze spokojne

ycie i do tych wspomnie

wracaj

Mało tego, by

e teraz, na tle doznanych prze

i własnej pami

ci, bli

sze

stały si

młodym Czeczenom prze

ycia dziadków i bab

, którzy do

wiadczyli koszmaru

deportacji 1944 roku. Te „pami

ci” w niektórych pracach tak ciasno si

splataj

miejscami nie wiadomo, o kim jest mowa. Relacje bab

i dziadków (zwykle, oczywi

cie,

bab

– to, nawiasem mówi

c, ł

czy wszystkich uczestników konkursu, bo najcz

ęś

ciej

nikami rodzinnej pami

ci s

wła

nie babcie) s

pisane „jakby” w pierwszej osobie.

sto o okropno

ciach deportacji opowiada si

w czasie koszmaru bombardowa

, w

piwnicy. W takich chwilach znaczenie tych ci

ęŜ

kich do

wiadcze

nieprawdopodobnie

wzrasta – je

eli dziadkowie i babcie wtedy prze

yli, to i my teraz prze

yjemy. Ro

nie

równie

znaczenie wspomnie

(a zwłaszcza najwa

niejszej ich cz

ęś

ci – dotycz

cej

zachowania obyczajów i j

zyka). Có

na zabra

z sob

w czasie deportacji (ten

motyw powtarza si

w naszych pracach dziesi

tki razy) oprócz pakowanych w pospiechu

zełków? W najlepszym wypadku – maszyn

do szycia „Singer” (ten przedmiot jako

symbol i sposób na prze

ycie ł

czy setki historii rodzinnych uczestników naszego

konkursu z ró

nych regionów i ró

nych narodowo

ci). „W Starych Atagach ogłoszono,

z rozkazu Stalina Czeczeni musz

zosta

wysiedleni. Zebrano wszystkich i zacz

wywozi

z wioski. Przyszło do nas trzech mundurowych i pytali, gdzie s

doro

li.

Powiedziałam,

e mama i brat pracuj

w Groznym w zakładach wojskowych i wła

nie na

nich czekamy.

ołnierze powiedzieli,

e nie warto, bo oni ju

nie wróc

i zacz

li mi

pomaga

w pakowaniu. Radzili zabra

z sob

prowiant i jakie

ciepłe rzeczy. Z jedzenia

była tylko m

ka kukurydziana, a z ciepłych rzecz – mamin płaszcz i tatowa kufajka.

Przeforsowałam zabranie maszyny do szycia «Singer». Pozwoliła nam potem prze

Kazachstanie”.

ęŜ

ko jest czyta

takie prace, miejscami do

ść

jednostajne, jak monotonny epos

czy narracja, z licznymi powtórzeniami i ró

nymi opisami jednego i tego samego

wydarzenia: lutego 1944, stycznia 1995 czy jesieni 1999… Niemniej i te krótkie, czy
nawet pourywane wypowiedzi, zmuszaj

do zastanowienia nad zmianami, jakie z biegiem

lat dokonywały si

w Czeczenii i jak pokrywaj

one z wydarzeniami, które miały

miejsce u nas.

Czym jest w historii Rosji deportacja narodu czecze

skiego? W najlepszym

wypadku jedynie tragicznym epizodem w ogólnym kontek

cie stalinowskiej epoki. W

rzeczywisto

ci dla ka

dego narodu inaczej płynie czas i inaczej zmieniaj

epoki

historyczne. Raz bardzo powoli, raz błyskawicznie. Ka

dy naród ma własn

histori

własny j

zyk i własny czas. Szkoda tylko,

e nigdzie nie zapisano zasad, którymi nale

kierowa

przy jego okre

laniu. Według godzin na zegarze czecze

skich wspomnie

niedawno był zarówno Szamil, jak i rok 1870 obok 1996. Rosja ju

zapomniała, kiedy

podbiła Kaukaz. Czy rzeczywi

cie było to tak dawno, a wi

c nigdy? To samo dotyczy

deportacji – te

było to bardzo dawno temu, ale potem wyp

dzonym pozwolono wróci

- a

c przeproszono - i jakie dzisiaj s

tego skutki? Nawet w pracach konkursowych wida

e Czeczeni maj

zupełnie inne poczucie czasu: wydaje si

e wysiedlono ich wczoraj,

dzisiaj rano pozwolono wróci

(nie chodzi o powrót, a jedynie o pozwolenie), za

w ci

dnia bombardowano. Na razie nie jeste

my w stanie zrozumie

tej ró

nicy czasu

historycznego – perspektywy wspólnej przyszło

ci s

zbyt smutne. W ka

dym razie

nawet przy pomocy ci

ęŜ

kiego młota nie mo

na przesun

ąć

wskazówek na czecze

skim

zegarze historii.

Strona 5 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokój i ...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Niezrozumienie tych rozbie

ci w podej

ciu do czasu historycznego ma

powa

ne i na dodatek nieodwracalne konsekwencje, które doprowadziły do tego, co teraz

dzieje si

w Czeczenii. Nie rozumieli

my i nie zdawali

my sobie sprawy, jak

niestygn

law

jest ludzka pami

ęć

– wystarczyło tylko zetrze

z niej cieniutk

skorupk

Wypracowania młodych ludzi daj

tego przykłady.

Czym dla czecze

skich nastolatków jest dzisiejsza Rosja? Przede wszystkim ci,

którzy przysłali nam swoje prace, pisali po rosyjsku i ich przestrze

kulturowa wci

ąŜ

jeszcze pokrywa si

z przestrzeni

kultury rosyjskiej. W wielu pracach zostały

przytoczone cytaty z Lermontowa czy Tołstoja, a wersy z „Had

i-Murata” i „Olbrzyma”

słu

Ŝą

sto jako motto. I ma si

wra

enie,

e, zwracaj

c si

do nas, mimowolnie

„zaklinaj

” nas t

kultur

. Czecze

scy uczniowie z pewno

czuj

e jest to bodaj czy

nie ostatnia przestrze

, w której mo

liwe jest jakie

wzajemne zrozumienie.

Wielu z tych, którzy przysłali prace na konkurs, stara si

zachowa

obiektywizm

w stosunku do strony rosyjskiej, b

co b

mówi

o ludziach, którzy w ich oczach

uosabiaj

pewn

nadziej

na zrozumienie i pojednanie, na przykład o Wiktorze

Popkowie, którego obraz maluje w swojej pracy Maksym Isajew z Groznego: „Wiktor
zgin

ł z r

k bandytów, jakiejkolwiek by byli narodowo

ci i jakimkolwiek j

zykiem by

mówili. Był malutkim promyczkiem nadziei dla udr

czonego przez wojn

narodu

czecze

skiego. Znali go wszyscy w najdalszych zakamarkach naszej republiki. Piechot

z sakw

na plecach przedostawał si

do nawet najbardziej niedost

pnych górskich

aułów. Szedł do ludzi biednie ubrany, z twarz

pobo

nego człowieka, któremu obce były

marno

wiata. Nie wiem, kim byli ci, którzy podnie

li na niego r

.”.

Jest zupełnie oczywiste,

e „rozmawiaj

” z nami ci, którzy s

usposobieni

nadzwyczaj pokojowo, którzy pojmuj

beznadziejno

ść

takiej wojny i takiego oporu.

Czecze

scy uczniowie zwracaj

do szerokiego kr

gu adresatów, a nie tylko do

organizatorów konkursu. To zach

ciło nas do opublikowania chocia

ęś

ci tych prac w

formie niewielkiego zbiorku. Uwa

ali

my za konieczne wł

czy

do publikacji równie

utwory uczniów z innych rejonów Rosji, w których mówi

o swoim stosunku do tego, co

dzieje si

w Czeczenii. Trudno byłoby zrealizowa

szerok

debat

, niech wi

c chocia

toczy si

ona na stronicach tej ksi

ąŜ

ki. Aby czytelnikowi łatwiej było zrozumie

czecze

skie realia, poprosili

my pracownika Centrum Ochrony Praw Człowieka,

Aleksandra Czerkasowa, o skomentowanie faktów, o których mowa w uczniowskich
wypracowaniach.

W encyklopedii Brockhausa, wydanej dokładnie przed 100 laty, w artykule

conym Czeczenom czytamy: „Czeczeni nigdy nie bij

swoich dzieci, ale nie

dlatego,

e s

przesadnie sentymentalni, lecz z obawy, by nie uczyni

z nich tchórzy”.

Dzisiaj nie o tchórzostwo chodzi. Nie bij

, to znaczy wyrabiaj

w nich poczucie własnej

godno

ci i swojego miejsca w

wiadomo

ci narodu i historii.

Uczucie to przenika wiele prac w tym zbiorze

„Dopóki

ył b

…”

Moje lata

Maksym Isajew, Grozny, szkoła nr 61, kl. 9

Ojczyzna, dom, ulica, bliscy. Dla wielu moich rówie

ników, przynajmniej za

granicami naszej republiki, to prawdopodobnie zwykłe słowa. Ale zarówno dla mnie, jak i

Strona 6 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokój i ...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

dla tysi

cy moich współobywateli, maj

one zupełnie inne znaczenie. Nauczyłem si

rozumie

gł

tych poj

ęć

i ceni

to, co w nich drogie, ojczyste, bez czego nie byłoby nas

ani naszej przyszło

ci. Nauczyłem si

z niepokojem spogl

na zegar, kiedy

zatrzymuj

kogo

z rodziny, patrze

z podziwem na swoich rodziców, s

siadów i ludzi

cych tu, w Czeczenii, którzy po wszystkich okropno

ciach wojny nios

cej chaos,

cierpienia, utrat

najbli

szych nie oduczyli si

artowa

, wychowywa

dzieci i wierzy

dobro.

Przed wojn

mieli

my mały, ale bardzo wygodny dom. Co wieczór zbierało si

nas całe rodze

stwo mojego taty. Siadywali przy wspólnym stole, na honorowym miejscu

zawsze siedziała ich matka (to znaczy moja babcia ze strony ojca), i opowiadali, co
widzieli i co prze

yli w ci

gu minionego dnia. Ta tradycja nadal jest u nas piel

gnowana,

chocia

wojna wiele zmieniła w naszym

yciu.

Mam du

Ŝą

rodzin

. Dziadek ze strony ojca, Usman, miał dwana

cioro dzieci:

siedmiu chłopców i pi

ęć

dziewcz

t. Mój ojciec był ostatnim dzieckiem w tej licznej

gromadce. Trójk

dzieci (dwóch chłopców i dziewczynk

) dziadkowie pochowali w

Północnym Kazachstanie w rejonie kustanajskim. Tam była deportowana nasza rodzina,
Została zesłana razem z innymi Czeczenami i Inguszami. Babcia nam opowiadała,

e jej

dzieci umarły z głodu. Mówiła te

e razem z nimi na zesłaniu znale

li si

ludzie innych

narodowo

ci: Rosjanie, Polacy, mieszka

cy krajów nadbałtyckich, Niemcy.

Zapami

tałem jedno zabawne opowiadanie mojej babci o

yciu na obczy

nie.

Ich s

siadem był Niemiec. Nazywał si

Adam Boksberger. Ka

dego ranka, wychodz

c do

pracy, s

siedzi, mój dziadek i Adam, do

ść

dziwnie si

pozdrawiali. Adam Boksberger,

zwracaj

c si

do dziadka, mówił z ironi

: „Zdrastwuj, bandit”. A dziadek odpowiadał mu z

tak

sam

ironi

: „Zdrastwuj, faszyst”.

Pewnego dnia

wiadkiem tej sceny był komendant wioski, który nadzorował

deportowanych. Strasznie si

na nich rozzło

cił,

e pozwalaj

sobie w jego obecno

ci na

takie

arty. Wyj

ł nawet z kabury pistolet, gro

Ŝą

e rozprawi si

z nimi za takie gadanie.

Ale mój dziadek i Adam tylko mrugn

li do siebie porozumiewawczo. Ka

dy zacz

ł si

„usprawiedliwia

” przed komendantem. Niemiec mówił: „Za co zesłano Czeczena?” i sam

sobie odpowiadał: „Za to,

e bandit”. – „A ciebie za co tu przysłali?” – odezwał si

dziadek. „Za to,

faszyst”. Komendant nie mógł zaprzeczy

takim argumentom, bo

dy z nich został deportowany z takim wła

nie oskar

eniem: ka

dy Niemiec to

faszysta, a ka

dy Czeczen – bandyta.

Komendant poszedł sobie, kln

c ich w

ywy kamie

, a dziadek i Adam długo

jeszcze si

z niego

miali.

I nadal tak si

pozdrawiali.

Nie mogłem zrozumie

sensu ich rozmowy i zapytałem babci

, dlaczego to robili

– ubli

ali sobie na oczach innych. Wyja

niła mi,

e w ten sposób obaj drwili z fałszywego

oskar

enia, które wydała na nich oficjalna władza. Mówiła te

nam,

e wszyscy zesła

yli z sob

zgodnie i wzajemnie sobie pomagali.

W tych surowych i bardzo ci

ęŜ

kich warunkach ludzie nie tracili poczucia humoru,

wyra

c przez to swój protest wobec despotycznej władzy.

Powróciwszy w roku 1960 z Kazachstanu, rodzina osiedliła si

we wsi Zakan-

Jurt w dystrykcie aczchoj-martanowskim. Ale, jak opowiadał mi ojciec, we wsi nie było

adnej pracy. Tak wi

c po

mierci dziadka, w roku 1970 moi krewni przeprowadzili si

Groznego. Wszyscy wujkowie i ciocie, kiedy po

enili si

i wyszły za m

ąŜ

, osiedlili si

Strona 7 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokój i ...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

pobli

u rodzinnego domu. I przed wybuchem wojny w listopadzie 1994 roku we wsi

Katajama (1) zajmowali ju

prawie dwie dzielnice wzdłu

ulic Dunajska i Naftowa.

Pocz

tek pierwszej wojny kojarzy mi si

ze zrzucanymi nocami z samolotów

wiec

cymi „latarkami”. Nast

pnego dnia rano zbierali

my je w ogrodzie, na ulicy, po

podwórkach i polach. Niektóre wisiały, zaczepione o gał

zie drzew czy druty elektryczne.

Były to miny w kształcie cylindrów przyczepione do malutkich pomara

czowych

spadochronów. Jak nam pó

niej wyja

niono, zrzucanie ich było działaniem

psychologicznym, maj

cym na celu zmuszenie ludno

ci do opuszczenia miasta. (2)

W pierwszych dniach grudnia bombardowania i ostrzały rakietowe przybrały na

sile, pozostawanie w mie

cie było coraz bardziej niebezpieczne, wi

c ojciec wysłał mnie z

mam

i młodszym braciszkiem do Szali (3), gdzie mieszkała rodzina mamy. Potem

jeszcze kilkakrotnie musieli

my si

przeprowadza

do ró

nych dzielnic wioski i ucieka

przed bombardowaniem czy ostrzałem. A

wreszcie w połowie kwietnia 1995 roku

wrócili

my do Groznego. Rodzinny dom nie był zbytnio zniszczony i na nasz przyjazd

ojciec ju

go wyremontował. Tato przez cały ten czas pozostawał w mie

cie wraz z

jednym z moich wujków i kilkoma s

siadami.

ycie w „powojennym” Groznym było takie jak

ycie w innych miastach i

wioskach Czeczenii: nocami słycha

było strzały, wybuchały bomby i pociski. Mimo tego

nasi krewni wrócili do domów, gdy

uwa

ali,

e lepiej mieszka

na własnych

mieciach,

poniewiera

ród w

ród obcych.

Przez nasz dom stale przewijali si

jacy

cie. Przyje

ali z innych miast

Rosji, a nawet z innych krajów. Byli to dziennikarze i politycy, naukowcy i działacze
religijni - po prostu dobrzy ludzie.

Szczególnie dobrze zapami

tałem Wiktora Popkowa (4). Pierwszy raz przyjechał

do nas sam. Moi rodzice wcze

niej go nie znali. Kto

ze znajomych dał mu nasz adres.

Zdziwili

my si

, gdy pewnego dnia zapukał do naszych drzwi wysoki m

ęŜ

czyzna

z dług

biał

brod

i równie białymi długimi włosami. Był podobny do wiekowego starca z

rosyjskich bajek ludowych. Wygl

dał jak kronikarz, który zszedł z okładki zabytku

literatury staroruskiej Słowo o pułku Igora.

Wszedł, przywitał si

z nami, kłaniaj

c si

przy tym grzecznie domowi i jego

gospodarzom. Z opowiada

przybysza dowiedzieli

my si

wielu ciekawych rzeczy o nim:

jest duchownym i

wiadczy ludziom dobro. Stara si

zaprowadzi

pokój w Czeczenii.

Wzywa wszystkich walcz

cych do zaprzestania wojny.

Którego

ranka, kiedy sło

ce zaczynało dopiero swoj

drówk

po niebieskim

szlaku, zobaczyłem go stoj

cego koło płotu. W r

kach trzymał mał

ksi

ąŜ

eczk

. Twarz

miał zwrócon

w stron

wschodz

cego sło

ca. Czytał co

z tej swojej ksi

ąŜ

eczki,

egnał

i kłaniał. Tak mnie to zaciekawiło,

e o

mieliłem si

zapyta

, co robi. Powiedział mi,

e ta ksi

ąŜ

eczka to jego modlitewnik i wła

nie odmawia modlitwy. My, muzułmanie,

odmawiamy codziennie pi

ęć

modlitw. Ja równie

mam modlitewnik, z którego czytam

ró

ne dua (modlitwy) skierowane do Allacha. Wiktor opowiedział nam o swojej rodzinie.

Wieczorami razem z bratem słuchali

my z wypiekami na twarzy jego rozmów z naszymi

rodzicami. To był bardzo ciekawy i dobry człowiek. Nigdy nie słyszałem, by komu

wymy

lał. W ogóle mówił bardzo spokojnie i cicho, a na jego twarzy zawsze go

cił

dobrotliwy u

miech.

Za którym

razem przyjechał z liczn

grup

swoich przyjaciół. Powodem były

wybory prezydenta Czeczenii. Było to zim

1997 roku (5). Ludzie ci przybyli, aby

zobaczy

na ile wybory przebiegaj

prawidłowo, czy nie dochodzi do naruszania prawa.

Potem go

cili u nas jeszcze par

razy.

Strona 8 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokój i ...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Kiedy w roku 1999 zacz

ła si

druga wojna czecze

ska, Wiktor przyjechał do

Nazrania, aby pomaga

czecze

skim dzieciom w górskich aułach.

W górach ludzie

bardzo biednie. Nie wszystkie dzieci mog

chodzi

szkoły, bo brakuje im ubra

i butów. Dlatego te

Wiktor postanowił im pomóc. Przywoził z

Moskwy odzie

, obuwie, podr

czniki i rozdawał to wszystko dzieciom we wsiach dystryktu

aj-jurtowskiego, wede

skiego i szali

skiego. Opowiadał potem, jak dzieci ciesz

dej jego wizyty, kiedy przywozi im takie wspaniałe podarki.

Ostatni raz dzwonił do naszej mamy z Chasawjurtu, mówi

e kupił ambulans i

wiezie pełny samochód lekarstw dla wiejskich szpitali i

e potrzebuje dwóch dni, by je

porozwozi

, ale trzeciego dnia pod wieczór postara si

u nas. Na drugi dzie

dowiedzieli

my si

z telewizji,

e niedaleko posterunku blokowego w Ałchan-Kała

samochód Wiktora ostrzelano. Zarówno Wiktor, jak i towarzysz

cy mu lekarz zostali

ęŜ

ko ranni. Przewieziono go do Moskwy, gdzie zmarł, nie odzyskawszy przytomno

ci.

Wiktor zgin

ł z r

k bandytów, jakiejkolwiek by byli narodowo

ci i jakimkolwiek

zykiem by mówili. Był malutkim promyczkiem nadziei dla udr

czonego przez wojn

narodu czecze

skiego. Znali go wszyscy w najdalszych zakamarkach naszej republiki.

Piechot

, z sakw

na plecach przedostawał si

do nawet najbardziej niedost

pnych

górskich aułów. Szedł do ludzi biednie ubrany, z twarz

pobo

nego człowieka, któremu

obce były marno

wiata. Nie wiem, kim byli ci, którzy podnie

li na niego r

Wszyscy, którzy znali tego człowieka do teraz nie mog

wspomina

go bez gł

bokiego

smutku.

28 lutego 1996 urodziła si

nam siostrzyczka Danija, zdrobniale Dania. Prawie w

tym samym czasie do miasta weszli bojownicy (6). Ojciec i cała nasza rodzina musieli
doło

wszelkich stara

, nara

c si

przy tym na

miertelne niebezpiecze

stwo, aby

przywie

źć

do domu mam

po operacji i noworodka.

W sierpniu 1996 Groznyj drugi raz w ci

gu roku został zdobyty przez bojowników

(7). Walki w mie

cie wybuchły z now

sił

. Pozostawanie tutaj stawało si

coraz bardziej

ryzykowne. Zewsz

d leciały pociski, a w dookoła wybuchały miny. W czasie kolejnej ciszy

mama razem z male

stwem poszła do domu, aby zabra

najpotrzebniejsze do drogi

rzeczy. Poło

yła Dani

na tapczanie i chciała zacz

ąć

pakowa

. Nie zd

ąŜ

yła nawet

otworzy

drzwi szafy, kiedy rozległ si

głuchy huk i cały pokój wypełnił kurz. Pocisk

nadleciał od strony lotniska „Północny”, uderzył w tapczan i ugrz

zł za jego oparciem.

Dania nie zd

ąŜ

yła nawet si

przestraszy

, miała jakie

ęć

miesi

cy. Mama złapała

malutk

i z krzykiem wypadła na ulic

. Nie wiadomo dlaczego, ale na szcz

ęś

cie dla nas

wszystkich, pocisk nie eksplodował. Widocznie taka była wola Wszechmog

cego – nie

zabiera

jeszcze naszej siostrzyczce dopiero co rozpocz

tego

ycia.

ęŜ

ko było wydosta

z Groznego. Trzy doby sp

dzili

my na posterunku

blokowym w Taszkale. Nie przepuszczano transportów, a na piesz

drówk

z małym

dzieckiem na r

kach i chor

babci

rodzice nie mogli si

zdecydowa

. Bo

eby wydosta

z miasta trzeba było pokona

15 kilometrów. Jednak czwartego dnia wszyscy

zdecydowali si

wyruszy

(8).

Babci

wyprawili

my samochodem razem z wujkiem, któremu udało si

przedrze

przez pole od strony Terskiego Wzgórza. Szli

my pod osłon

porannej mgły,

kiedy jeszcze nie mogły lata

helikoptery, i wzdłu

wzgórza kierowali

my si

w stron

osady Goragorsk, oddalonej jakie

60 kilometrów od Groznego. Przez cał

drog

wioski Pobiedinskoje rodzice nie

li Dani

na zmian

. Ja razem z bratem, licznymi

kuzynami i kuzynkami szli

my asfaltow

drog

razem z dorosłymi. Na plecach nie

tornistry, w których oprócz ksi

ąŜ

ek było troch

jedzenia i jakie

zabawki.

Strona 9 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokój i ...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Ludzi było bardzo du

o i prawie wszyscy pod

ąŜ

ali w tym samym kierunku.

Rzadko mo

na było zauwa

takich, którzy szli w kierunku przeciwnym, w stron

miasta.

Byli to ci, którzy szukali swoich krewnych. W nadziei na spotkanie kogo

z bliskich

przedzierali si

pod pr

d ludzkiego potoku i wpatrywali si

uwa

nie w twarze

przechodniów.

Razem z nami szedł starszy m

ęŜ

czyzna. Niósł on na plecach staruszk

przywi

zan

do siebie wielk

chust

. Co chwil

przystawał, tak jak i my,

eby troch

odpocz

ąć

, i ostro

nie przysiadał – tak, by jednocze

nie oboje znale

li si

na ziemi,

siedz

c jeden za drugim. Widocznie była to jego matka lub starsza siostra. A mo

e nawet

i obca kobieta...

Kiedy

zrównali

my si

z m

ęŜ

czyznami nios

cymi na noszach siwowłosego

ęŜ

czyzn

. Jeden z nich był w

rednim wieku, a drugi zupełnie młody. Jak si

pó

niej

okazało, byli oni synem i wnukiem staruszka. Wnuk miał jakie

15-16 lat, wołali na niego

Uwajs. U

miechali si

, opowiadaj

c id

cym, jak długo dziadek namawiał ich, by zostawili

go w domu. Syn, mijaj

c nas, rzekł wesoło do dziadka: „Gdyby

enił si

z s

siadk

Bajset, kiedy

my ci

o to prosili, mogliby

my teraz

miało jej powierzy

opiek

nad tob

”.

A dziadek odrzekł im z sarkazmem: „No i teraz d

wigaliby

cie dwóch staruchów. Cieszcie

e taszczycie tylko jednego”. Wszyscy wokół zacz

li si

mia

. A chc

c mnie i brata

podnie

ść

na duchu, zwracaj

c si

do nas, dodał: „Patrzcie, jakie t

gie chłopaki, id

sami,

a dziada taszcz

na cudzym garbie”.

W tłumie było bardzo wielu starszych ludzi, którzy nie mogli i

ść

o własnych

siłach. Niesiono ich na noszach, wieziono na wózkach, skleconych w po

piechu z desek i

kół rowerowych. W drodze zaobserwowali

my jeszcze jedn

bardzo ciekaw

scen

. Na

posterunkach blokowych znajdowali si

rosyjscy

ołnierze, a mi

dzy posterunkami

swobodnie przemieszczali si

czecze

scy bojownicy. Byli w zasi

gu wzroku i wzajemnie

obserwowali si

przez lornetki i optyczne celowniki. Ale wtedy nie strzelali. To nam si

bardzo podobało.

Pod wieczór, kiedy sło

ce chyliło si

ku zachodowi, dotarli

my do wioski

Pobiedinskoje.

Kiedy ko

cem sierpnia 1996 roku ustały działania wojenne, znów powrócili

do siebie. Dopóki nasz dom był odbudowywany, mieszkali

my u babci. Przed nastaniem

zimy zd

ąŜ

yli

my wprowadzi

do wyremontowanego budynku, chocia

wiele jeszcze

było w nim do zrobienia, ale najwa

niejsze,

e mieli

my dach nad głow

i było ciepło.

Niebawem nadszedł rok 1997. Mała Dania ju

biegała. W kraju miały miejsce

bardzo wa

ne wydarzenia – wybory prezydenta Czeczenii i wybory do parlamentu.

ycie

powoli zacz

ło si

stabilizowa

. A w rodzinie pojawiła si

czwarta pociecha, braciszek

Bułat.

Jednak naszym nadziejom na spokojne

ycie nie s

dzone było si

Nadeszła jesie

1999 roku. Wojenna jesie

, która ci

ła za sob

długie lata

tułaczki po obcych mieszkaniach i podwórkach.

Przyszło nam wiele prze

. Od momentu, kiedy we wrze

niu 1999 roku

dostałem si

pod ostrzał rakietowy, do chwili, gdy w grudniu 2003 znalazłem si

wraz ze

swoj

klas

w ogniu walki mi

dzy bojownikami a federałami w centrum Groznego.

Strona 10 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

W pierwszym przypadku nie spodziewali

my si

e samoloty bez uprzedzenia

zaczn

bombardowa

miasto, nie daj

c mieszka

com mo

liwo

ci jego opuszczenia.

Razem z kuzynem poszli

my przygna

krowy z pastwiska znajduj

cego si

na skraju

naszego przysiółka Katajama. Nagle nad polan

pojawiły si

samoloty. Leciały tak nisko,

e nie słyszeli

my warkotu ich silników. Wystrzelone rakiety p

dziły ku nam z zawrotn

dko

. Zauwa

yli

my je dopiero, kiedy były ju

nad osiedlem Karpunkij Kurhan.

Wydawało nam si

e s

one skierowane bezpo

rednio na nas. Zd

ąŜ

yłem tylko krzykn

ąć

do Zelika: „Padnij!”. W tej samej sekundzie dwa pociski rakietowe z piekielnym wyciem
przeleciały nad naszymi głowami i, zderzywszy si

z ziemi

, wybuchły w odległo

ci 40-45

metrów od nas.

Usłyszałem nieprzyjemny zgrzyt rozrywanego metalu. Miałem wra

enie,

zagłuszył on wszelki inny hałas: eksplozj

pocisku czy warkot lec

cego nisko samolotu.

Ten d

k długo jeszcze rozlegał si

w mojej głowie. Nie dawało si

go wypłoszy

adnymi innymi odgłosami.

Na skutek wybuchu ziemia zatrz

sła si

z tak

sił

e przez chwil

wydawało mi

, i

ucieka spode mnie, a ja zapadam si

w jak

ąś

otchła

. Jednocze

nie spadł na mnie

grad kamieni i gruzu zmieszanego z błotem. Od tych uderze

w plecy, r

ce, nogi i głow

któr

instynktownie osłaniałem r

kami, straciłem przytomno

ść

. Kiedy przyszedłem do

siebie i próbowałem wsta

, nie dawałem rady. Byłem przywalony tak

ilo

ziemi,

musiałem po kolei oswobadza

ce, nogi, a dopiero pó

niej, opieraj

c si

kami i

nogami o ziemi

, mogłem strz

ąć

z siebie reszt

gruzu. Tylko tak udało mi si

uwolni

Wyczułem,

e ta błotna mieszanina była bardzo gor

ca. Jeszcze długo nosiłem na ciele

lady zadrapa

i oparze

, które na dodatek nieprzyjemnie pachniały spalenizn

Nast

pnego dnia ojciec wywiózł cał

rodzin

do Inguszetii, do znajomych. Tutaj

wkrótce przyjechali niektórzy nasi krewni i przyjaciele, gdy

tylko Iguszetia była w tym

czasie dost

pna dla czecze

skich uchod

ców.

Drugie takie zdarzenie, o którym wcze

niej wspomniałem, przytrafiło mi si

po powrocie do domu.

14 grudnia 2003 roku pojechałem z kilkoma uczniami i nauczycielami z naszej

szkoły na olimpiad

matematyczn

do szkoły nr 41, która znajduje si

w centrum

Groznego. Po zako

czeniu egzaminów chcieli

my zrobi

sobie pami

tkowe zdj

cie przy

fontannie na skwerku niedaleko rynku.

Było wczesne popołudnie, na skwerku przebywało wielu spacerowiczów z

dzie

mi, gdy

to jedyne w naszym mie

cie miejsce, gdzie mo

na przyj

ść

odpocz

ąć

pracy czy lekcjach (9).

Kiedy ustawili

my si

do zdj

cia, nie wiadomo sk

d pojawili si

biegn

cy ludzie,

prowadz

cy chaotyczn

strzelanin

.Pocz

tkowo wydawało mi si

e strzelaj

przechodniów. Potem jednak zrozumiałem,

e był to po

cig za grup

bojowników.

Dop

dzony przez prze

ladowców bojownik został powalony na ziemi

. W tym momencie

zauwa

yłem w jego r

ku granat, który tamci próbowali mu odebra

. Rozległ si

wybuch i

tumany kurzu zasłoniły zarówno ich samych, jak i nas, stoj

cych w pobli

u. Cały czas

trwała bezładna strzelanina i nadal nie mo

na było ustali

, kto do kogo strzela. Z

przyzwyczajenia padli

my na ziemi

. Wtedy nast

piło kilka eksplozji granatów. Kobiety i

dzieci próbowały wydosta

z tego ludzkiego kł

bowiska. Wykorzystałem niewielk

przerw

w wymianie ognia, wyskoczyłem i pobiegłem w kierunku szkoły nr 41, sk

przyszli

my na skwerek. Obok mnie biegły jakie

kobiety, a troch

z tyłu – kilkoro

młodych ludzi. Tymczasem strzelanina na placu rozgorzała z now

sił

Jedna z biegn

cych obok mnie kobiet potkn

ła si

o co

i upadła. Zatrzymałem

, aby jej pomóc. Obejrzałem si

do tyłu i zauwa

yłem,

e kilku ludzi ze skwerku

Strona 11 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

strzela w naszym kierunku, a biegn

cy z tyłu młodzi ludzie ostrzeliwuj

z pistoletów.

Pomogli

my kobiecie wsta

, a potem uciekaj

c, wpadli

my za uliczny stragan, a stamt

nie zatrzymuj

c si

, p

dzili

my dalej, a

na podwórko wspomnianej ju

szkoły. Po

upływie około czterdziestu minut, kiedy strzelanina ju

ucichła, zacz

my powoli

wychodzi

z ró

nych podwórek i zaułków i wrócili

my do domu. Dzi

ki Bogu nikogo z

naszych uczniów ani nauczycieli nie drasn

ła

adna kula czy odłamek. Prawda, byli

potwornie brudni, jakby przeci

li nas przez kominy pełne sadzy, ale bardzo szcz

ęś

liwi

i dzi

kowali

my Najwy

szemu,

e i tym razem nas ustrzegł.

Okazuje si

e do szcz

ęś

cia potrzeba niewiele: wystarczy tylko

wiadomo

ść

jeszcze

yjesz.

Przypisy:

<!--[if

!supportLists]-->(1)

Katajama

–

zamieszkały

masyw

staropromysłowskiej dzielnicy Groznego, nazwany tak na cze

ść

lidera japo

skiej

partii komunistycznej Sena Katajamy (1858 – 1933).

(2)

Pociski o

wietlaj

ce wykorzystywane były nie

tylko jako forma psychologicznego oddziaływania, ale głównie dla oznaczenia
celów ostrzału artyleryjskiego i bombardowania.

(3)

Szali – centralny dystrykt na południowy wschód

od Groznego.

(4)

Wiktor Aleksiejewicz Popkow (1946-2001) –

geolog, w latach 90 działacz ruchu ochrony praw człowieka, dziennikarz, nowicjusz
klasztoru staroobrz

dowców. Prowadził zakrojon

na szerok

skal

działalno

ść

humanitarn

w strefach poradzieckich konfliktów zbrojnych: w Nagornym

Karabachu, Abchazji i Czeczenii. W czasie pierwszej wojny czecze

skiej dzi

jego staraniom uwolniono dziesi

tki rosyjskich je

ców wojennych. W czasie drugiej

wojny dostarczał pomoc humanitarn

ludno

ci cywilnej, zamieszkuj

cej głównie

tereny górskie. Został

miertelnie raniony przez bandytów w wiosce Ałchan-Kała 18

kwietnia 2001 roku.

Zob.:

www.viktorpopkov.narod.ru

(5)

Wybory prezydenckie i parlamentarne w

Czeczenii miały miejsce 27 stycznia 1997 roku. Ju

w pierwszej turze na

prezydenta został wybrany Asłan Maschadow.

(6)

Bojownicy pod naczelnym dowództwem Rusłana

Giełajewa weszli w południowe rejony Groznego 6 marca 1996 roku i zostali tam a

do 8 marca.

(7)

Bojownicy weszli do Groznego 6 sierpnia 1996

roku i zablokowali siły federalne w garnizonach, budynkach i na posterunkach
blokowych; rozpocz

ły si

walki.

(8)

Rodzina Maksyma Isajewa wychodziła z

Groznego w kierunku północno-zachodnim szos

staropromysławsk

Strona 12 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

(9)

Jedyny odbudowany plac w centrum Groznego,

d prowadzone s

zwykle reporta

e telewizyjne

Historia dla moich dzieci

Łarisa Ajubowa (Grozny)

prac

napisała studentka. Niemniej postanowili

my doł

czy

do zbiorku.

Tak oto zaczyna si

moja historia. Nie b

dzie to historia wesoła, chocia

znajdzie si

w niej par

niejszych momentów, które pragn

ocali

od zapomnienia,

gdy

przebłyskami normalno

ci w

ród ruin mojego istnienia.

Kiedy zaproponowano mi,

ebym napisała o swoim

yciu, przyłapałam si

li,

e nie bardzo mam na to ochot

. Znów przyjdzie mi si

zanurzy

w morzu łez i

krwi, a mo

e i bagna, które zaczyna wsysa

, gdy tylko si

w nie wejdzie i trzeba potem

wiele wysiłku, aby si

z niego wydosta

. Trudno jednak si

nie pobrudzi

dalej

beztrosko. Dlatego te

my, dzieci Czeczenii, staramy si

nie ogl

za siebie, inaczej

nie mo

na by dalej

U nas, w Czeczenii, zwykle je

li opowiada si

o jakim

wydarzeniu, czasowymi

odno

nikami s

wojny, mówi si

: „Było to po pierwszej wojnie...” lub „Przed drug

wojn

…” Tak wi

c przed pierwsz

wojn

ja, Łarisa Ajndijewna Ajubowa, mieszkałam w

Groznym. Mieszkałam wprawdzie niedługo, wszystkiego dwa lata, tak

e prawie nie

pami

tam Groznego bez ruin. Przedtem mieszkałam w Czerepowcach, w okr

wołogodzkim. Na mapie moich wspomnie

miejsce to rysuje si

ciemn

, mroczn

plam

…

Przyprowadzili

my si

do Czerepowców, kiedy miałam trzy lata. Rodzice dopiero

co sko

czyli studia (studiowali w Kołomnie na wydziale filologicznym) i nie mieli

rodków,

by urz

dzi

w wymarzonym Groznym, a nie chcieli mieszka

na wsi.

W Czerepowcach mieszkała moja ciocia i ona to zaproponowała rodzicom,

my do niej przyjechali, wi

c tak oto znale

my si

w tym mie

cie. Wydawało si

czas tam stoi w miejscu, ci

gle si

nudziłam, a jedyne szcz

ęś

liwe chwile prze

ywałam

wtedy, gdy przyje

ali

my w rodzinne strony. Czemu w Czerepowcach tak mi si

nie

podobało? W szkole mocno dawano mi odczu

e jestem przyjezdna. Moje nazwisko za

bardzo odznaczało si

na tle tych wszystkich Pietrowów czy Sidorowów. Nauczyciele,

niby to przez pomyłk

, bł

dnie je wymawiali, co w klasie zawsze wywoływało

rozbawienie. No i w ogóle, dziewczyna niewiadomo jakiej narodowo

ci: ni to Cyganka, ni

Czukcza. Tak oto wygl

dał mój status. Byłam tym bardzo skr

powana i zachowywałam

jak trusia – tak te

w klasie mnie przezywano.

W Czerepowcach mieszkali

my prawie jedena

cie lat. Potem wrócili

my w

ojczyste strony. Było to najszcz

ęś

liwsze wydarzenie w moim

yciu! Od razu mi si

spodobało.

Strona 13 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Pierwsze wra

enie, jakie wywarł na mnie Grozny, to poczucie,

e to nasze

miasto, nasi ludzie. Ale niedługo cieszyli

my si

powrotem. Zaryzykuj

stwierdzenie,

najlepsze lata zostały po prostu wykre

lone z mojego

ycia. I nigdy nikt nie zwróci ich ani

mnie, ani moim rówie

nikom.

Listopad 1994 roku na długo zostanie w mojej pami

ci (1). Na moj

republik

mój kraj ojczysty, przyszło to, co najpotworniejsze na naszej planecie, co pokazuj

filmach, o czym opowiadaj

w ksi

ąŜ

kach, to, co wydawało si

e nigdy nie mo

e si

przydarzy

ani mnie, ani tam, gdzie mieszkam. A jednak to nadeszło i nikt nie mógł temu

zapobiec.

Przywieziono nas do Aczchoj-Martanu (2), rodzinnej wioski mojej mamy. Je

eli

do tej pory uwa

ano nas tu za go

ci, to teraz traktowano jak uchod

ców. Je

zastanawiam si

, jak długo ju

zmagam si

z losem tułacza, wydaje mi si

e zostan

ywotnim uchod

e przywykam ju

do koczowniczego trybu

ycia jak Cyganie. Ale

mimo wszystko mam nadziej

e kiedy

to si

sko

czy, chocia

nadzieje na spokojne

ycie tak cz

sto si

niwecz

e nigdy nie mówimy o swojej przyszło

ci z pełnym

przekonaniem.

Z Aczchoju przyszło nam jecha

do Machket (3), wioski, gdzie przyszłam na

wiat. Dawniej rzadko tu bywałam, ale teraz miałam okazj

bli

ej pozna

z tym

miejscem w „sprzyjaj

cych okoliczno

ciach”. Czas sp

dzałam głównie nad ksi

ąŜ

kami.

Bardzo lubiłam czyta

powie

ci przygodowe, a wprost uwielbiam dzieła Henriego Rajdera

Chaggarda Córka Montesuma i Dzieci mgły. Z ich bohaterami mogłabym wsz

dzie

podró

owa

! Niestety, była wojna, chocia

starali

my si

nie zwraca

uwagi na to

wszystko, co si

wokół nas działo. Pragn

my za wszelk

cen

! Niekiedy tak

chciałoby si

mia

! Nieraz doro

li gani

nas za to,

e jest nam zbyt wesoło. To

przykre. Zastanawiamy si

, dlaczego oni nie mog

nas zrozumie

, przecie

tak mało

rado

ci przypadło w udziale naszym czasom, jeste

my ju

czeni wiecznym smutkiem

i cierpieniem!

W Makchetach te

nie cieszyli

my si

długo spokojem. Której

nocy samoloty

zacz

ły nas bombardowa

(4). Bomby spadały bardzo blisko i jak zwykle pierwsz

reakcj

była my

l: biegiem do piwnicy. Nasza piwnica była bardzo zimna – te

pomieszczenia buduje si

przecie

, aby przechowywa

w nich głównie

ywno

ść

, a nie

ludzi, Bardziej nadawała si

do tego piwnica s

siadów, wi

c tam szukali

my schronienia.

Dobrze pami

tam te chwile. Była ciemna noc, biegli

my po omacku. Wprawdzie s

siedzi

mieszkali bardzo blisko, ale droga wydawała si

niezmiernie długa.

Chyba najci

ęŜ

ej było m

ęŜ

czyznom. Oni powinni strzec naszego spokoju, im nie

przystoi paniczna ucieczka. Niezwykle trudno jednak uspokaja

innych, kiedy jest si

samemu w tragicznym poło

eniu.

Atak bombowy nie ustawał. W małej piwnicy siedziało około 30 ludzi, co chwil

rozlegał si

lament kobiet i płacz dzieci. Przeczytano chyba wszystkie modlitwy, jakie

tylko przewiduje islam.

Wydawało si

e nalot nigdy si

nie sko

czy. Jak dowiedzieli

my si

pó

niej,

bombardowano pobliski kurort.

Nie wiem, co zawiniło im to uzdrowisko, by

e podejrzewano,

e znajduje si

tam baza bojowników, których w tym czasie nawet nie było w pobli

u (5). Potem zacz

ły

równie

ataki na wiosk

. Wtedy starszyzna zdecydowała,

e pora st

d wyje

Kiedy tylko zacz

ło

wita

, zabrali

my najpotrzebniejsze rzeczy i załadowali

my si

kamaza naszego wujka. Razem z nami jechało wielu krewnych, wi

c w przyczepie było

strasznie tłoczno. Trudno było to wytrzyma

– ubrani w co popadnie, z przera

eniem na

Strona 14 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

twarzy, cał

drog

znosili

my płacz dzieci. Byli

my tak

ci,

e chwilami wydawało

mi si

e si

dusz

eby dosta

do Rejonu Nadterecznego, musieli

my najpierw przejecha

przez Republik

Dagesta

, co zabrało nam cał

dob

. Jecha

główn

tras

było

bardzo niebezpiecznie, wi

c pod

ąŜ

ali

my jakimi

okropnymi bocznymi drogami. W

pewnym momencie poczuli

my,

e samochód si

przechyla, ale nie wiedzieli

my, co si

dzieje. Przed nami jechał autobus, w którym siedziała ciocia i przez okno obserwowała
nasz kamaz. Widziała przez moment, jak niebezpiecznie zawisł nad przepa

, w któr

mały włos nie run

ł. Cioci zamarło serce, ale my byli

my nie

wiadomi tego, co nam

groziło.

W stanicy Kalinowskaja mieszkali

my prawie miesi

c. W tym czasie w Groznym

wszystko powoli si

stabilizowało, zapadła wi

c decyzja o powrocie. Jechali

my kolej

(7). Kiedy wyszli

my z dworca, zdawało nam si

e znale

my si

w obcym mie

cie.

Wysokie, nadpalone domy wygl

dały jak upiorne zjawy. Widok ruin robił niesamowite

wra

enie, mo

na jednak do tego przywykn

ąć

tak samo, jak do wybuchów, chocia

wymaga to sporo wysiłku. My

e nie przestrasz

nawet najsilniejszej detonacji.

Jak to si

mówi, człowiek do wszystkiego si

przyzwyczai.

Na szcz

ęś

cie nasze mieszkanie ocalało, chocia

i w nie uderzył pocisk. Jeden

pokój był spalony. Cieszyli

my si

jednak,

e w ogóle istnieje, wi

c niezbyt

przejmowali

my si

jego stanem. Szkoła równie

nie ucierpiała zbyt mocno.

Powinnam była chodzi

do dziewi

tej tej klasy. Przed wojn

nieraz nie chciało

nam si

ść

do szkoły czy odrabia

lekcji, ale teraz wszystko si

zmieniło. Z wielkim

zapałem zabrali

my si

do nauki, zacie

niły si

wzajemne przyja

nie. Ta wojna tak

jako

nas zespoliła.

Tego lata pojechali

my na wakacje do Nalczyka. Po tym, co prze

yli

my, pobyt

tam wydawał si

nam bajk

. Łazili

my po górach, urz

dzali

my pikniki nad rzek

zwiedzali

my miasto. T

sam

rzek

i te same góry mieli

my przecie

u siebie, ale nie

wiedzieli

my, kiedy znów b

dziemy mogli spokojnie si

po nich porusza

. Nasze lasy i

góry były teraz „naszpikowane” wszystkimi rodzajami min i pocisków. Kiedy człowiek
patrzy na takie miasta jak Nalczyk, wspomina, jakie było kiedy

nasze miasto. Gdyby nie

było wojny, mo

na sobie wyobrazi

, jakby teraz rozkwitało.

Po dwóch latach sko

czyłam szkoł

i trzeba było si

zdecydowa

, jaki wybra

zawód. Tylko modele odzie

y były mi w głowie i robiłam ró

ne szkice, które

umieszczałam w albumie. Interesowałam si

tym ju

od dzieci

stwa, szyłam ubranka dla

lalek, a moje fasony wszystkim bardzo si

podobały.

Kiedy

babcia nazwała mnie „mał

artystk

-modelatork

”. Ta nazwa utkwiła mi w

pami

ci. Ale, jak stwierdziła moja mama, to niezbyt powa

ne, ot, taka dzieci

ca fantazja.

Niestety, w Groznym nie było takiej uczelni, gdzie chciałabym pój

ść

, a nie było nawet co

marzy

o wyje

dzie. Najbardziej zabraniali mi tego rodzice, którzy kiedy

sami studiowali

w Rosji.

W Moskwie mieszkała ciocia. Znaj

c moje zdolno

ci, przyjechała do nas

specjalnie,

eby przekona

rodziców, by pozwolili mi zamieszka

u niej i zdawa

wydział przemysłu lekkiego. Rodzice mnie jednak nie pu

cili. Mama przypomniała,

zawsze miałam problemy z chemi

, a to główny przedmiot na tym kierunku. No có

chemia była moj

Achillesow

. Teraz my

e je

liby rodzice zgodzili si

wyjazd, moje marzenia i pasje pomogłyby mi w nauce.

Strona 15 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

W gruncie rzeczy mama po prostu chciała, abym została lekarzem. Tato

natomiast uwa

ał,

e i

ść

na medycyn

wbrew ch

ciom, to przest

pstwo, natomiast

marzył,

ebym zdawała na prawo. Widział ju

swoj

córeczk

jako prawnika – adwokata

lub notariusza…

Nasz bal maturalny, jak na zło

ść

, przebiegał niezbyt miło. Pod oknami odbywał

d szariacki (8), co nie pozwalało nam normalnie si

bawi

. A obmy

liłam sobie tak

wspaniał

kreacj

! Z bł

kitnego atłasu, wszyscy j

podziwiali.

Dwa dni po tak zwanym komersie spotkałam znajom

dziewczyn

, która

studiowała anglistyk

na wydziale filologicznym. Dowiedziałam si

od niej,

e na naszym

uniwersytecie jest te

romanistyka. Wcze

niej nie zastanawiałam si

nad studiami

zykowymi. Francuski zawsze mi si

podobał, uwa

am,

e jest to j

zyk

wiata mody,

czyli tego, co w rzeczywisto

ci najbardziej mnie interesuje.

Zacz

łam wi

c studiowa

na uniwersytecie, na wydziale j

zyków obcych.

Od razu mi si

tutaj spodobało, wszyscy byli bardzo mili i towarzyscy. Studia

okazały si

niezwykle ciekawe. Mieli

my wspaniałych wykładowców. Wszystko mogło si

c potoczy

pomy

lnie, gdyby nie wojna. Nie mogłam uwierzy

e znów si

zacz

ła.

Rok 1999 to powtórka znanego scenariusza (9), ale z jeszcze wi

ksz

sił

Nawet wtedy, gdy zacz

ło si

bombardowanie miasta, miałam ci

gle pewne nadzieje.

Jakby

my za mało napatrzyli si

na okropno

ci w czasie pierwszej wojny! Je

eli t

pierwsz

na było jako

znie

ść

, to druga była ju

nie do zniesienia. Mo

e te

dlatego,

e stałam si

dorosła i bardziej u

wiadamiałam sobie, co si

dzieje, a mo

e ta wojna

była jeszcze bardziej okrutna ni

poprzednia? Tragedia, nieko

ca si

tragedia.

Wyjechałam do Inguszetii (11), ale serce, dusza i cz

ęść

mnie pozostały w Groznym.

Pozostały, gdy

pozostało tam wielu bliskich mi ludzi i maj

c tego

wiadomo

ść

, nie

mogłam zazna

spokoju. „Biedne pacany!, my

lałam. Czy

by odechciało wam si

na co wam takie bohaterstwo?” Ale oni po prostu kochali swoje miasto, dla nich nic
innego si

nie liczyło i zostali, by je broni

. Wraz ze

mierci

dego z nich co

mnie urywało, wydawało mi si

wiat si

wali, a ja zapadam si

w jak

ąś

otchła

. Nie

mogłam ogl

telewizji, nie mogłam patrze

na to wszystko, co pokazywali w

„Wiadomo

ciach”, to było ponad moje siły. Nie mogłam te

wychodzi

na spacer, bo nie

potrafiłam znie

ść

e ludzie tak beztrosko spaceruj

sobie po mie

cie,

e ciesz

yciem.

e to nieładnie, ale gdziekolwiek bym pojechała, wsz

dzie prze

ladowały

mnie my

li: „w czym jeste

my gorsi od innych?”, „za co to wszystko?”.

W małgobekowskim (12) parku zbierały si

czecze

skie dzieci; dla nich

tawki, karuzele były czym

nowym, niespotykanym. Kiedy patrzyłam na nie,

pragn

łam,

eby miały przynajmniej beztroskie dzieci

stwo, ale go nie miały. Wszyscy

byli

my „dzie

mi wojny”.

Po paru miesi

cach przyjechali

my do Aczchoj-Martanu w nadziei,

przynajmniej tu b

dzie nieco bezpieczniej. Dziadek zmartwił si

naszym powrotem.

Pewnej mocy, kiedy zacz

ło si

bombardowanie (13), on tak si

o nas bał,

e przypłacił

yciem. Rano ju

nie wstał z łó

ka, chocia

do tej pory był zupełnie zdrów. Przele

ał

cały dzie

, pod wieczór znacznie mu si

pogorszyło. Zmarł w nocy, dosłownie zgasł na

naszych oczach. Zdawało mi si

e i ze mn

stanie,

e chyba oszalej

. Ludzie

gin

li, umierali, a nie było dok

d od tego uciec, ani znik

d oczekiwa

pomocy.

mier

przychodziła tak po prostu, zwyczajnie i nic nie mogło jej w tym przeszkodzi

. W ci

gu tej

pami

tnej nocy wydoro

lałam o kilka lat. Wydawało mi si

e zostałam wy

Ŝę

ta z

wszelkich uczu

. Chciałam jedynie umrze

. Je

eli do tej pory nie chciałam wierzy

pozostaj

cy w Groznym ludzie mog

straci

ycie, to teraz ju

byłam tego pewna.

Nadzieje okazuj

bardzo złudne.

Strona 16 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Pewnego dnia bardzo bolała mnie głowa. Im mocniej mnie bolała, tym bardziej

pragn

łam zapa

ść

w niebyt. Wtedy przez chwil

pozazdro

ciłam narkomanom. Był to

moment rozpaczy, w któr

zwykle wpada si

w takich chwilach. Co pocz

ąć

? Tłumi

nienawi

ść

? Czy sta

bezdusznym obłudnikiem? Zrozumiałam wtedy naszych

chłopaków, którzy „siedzieli na igle”. A stale ich przybywało, z ka

dym dniem. Mieli do

wyboru: i

ść

na wojn

, albo da

unicestwi

narkotykom.

Wówczas z Nazrania przyjechał mój wujek i postanowił zabra

mnie z sob

Widocznie rozumiał, w jakim jestem stanie i chciał mnie troch

rozerwa

U nich nie czułam si

jednak lepiej. Spokój i beztroska otoczenia stale

przypominały mi minione dni. Jedyne przyjemne chwile prze

ywałam, gdy spotykałam

znajomych. Wspominali

my przeszło

ść

, ale o tych, którzy pozostali w Groznym,

starali

my si

nie rozmawia

, nie chcieli

my pogarsza

sytuacji, która i bez tego była

napi

ta.

Kiedy

jechali

my autobusem do Małgobeku. Przy wyje

dzie z Nazrania była

aleja, która zawsze przypominała mi alej

, biegn

niedaleko naszego domu w

Groznym (bardzo lubiłam tamt

dy je

dzi

). Nagle usłyszałam piosenk

grupy DDT

Jesie

: „Jesieni, ty przypominasz sercu o najwa

niejszym: o losie naszej ojczyzny i

naszym” – tak

piewał Szewczuk o tej jesieni, która przyszła do nas wraz z wojn

zostawiła nas bez odpowiedzi na pytanie: co si

z nami stanie?

piewał, sam nie

podejrzewaj

c, jak gł

boko rani czecze

skie serca. W

tpi

, by ta rana pr

dko si

zagoiła

– jest przecie

taka gł

boka…

Latem nast

pił kres działa

wojennych. Był rok 2000. Wrócili

my do Groznego.

Byłam szcz

ęś

liwa, wracaj

c tutaj, przecie

im bardziej nasze miasto obracało si

w ruin

tym mocniej je kochali

my. Niechby nie było tu warunków do

ycia, my to wytrzymamy,

niechby cały Grozny pokrył si

kurzem, my jeste

my gotowi go połyka

, dla nas słodki

jest – jak to si

mówi – „i dym Ojczyzny”.

Wracałam, a w głowie rozbrzmiewała mi piosenka Timura Mucurajewa (14),

którego tak lubili

my: „Patrz

na surowy monolit mojego miasta. Patrz

i piersi

ciska mi

ból na widok smutnych ruin” *. „Miasto Grozny, miasto marze

i niespełnionych nadziei”.

Czemu znów u

ywam wersów piosenki, zamiast mówi

własnymi słowami? Chyba tak

jest, gdy dotykamy wielkiego tematu. Wtedy wszyscy mówimy jednym głosem, cz

sto

zykiem poezji. Timur chodził ze mn

do tej samej szkoły, spacerowali

my tymi samymi

alejami i kto, jak nie on, wie, co dzieje si

w moim sercu, gdy widz

swoje miasto! Teraz

Grozny był martwy.

Tego lata poszłam na uniwersytet, aby uporz

dkowa

nieco ten przybytek

wiedzy. Przyjemnie było wróci

na swoj

uczelni

. Przybyli tylko nieliczni i trudno było

uwierzy

e ludzie kiedy

zaczn

tu wraca

W drodze powrotnej spotkałam jednego ze swoich przyjaciół, któremu niedawno

zabito brata, wi

c chciałam zło

mu kondolencje. Dobrze znałam tego brata, o jego

mierci dowiedziałam si

jeszcze w Inguszetii (był to dla mnie wielki wstrz

s). Podeszłam

do niego, ale gdy próbowałam co

powiedzie

, oczy przesłoniły mi łzy, a słowa ugrz

zły

w gardle. Wtedy zauwa

yłam,

e z nim dzieje si

to samo, tylko

e on nie mógł płaka

Płacz nie przystoi Czeczenom, wi

c musiał znosi

niewypowiedziane katusze,

eby nie

okaza

słabo

ci. Nie mógł jednak długo si

powstrzymywa

, zrozumiałam wi

powinnam szybko si

egna

. Brat był pełen rado

ycia, szedł na wojn

jak na jak

ąś

tajemnicz

, zagadkow

wypraw

; nie miał jeszcze nawet osiemnastu lat.

Strona 17 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Jak wielkie było moje zdziwienie, kiedy poszłam we wrze

niu na uniwersytet.

Uczelnia była pełna po brzegi. Zacz

ł si

nowy rok akademicki, ale z naszej grupy nikt nie

wrócił. Moja najlepsza przyjaciółka wyjechała na stałe za granic

, zostałam wi

c sama jak

palec. Ale chyba Allach mnie kocha, bo przysłał mi nowych, wspaniałych ludzi. Poznałam
dziewczyn

z grupy niemieckiej – Asi

. Zaprzyja

niły

my si

od razu i obie czuły

my,

dzie to przyja

źń

silna i trwała. Asia nie tylko jest człowiekiem godnym zaufania, ale ma

mocny charakter i ta siła od niej promieniuje. Pó

niej poznałam jeszcze dwie Milany.

Otaczali mnie zatem wierni przyjaciele. Przyja

źń

– to rzecz bardzo wa

na w

yciu. Je

człowiek ma wypróbowanych przyjaciół, to

ycie staje si

łatwiejsze.

Zaj

cia odbywały si

, ale niesystematycznie, cz

sto przepadały z powodu

ostrzału czy te

przeprowadzanych „zaczystek”. Przyszło nam wi

c wiele prze

! Prawie

codziennie kto

gin

ł i nierzadko w

ród zabitych byli nasi znajomi. Milana, jedna z moich

przyjaciółek, spotykała si

z chłopakiem. Mieli powa

ne zamiary. On był wesołym,

pogodnym człowiekiem. Trudno sobie było wyobrazi

jego nieobecno

ść

w naszej

kompanii. Kazbek stawał cz

sto na

rodku uczelnianej kawiarenki i gło

artował: „Ja

tu wszystko wykupiłem”.

Stało si

to którego

ranka. Przyszedł jego brat i po prostu powiedział: „Kazbeka

zabito.” W tym momencie stałam odwrócona tyłem i poczułam,

e nie mog

ruszy

ani nawet obejrze

. Lepiej,

ebym ogłuchła, by nie słysze

tych słów. Niestety, jeszcze

wiele okropno

ci miały usłysze

moje uszy.

Pobyt na uniwersytecie stawał si

nie do zniesienia. Wszystko tu przypominało

Kazbeka. Kiedy wchodziło si

do naszej kafejki, od razu rzucały si

w oczy ogromne

czarne litery „Kazbek, ty ju

tu wszystko wykupiłe

”.

Ogromnymi czarnymi literami zapisali

my te

słowa wiecznej pami

ci i

alu po

naszych braciach nie tylko na

cianach, ale przede wszystkim w naszych sercach. Tam

napisy nigdy si

nie zetr

My, Wajnachowie, jeste

my silnym narodem. Cokolwiek by z nami robili, nasz

duch pozostanie niezłomny. Wierzymy,

e nasza Czeczenia odrodzi si

, jak feniks z

popiołu.

Przypisy:

(1)

26 listopada 1994 roku Grozny zaatakowały

oddziały antydudajewskiej opozycji. Atak został odparty, pojazdy pancerne
spalone lub przechwycone, dziesi

tki rosyjskich

ołnierzy dostało si

do niewoli.

Tak zacz

ła si

„pierwsza wojna czecze

ska”. Pocz

tkiem grudnia na Grozny

spadły pierwsze bomby. Chyba wła

nie w tych dniach rodzina Sarisy opu

ciła

miasto.

(2)

Centrum tego dystryktu znajduje w zachodniej

Czeczenii, w jej nizinnej cz

ęś

ci (jak zwykło si

tu mówi

– na płaszczy

nie).

Przemieszczaj

ca si

w kierunku Czeczenii tras

Rostow – Baku, od strony

Północnej Osetii kolumna wojsk federalnych została zatrzymana 12 listopada
przez mieszka

ców wioski Nowy Szaroj, nieco na północ od Aczchaj-Martana.

Prawdopodobnie wtedy rodzina Sarisy opu

ciła Aczchaj.

(3)

Wioska znajduje si

w górzystym rejonie

wede

skim, na południowym wschodzie Czeczenii. Wjazdem głównego bohatera

do „nieprzyjaznego aułu Machket” zaczyna si

„Had

i-Murat” Lwa Tołstoja. W aule

Strona 18 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Machket rozgrywa si

akcja filmu „Jeniec Kaukazu” w re

yserii Siergieja

Bodrowa.

(4)

Bombardowania tego regionu trwały z przerwami

od ko

ca grudnia 1994 roku do pocz

tku czerwca 1995. Rodzina Łarisy wyjechała

z Machket najpewniej w połowie maja, kiedy rozpocz

ły si

zmasowane naloty

na powiat wiedienski.

(5)

To prawda, bojownicy do

ść

sto zakładali swe

bazy w o

rodkach wypoczynkowych i kurortach górskich. W czasie bombardowa

ucierpiało wielu mieszka

ców okolicznych wiosek.

(6)

Poło

ony na północnym zachodzie Czeczenii

dystrykt nadtereczny uwa

any był za ostoj

antydudajewskiej opozycji. Tutaj nie

było działa

wojennych ani zniszcze

(7)

Poł

czenie kolejowe z Groznym zostało

przywrócone latem 1995.

<!--[if

!supportLists]-->(8)

„Szariackie

prawodawstwo”

zacz

wprowadza

w Czeczenii na przełomie lata i jesieni 1996. Jednak w praktyce

„kodeks

szariacki”

tworzył

dziwaczn

mieszank

prawa

islamskiego,

zwyczajowego (adatu) i kodeksu karnego z czasów ZSSR. W

yciu codziennym

dy szariackie skazywały np. spo

ywaj

cych alkohol na czterdzie

ci batów

(jednak spirytus „dla celów medycznych” zawsze był dost

pny na rynku). W szkole

z programu nauczania wycofano taki przedmiot jak rysunki – zabroniono
rysowania postaci ludzkich. Szarłat nie omin

ł te

biologii, z której wyrzucono

teori

Darwina. Islamscy radykałowie próbowali zakaza

w szkołach obchodzenia

radzieckich

t, np. noworocznej choinki.

(9)

Autor ma widocznie na wzgl

dzie nast

pstwa:

bombardowania, wprowadzenie do republiki wojska, wyj

cie uchod

ców, walki

uliczne.

(10)

Pierwszy nalot na Grozny miał miejsce 21

wrze

nia 1999.

(11)

Prawdopodobnie nie pó

niej ni

20 wrze

nia,

gdy

autor nie wspomina o, poprzedzonym masow

zagład

ludno

ci cywilnej,

ostrzale rakietowym miasta 21 pa

dziernika i nast

puj

cych po nich

bombardowaniach. Od 23 pa

dziernika a

do ko

ca miesi

ca, wyjazd uchod

ców

z Czeczenii do Inguszetii był wstrzymany, drogi były intensywnie bombardowane.

(12)

Małgobek – miasto powiatowe na północy

Inguszetii.

(13)

W pierwszych dniach lutego 2000 roku, kiedy

bojownicy wychodzili z Groznego w góry przez wioski Ałchan-Kała, Zakan-Jurt,
Szaami-Jurt, Katyr-Jurt, Gechi-czy, siły federalne próbowały ich tam zatrzyma

zniszczy

. Szczególnie silne uderzenia, z zastosowaniem amunicji „pró

niowej” –

pocisków i bomb – skierowane były na wioski Aczchoj-Martan i Katyr-Jurt, gdzie
zgin

ło ok. 150 cywilów, którzy nie zd

ąŜ

yli z nich uciec.

Strona 19 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

(14)

Timur Mucurajew – jeden z bardziej znanych

czecze

skich autorów tekstów piosenek i ich wykonawca, zgin

ł. Wiele jego

pie

ni, stylem i tonacj

bliskich folklorowi rosyjskiemu, jest po

conych tematyce

wojennej, walce o niezale

ść

* Tłumaczenie Przemysława Bogusza

Pod bombami

Ajzan Dzuchajewa, Grozny, szkoła nr 27, klasa 9

Przed wojn

mieszkali

my na osiedlu Leninowskim koło przystanku „Baza

samochodowa”, blok 3, mieszkania 18.

W czasie wojny wszystko nam spłon

ło i przeprowadzili

my si

na osiedle

Staropromysławskie do 15. dzielnicy (1). Tu zacz

łam ucz

szcza

do pierwszej klasy

szkoły nr 27, gdzie nadal si

ucz

W roku 1994 po zako

czeniu wojny, w której wycierpieli

my tyle okropno

ci, nie

lałam,

e mojemu narodowi przyjdzie prze

ywa

jeszcze straszniejsz

wojn

Stało si

to w roku 1999. Byli

my na zaj

ciach w szkole. Lekcj

przerwał

niespodziewany warkot samolotu. Ze strachu poczułam biegaj

ce po plecach mrówki.

Przez głow

przemkn

ła mi my

l: czy

by znów wojna? Miałam racj

, wojna! To było

potworne. Po kilku minutach samoloty zacz

ły bombardowa

Grozny. Od wybuchu bomb

ały

ciany szkoły. Dzieci zacz

ły płaka

, boj

c si

o rodziców, i chciały jak najszybciej

biec do domów. Ja te

truchlałam ze strachu o mam

i tat

. W głowie tłukła si

tylko

jedna my

l – dosta

do domu, do rodziców.

Do domów odprowadzali nas nauczyciele. Kiedy zobaczyłam moich rodziców,

całych i zdrowych, do oczu napłyn

ły mi łzy.

Ale najstraszniejsze miało dopiero nadej

ść

. Na drugi dzie

ludzie zacz

masowo opuszcza

osiedle, zostało mo

e jakie

ęć

, sze

ść

rodzin. Nasza równie

nigdzie nie wyjechała. Była z nami jeszcze ciocia Chazan. Samoloty nadal bombardowały
miasto, płon

ły szyby naftowe.

Brat i ja byli

my przera

eni, nie wiedzieli

my, gdzie si

schowa

. Na szcz

ęś

cie,

mamy na osiedlu schron przeciwlotniczy. Kobiety, które zostały, doprowadziły go do
porz

dku. M

ąŜ

mojej cioci, Rusłan, zmontował piec. Palili

my w nim drewnem, które

bali chłopcy.

Spali

my wszyscy w schronie, bo nocami ostrzał był najmocniejszy. Pewnego

ranka wyszli

my ze schronu i poszli

my do mieszkania. Tato rozpalił w piecu, a mama

zacz

ła przygotowywa

niadanie. Nagle rozległ si

wystrzał, nad nami za

wistał pocisk i

usłyszeli

my silny wybuch. Ze strachu zacz

łam krzycze

, fala uderzeniowa przewróciła

mnie na podłog

. Mama szybko zacz

ła ubiera

brata, a po chwili, pod

wiszcz

cymi

pociskami, biegli

my znów do schronu. Pobliski wybuch obsypał nas ziemi

. Dobiegli

do naszej kryjówki, ale grzmoty nie cichły. Kobiety i dzieci płakały, kto

zacz

ł czyta

modlitwy, w których prosili

my Allacha o ocalenie nam

ycia. Kiedy to wspominam, oczy

zawsze zachodz

mi łzami, a serce

ciska strach. Mogli

my przecie

zgin

ąć

Przez dwa dni nie potrafili

my opu

naszej kryjówki, dookoła rozlegały si

wybuchy.

Ale najstraszniejsza była noc z 11 na 12 grudnia 1999 roku (2). Na dworze było

zimno, spadł

nieg. Kiedy wracali

my na noc do schronu, zacz

ło si

bombardowanie.

Trwało ono cał

noc.

ciany naszej kryjówki trz

sły si

od wybuchów. Trójka chłopców

nie zd

ąŜ

yła dobiec do schronu, dwoje z nich zostało rannych i przyszli pó

niej, ale trzeci z

nimi nie wrócił. Znaleziono go dopiero pod wieczór nast

pnego dnia. Le

ał pod

strzaskan

pociskiem sosn

. Achmed jeszcze oddychał. M

ęŜ

czy

ni z trudem zdobyli

samochód, ale nie dowie

li ju

chłopaka do szpitala. Zmarł po drodze.

Strona 20 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Kiedy powiedziano matce o jego

mierci, rozegrała si

scena rozdzieraj

serce. Tamusja – mama zabitego Achmeda – zacz

ła krzycze

, płaka

i rwa

włosy z

głowy. Patrzyli

my na ból kobiety, która w ci

gu jednego miesi

ca straciła m

ęŜ

a i syna.

ąŜ

Tamusji, Achjad, zgin

ł w czasie bombardowania 9 listopada 1999 roku.

Po tej strasznej nocy próbowali

my wyjecha

, ale za ka

dym razem nas

ostrzeliwano i musieli

my zawraca

W ko

cu, kiedy został otwarty ostatni korytarz (3), było to 7 stycznia 2000 roku,

udało si

naszej rodzinie opu

Grozny. Mama, ja, brat Chamzat i trzyletnia siostra

Zariema, przywi

zawszy do kijów białe podkoszulki, szli

my drog

w kierunku rodzinnej

wsi Ke

-Jurt w dystrykcie nadterecznym. Dzieliły j

od nas 34 kilometry. Na dworze był

mróz, r

ce posiniały nam z zimna i prawie ich nie czuli

my. Wyszli

my na gór

, gdzie

znajdował si

posterunek wojskowy, i poprosili

ołnierzy, by pozwolili nam si

ogrza

w swoim namiocie.

ołnierze zgodzili si

i weszli

my do

rodka. Rozgrzawszy si

troch

chcieli

my ruszy

dalej. Mieli

my do przej

cia jakie

25-27 kilometrów, ale wojacy

zatrzymali przeje

cy samochód i nim dojechali

my do wioski

Kiedy dotarli

my do krewnych, ci zacz

li nas

ciska

i całowa

. Wszyscy płakali.

Były to łzy rado

ci,

yjemy.

Trzeciego dnia mama i ciocia pojechały z powrotem do Groznego, gdzie został

tato.

Rodziców zobaczyłam ponownie dopiero 9 kwietnia 2000 roku, kiedy zabrali

mnie do domu.

Kiedy ich zobaczyłam, zacz

łam płaka

. Ich głowy były zupełnie siwe.

Ale dzi

ki Allachowi udało nam si

prze

w tym okropnym piekle.

Aby opisa

wszystkie nieszcz

ęś

cia i udr

ki, których do

wiadczyli

my,

opowiedzie

o wszystkich okropno

ciach wojny, brak i słów, i stron w zeszycie.

Doro

li! Prosz

was, opami

tajcie si

, przesta

cie walczy

! Zlitujcie si

nad

nami, waszymi dzie

mi!!

Przypisy

(1)

15. dzielnica: zamieszkałe masywy górskie w Groznym ró

nie si

nazywaj

„miasteczka” (np. miasteczko Majakowskiego), osady (np. osada Kalinina), czy wioski
(np. wioska Stara Sun

a).

(2)

6 grudnia 1999 roku ogłoszono,

e „korytarz bezpiecze

stwa” w okolicach osady

Pierwomajskoje b

dzie czynny tylko do 11 grudnia – tzn. w rzeczywisto

ci mieszka

com

miasta postawiono ultimatum.

(3)

Tzw. korytarze bezpieczeństwa w istocie nie gwarantowały

bezpieczeństwa wychodzącym z miasta cywilom, bo często były one
ostrzeliwane.

Dzie

Artylerzysty

Milana Zunajrajewa, Grozny, szkoła nr 14, 11 klasa

To, o czym chc

pisa

, b

dzie bardzo smutn

opowie

– wspomnieniem o

niedawnych wydarzeniach wojennych.

Strona 21 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Miało to miejsce 21 listopada 1999 roku o godzinie 22:00. Był to Dzie

Artylerzysty – najokropniejszy dzie

w tym roku! Tego dnia zgin

ło wielu moich bliskich i

krewnych. Data ta na trwałe zapisała si

w pami

ci ka

dego z nas.

Byli

my uchod

cami w wiosce Gojty (1). Na naszym podwórku

yły trzy rodziny:

babcia, ciocia i kuzyn Orcyk; wujek, jego

ona, dwóch synów i dwie córki; i nasza rodzina:

ojciec, matka, ja, trzy siostry i brat. Tego ranka ka

dy z nas jakby przeczuwał

nieszcz

ęś

cie, wszyscy byli w stosunku do siebie niezwykle uprzejmi i bliscy.

Były urodziny mojego kuzyna Bibolta. Zło

yli

my mu

yczenia i poszli

my spa

O godzinie 22:00 obudziła mnie siostra. Zewsz

d rozlegała si

gło

na strzelanina. Nasza

papuga miotała si

po klatce i przera

liwie skrzeczała, jakby wyczuwała blisko

ść

mierci.

Ubrali

my si

szybko i wybiegli

my na korytarz. Bratu Timie i kuzynowi Orcykowi

strasznie chciało si

spa

, zwłaszcza Orcykowi. Ojciec razem z wujkiem podeszli do

furtki, gdzie stali ju

kuzyni i znajomi taty. Mama z cioci

doł

czyły do nich. Razem z

babci

stali

my na korytarzu. Moja siostra i ja chciały

my pobiec do mamy i prosi

, by do

nas wróciła, ale nie dały

my rady, bo rozp

tało si

prawdziwe piekło. Niebo

poczerwieniało. Siostra uciekła do mieszkania, a ja za ni

. Leciały na nas bomby. Sufit

zacz

ł si

wali

. Mama z cioci

ledwie zd

ąŜ

yły przybiec do domu. Nasz samochód,

stoj

cy na podwórku, płon

ł. Zacz

łam woła

ojca. Wszyscy płakali. Zapalił si

dach

domu. Krzyczeli

my, dusz

c si

dymem i sadz

. Nagle zobaczyłam,

e wylatuje w

powietrze furtka, przy której stali nasi krewni razem z moim tat

. Zamarło mi serce:

czy

by ju

go nie było? Zacz

łam go rozpaczliwie woła

. Nawet nie wiem, jak to si

stało,

e rzucił si

ku nam przez szalej

cy ogie

i wyprowadził nas na podwórko. Uciekali

na bosaka i czołgali

my si

na tyły domu. Wszyscy pytali o Orcyka. Siedz

c ju

w dole za

domem, dotkn

łam pleców mojej siostry i zobaczyłam na r

ce krew, bardzo si

przestraszyłam. Była ranna. Ranni byli te

: mama, tato, moja druga siostra i kuzyn Bibolt.

Babcia i Orcyk zgin

li. Orcykowi urwało głow

, a babcia dostała kul

prosto w serce. Cały

korytarz spływał krwi

. Tej nocy umarł te

kuzyn taty (2).

Nast

pnego ranka, patrz

c na nasz dom, w którym jeszcze w nocy

mieszkali

my, pytali

my siebie: „Czy to prawda,

my to wszystko przetrwali?”. Nie

mogli

my uwierzy

e ocaleli

my. Nam udało si

prze

, ale jedyny syn mojej cioci

zgin

ł.

Po dwóch latach urodził si

nam braciszek, ale znów zacz

ły si

nieszcz

ęś

cia.

Ojciec pracował wtedy jako taksówkarz. 4 pa

dziernika 2001 wsiadło do jego taksówki

dwóch młodych m

ęŜ

czyzn. Kazali mu jecha

w odludne miejsce i dwukrotnie strzelili mu

w głow

. Cudem prze

ył. Miał liczne operacje, ale pozostał przy

yciu.

Min

ły kolejne dwa lata. Tata jako

pozbierał. Teraz pracuje jako adwokat.

Któ

by przypuszczał,

e nasz

rodzin

dotknie taka tragedia?! To, co

napisałam, nie jest wymysłem fantazji, ale prawdziw

histori

rodziny Zunajrajewów,

typow

histori

czecze

skiej rodziny ostatniego dziesi

ciolecia XX wieku.

Przypisy:

(1)

Wioska ta le

y „na płaskowy

u” w dystrykcie urus-

martanowskim, nieco na południe od Groznego.

Strona 22 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

21 listopada 1999 koło godziny 21:00 rosyjska artyleria
przypuściła atak na centrum wioski Gojta (wcześniej
ostrzeliwano tylko jej okolice). Na ulicy Gagarina zniszczono
około dwudziestu domów, pod ostrzał dostała się teŜ ulica
Kirowa. Świadkowie informowali, Ŝe zginęło od 5 do 8 ludzi,
w tym dziecko w wieku 5 lat, 17-letni chłopak, 60-letni
męŜczyzna i trzy kobiety (wg informacji Human Rights
Watch z 25 listopada 1999).

Dopóki

ycia stanie…

Zurab Idałow, wioska Cziszki, rejon groznie

ski, kl. 8

Nikt nigdy nie da rady wyperswadowa

mi,

e najstraszniejszym

złem na Ziemi jest wojna. Niestety, młode pokolenie Czeczenów
dowiedziało si

o niej nie z ksi

ąŜ

ek czy filmów. Ona przeszła jak tr

powietrzna przez nasz los, przez nasze

ycie. Chciałoby si

zamkn

ąć

oczy i pomy

e to wszystko jest tylko koszmarnym snem. Ale

rzeczywisto

ść

nie pozwala przesta

o tym my

, zapomnie

Mieszkam w małej górskiej wiosce Czyszki (1). To moja rodzinna

wie

– tu mieszkaj

moi rodzice i rodzice moich rodziców. Ta mała

miejscowo

ść

wypiła swoj

czar

goryczy do dna, z dokładk

Zamykam oczy i w wyobra

ni widz

moich rówie

ników: Alichna

Abatajewa i Zelimchana Echajewa wraz z ich mam

liczn

Zurk

- młod

mam

i wielu innych chłopców i s

siadów: Badrudina i Mensura. Nigdy ju

ich nie zobacz

, nigdy si

do mnie nie u

miechn

. Wszystkich przemielił

straszny Moloch. Odeszli na zawsze, ale

nadal w moim sercu, a

pami

ęć

o nich b

dzie trwała dopóki mi

ycia stanie.

Tego strasznego majowego dnia 1995 roku na nasze podwórko

weszli nagle ludzie, nios

cy na noszach ci

ęŜ

ko rann

Ajz

Echajew

i jej

jednynego synka Zelimchana. Trzeba ich było natychmiast operowa

Ojciec, mimo braku pr

du, operował wraz ze swoim kuzynem dniami i

nocami. Nie udało si

jednak uratowa

ani matki, ani syna – pochowano

ich w jednym grobie. Kiedy umiera młoda kobieta i jej syn – to tragiczne i
straszne. Za

podwójnie straszne i absurdalne, kiedy umieraj

tak okropn

i gwałtown

mierci

A przecie

historia zagłady tej rodziny jest całkiem zwyczajna.

Ojciec udał si

wła

nie na posterunek, aby strzec wiosk

przed

nieproszonymi go

ść

mi. Akurat w tym czasie nadleciał lotnik z „bojowym”

zadaniem – pozby

swego

mierciono

nego ładunku. Pikuj

c nad

wiosk

, spuszczał kuliste bomby i meldował pewnie dowództwu o

zniszczeniu gniazda bojowników, a w tym momencie w rodzinie Chamzata
Echajewa po wieczne czasy zamieszkał smutek. Pogrzebawszy

synka, ojciec zabrał pozostałe przy

yciu córki i wyjechał – musiał przecie

chroni

tych, którzy mu pozostali, i leczy

rann

Ched

Strona 23 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Stale my

o tych „asach przestworzy” – lotnikach. Pewnie na

miejscu serca maj

„zimny silnik”, kiedy tward

poci

gaj

za spust i

spuszczaj

mier

na głowy starców, dzieci i kobiet.

27-letnia Zurka ciemn

dziernikow

noc

rozwieszała bielizn

swojej nowo narodzonej córeczki. Pewnie ostatni

rzecz

, jak

usłyszała,

był złowrogi warkot samolotu. Na dom, w którym mieszkała wraz z
rodzin

, spuszczono bomby gł

binowe (2)… Mieszka

cy wnioski byli

wstrz

ąś

ci potwornym widokiem, jaki zobaczyli w sło

cu poranka. Dzieci

jednak cudem ocalały. Jak mówi

doro

li – starszej dziewczynce, Eset,

przydałaby si

pomoc psychoterapeuty. Ale na taki luksus nie mo

e sobie

pozwoli

zwykła czecze

ska dziewczynka – zreszt

, takich jak ona, jest

bardzo wielu.

Wiosna 2002 była przełomem w

yciu mieszka

ców wioski – po

wielu miesi

cach tułaczki do domów, które ocalały, zacz

li wraca

ludzie.

Przestały te

nad nami lata

samoloty i wioska od

ywała. Zaj

cia szkolne

rozpocz

ły si

w biedzie i n

dzy. Pouczyli

my si

troch

w pi

tej klasie i

sko

czyli

my szóst

, a potem nast

piły zasłu

one wakacje.

W pogodny czerwcowy poranek mój klasowy kolega Alichan

Abatajew poszedł na pastwisko z krowami … po raz ostatni. Wszedł na
zamaskowan

min

1 wrze

nia 2002, kiedy wszyscy cieszyli si

pierwszym dniem

nauki, a w naszej klasie panowała przytłaczaj

ca cisza – tak dotkliwie

odczuwali

my nieobecno

ść

Alichana, ale jeszcze trudniej było patrze

jego matk

i brata.

W czasie swego krótkiego

ycia zobaczyli

my taki ogrom

nieszcz

ęść

i smutku,

e cz

sto niejeden starzec w ci

gu długiego

ycia

tyle nie do

wiadczy.

Mieszkamy na przepi

knej ziemi, mamy wspaniałe obyczaje i

tradycje piel

gnuj

ce dobro i sprawiedliwo

ść

ycie naszych przodków

opisywali Lermontow, Puszkin, Tołstoj i Soł

enicyn. Mikołaj II dzi

kował

czecze

skim matkom,

e wychowały takich dzielnych synów. Prawdziwy

Czeczen nie odmówi go

ciny ani bli

niemu, ani wrogowi, je

li ten znajdzie

w potrzebie.

Wierz

w ducha moralno

ci mojego narodu, w t

jego sił

, której

nie złamie

adna dziejowa zawierucha.

Wierz

e w niedługim czasie namaluj

obraz rodzinny

czecze

skiej w ja

niejszych barwach, napisz

o szcz

ęś

ciu, rado

ci,

weselu, o rodzinie wyleczonej z ran i optymistycznie patrz

cej w

przyszło

ść

Na koniec pragn

wezwa

wszystkich do pami

tania o

przeszło

ci i o tych, którzy od nas odeszli na zawsze – powinni

siebie i za nich.

Strona 24 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Przypisy:

(1)

Wioska Czyszki znajduje si

południe od Groznego, na zachodnim brzegu rzeki Argun. Była lojalna
w stosunku do władz federalnych zarówno w pierwszej, jak i drugiej
wojnie czecze

skiej.

„Bomby głębinowe” w marynarce wojennej uŜywane są do
niszczenia łodzi podwodnych. W Czeczenii „bombami
głębinowymi” nazywano bomby lotnicze o duŜej sile raŜenia,
przeznaczone głównie do burzenia betonowych schronów.

Prze

yli

my trzy wojny

Madina Fura

owa, Grozny, szkoła nr 27, kl.11

Mieszkam w Groznym prawie pi

tna

cie lat. Prze

yli

my tutaj trzy wojny.

Kiedy zacz

ła si

pierwsza wojna czecze

ska, przeprowadzili

my si

Inguszetii, do krewnych. Nasza rodzina składa si

z pi

ciu osób: taty, mamy, sióstr

Mariny (15 lat) i Chedy (2 lata) oraz mnie. Ale wtedy jeszcze Chedy nie było na

wiecie,

urodziła si

dopiero w 2001 roku.

Chocia

nie byli

my naocznymi

wiadkami tego, co działo si

wtedy w Groznym,

to uwa

nie

ledzili

my rozgrywaj

ce si

tam wydarzenia: ostrzał artyleryjski i

mier

niewinnych ludzi. Bardzo to prze

ywali

my. Uciekaj

c z Groznego, zostali

my ostrzelani

– to było straszne: zabite dzieci, kobiety, starcy i kr

ąŜą

ce nad nami samoloty. Z pomoc

Allacha nasza rodzina przebyła t

drog

bez ofiar w ludziach.

Tato i mama wrócili, kiedy tylko si

troch

uspokoiło. Nas z siostr

przywieziono

tu nieco pó

niej. Nie mogli

my pozna

rodzinnego miasta. Ju

po drodze widzieli

Ŝą

ce na polach martwe krowy, psy, koty, kury.

Wszyscy nasi krewni mieszkali dawniej w Groznym – dziadek, babcia, wujkowie,

ciocie. Dziadek wspominał, jakie to było miasto - pi

kne, wysokie domy, kina, cyrk, kluby,

ile było ludzi, młodzie

y, jak chodzili do teatru, do kina. A teraz on nie chce wraca

, bo

ycie stało si

tutaj bardzo niebezpieczne, wszystko zostało zniszczone.

Druga wojna czecze

ska, która zacz

ła si

w roku 1999, była dla mnie pasmem

koszmarnych prze

. Pierwszego dnia wojny ja, moja siostra Marina i wszyscy moi

przyjaciele wracali

my ze szkoły do domu. Nagle nad nami pojawiły si

samoloty, a

potem niedaleko nas usłyszeli

my wybuch. Przybiegli

my do domu przera

eni. Nie

zastali

my tam nikogo, mama była w pracy, jest nauczycielk

w młodszych klasach, a

tato równie

był w pracy, jest kierowc

. Po chwili poszli

my sprz

schron, ale za

bardzo nam si

nie przydał. Z ka

dym dniem było coraz gorzej, na moje miasto spadały

bomby i pociski.

Strona 25 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Trzeciego dnia mnie i Marin

wsadzono do autobusu, a rodzice zostali w

mie

cie. Tego dnia nigdy nie zapomn

, na moich oczach gin

li ludzie, dzieci płakały,

kobiety lamentowały, starsi ludzie krzyczeli, zabierano naszych chłopców. W kobiet

male

kim dzieckiem trafił pocisk, było pełno krwi, zgin

li na miejscu. Nikt do nich nie

podchodził, ka

dy si

bał.

Autobus jad

cy przed nami wyleciał w powietrze (2), ale my prze

yli

my. W

cu dotarli

my do krewnych. To była okropna podró

. Poszli

my na noc do obcych

ludzi.

Teraz cała nasza rodzina mieszka w Inguszetii, tylko my wrócili

my do

Groznego. Nie chc

wyje

z tego miasta. Tu si

urodziłam, tu

yli moi przodkowie.

Jestem narodowo

ci inguskiej, ale bardzo lubi

naród czecze

ski.

Nie ma ju

domu, w którym mieszkali dziadkowie. W pobliskiej szkole nr 49 uczył

mój ojciec, potem ja. Szkoła te

bardzo ucierpiała w tej wojnie.

Teraz mieszkamy gdzie indziej i chodz

do szkoły nr 27. Niedawno pojechali

na olimpiad

. Razem z przyjaciółmi znalazłam si

pod ostrzałem artyleryjskim, w samym

centrum miasta, gdzie było najwi

cej ludzi. Wszyscy uciekali w popłochu.

Naród czecze

ski i wszyscy, którzy prze

yli wojn

w Czeczenii, b

takie sceny

pami

tali do samej

mierci. Pragn

, by ludzie po przeczytaniu tego wypracowania

zrozumieli,

e mamy ju

ść

ycia w

ród ruin naszych domów, bez

wiatła, komunikacji,

bez wody. Nasze osiedla s

daleko od głównej magistrali czy centrów handlowych.

Wieczorami, kiedy odrabiamy lekcje, nie ma

wiatła, praktycznie nic nie wida

, a rano

znów to samo – przychodzimy do szkoły, nic nie wida

, ciemno w klasach.

Teraz moje miasto stopniowo odradza si

, buduje si

nowe domy. Mam

nadziej

e jeszcze kiedy

rozkwitnie.

Przypisy:

(1)

Prawdopodobnie 21 wrze

nia.

„Autobus, jadący przed nami, wyleciał w powietrze” – 24
września 1999 samoloty lotnictwa federalnego
bombardowały szosę Rostów–Baku w rejonie wsi Samaszki.
Zginęli wtedy pasaŜerowie jednego z autobusów. (Wg
raportu Amnesty International, listopad 1999).

Samaszki

Strona 26 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Irman Sugaipow, Samaszki, dystrykt aczchoj-martanowski,

szkoła nr 3, kl. 10

Tego roku drzewa długo stały w zielonej szacie. Potem nadszedł

listopad, kiedy to zwykle lasy i sady Czeczenii trac

ró

nokolorowe

listowie. Dziwnie zatem chodziło si

po dywanie zielonych li

ci, które

szele

ciły pod nogami suche i zesztywniałe od porannych przymrozków.

Starzy ludzie, pami

taj

cy z dawnych czasów podobne niezwykłe

zjawiska przyrody, przepowiadali nieszcz

ęś

cie: B

dzie wiele sierot –

wieszczyli.

Nieszcz

ęś

cie nie dało na siebie długo czeka

: grudzie

przyniósł

Czeczenii wojn

– dziwn

i straszn

, odwracaj

poj

cia dobra i zła.

Zburzone domy, zgliszcza,

mieci, ogromne dziury w drogach –

same ruiny, jakby kto

chciał zetrze

wszystko z oblicza Ziemi.

Teraz pozostały tu jedynie zdziczałe psy i ludzie, którzy nie maj

dok

d pój

ść

, i do tego jeszcze

ołnierze z broni

w r

ku, którzy od rana

do wieczora chodz

po domach w poszukiwaniu nowych ofiar, tłumacz

e przeprowadzaj

kontrole. W ci

gu dnia, mimo trudnych warunków

ycia, istniej

jeszcze pozory normalno

ci, ale noc

….

Co dzieje si

noc

Bombardowania, strzelaniny - cał

noc sp

dza si

w strachu:

stale my

lisz,

e za chwil

padnie na ciebie, na twój dom czy twoich

bliskich. Wychodz

c rano z domu, widzisz na ulicy czy na podwórku

wie

e odłamki i łuski pocisków po wczorajszym ostrzale.

adna noc nie

mija bez ofiar, czasami gin

całe rodziny zabijane przez nieznanych,

zamaskowanych osobników. Czasem bandyci nawet nie zakładaj

masek.

A ile ludzi ginie! Krewni szukaj

ich latami i nie mog

znale

źć

. S

szcz

ęś

liwi, kiedy znajd

chocia

zwłoki zaginionego. W spalonym i

zbombardowanym mie

cie cz

sto widzi si

ród ruin napis kred

czy

farb

na rozwalonej bramie: „Tu mieszkaj

ludzie”. Zdarzaj

inne

napisy: „Nie ma czego bra

, wszystko rozgrabione”. Ale nie znajdziesz nic

trafniejszego od słów: „Witamy w piekle!”. Tak kto

napisał na murze

urz

du pa

stwowego przy wje

dzie do miasta.

I w takich potwornych warunkach ludzie staraj

jako

prze

W naszej rodzinnej wsi Samaszki, w czasie pierwszego szturmu,

7-8 kwietnia 1995, mieszka

cy wywieszali na bramach białe prze

cieradła

na znak,

e mieszkaj

tu ludzie pragn

cy spokoju. Wielu z nich nie

prze

yło ataku.

Strona 27 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Tylko w czasie pierwszej wojny czecze

skiej Samaszki były

dwukrotnie atakowane: w nocy z 7 na 8 kwietnia 1995 i w marcu 1996 (1).
Wielu mieszka

ców wioski na długo przed rozpocz

ciem działa

wojennych opu

ciło swoje domy. Porzuciwszy cały dorobek

ycia, uciekli

do Inguszetii. Ale nawet w

ród starszych byli tacy, którzy zapewniali,

spokojnym obywatelom nic nie mo

e si

sta

. Zostawali wi

c, by pilnowa

domu i dobytku. Przypadł im w udziale gorzki los. Na jednej tylko ulicy
bomby zniszczyły wszystkie domy. Zgin

ło tam 13 osób, jedni spaleni

ywcem, inni rozstrzelani.

Byli to ludzie, którzy nie mieli z wojn

nic wspólnego, pilnowali

tylko swego dobytku. W

ród nich byli Zachar Kabirow i Supian Minajew,

weterani Wielkiej Wojny Ojczy

nianej. Tego fatalnego dnia mieli na sobie

wszystkie ordery i odznaczenia.

Krzyki palonych

ywcem Madu Rasujewa i jego

ony Kiesirt

słyszała Ziła Batyrgałdiewa, mieszkaj

ca na s

siedniej ulicy. „Wzywali

pomocy - mówiła pó

niej Ziła - ale nie mogłam wyj

ść

z ukrycia, bo

spotkałoby mnie to samo”. A w tym czasie ich syn, Hasan, stał
przywi

zany sznurami i lin

do transportera opancerzonego. Pó

niej

opowiadał: „Jestem przywi

zany do batra* i widz

, jak

ołnierze, gdy

podpal

ze trzy budynki, odpoczywaj

c beztrosko papierosy, a

potem id

dalej. Szli tak wzdłu

ulicy Stepowej. Na jezdni le

ał zabity. W

tym czasie z bramy jednego z domów wyprowadzono jakiego

Rosjanina,

którego

ołnierze pytali: «Rosjanin? To co tu robisz?» – «Przyjechałem do

kolegi». – «Do Czeczena?» – «Tak, razem słu

yli

my w wojsku.» –

«Czeczen jest twoim koleg

?!» – i zacz

li go bi

. Bili tak długo, a

czyli i musieli odpocz

ąć

miali si

: «Pewnie po to przyjechałe

? Mów,

co tu robisz!» – «Nie mam dokumentów. Chciałem tu gdzie

zamieszka

pracowa

, pomaga

innym». – «Dla Czeczenów chciałe

pracowa

?!»

Zwi

zali go i jeszcze dwóch innych i pop

dzili nas w stron

stacji. Na

przeje

dzie nas rozwi

zali. Mnie wrzucili do rowu. Ich dowódca

powiedział: «Zastrzelcie ich, chłopcy» - i odszedł. Kiedy wrócił, krzyczał:
«Jeszcze si

z nimi nie rozprawili

cie?! Jeste

cie baby?! Nie umiecie ich

załatwi

?!». Potem przyjechał jaki

samochód. «Nie teraz – słysz

ładowa

ich». Wsadzili nas na ci

ęŜ

arówk

, a z tyłu jechał bater z

karabinem maszynowym. Zawieziono nas do obozu, gdzie na ziemi le

ało

wielu je

ców. Nam te

kazali si

poło

. Zacz

ł obw

chiwa

nas pies, a

którego

nawet ugryzł. Chciałem zobaczy

, co si

dzieje. Ledwie

podniosłem głow

, zaraz oberwałam kolb

– zabronili patrze

Potem wieziono nas do helikoptera. W samochodzie le

eli

czterema warstwami. Nasza czwórka była w ubraniu, pozostali –
rozebrani do pasa, a niektórzy w samych tylko spodenkach. Kiedy
dojechali

my, wyrzucono nas z samochodu. Kto nie dawał rady biec, tego

gryzły psy. Biegli

my wzdłu

szeregu

ołdaków pod ciosami ich uderze

Bito nas równie

przy załadunku do

migłowca. Trudno było bowiem

wchodzi

po trapie z r

koma zwi

zanym do tyłu. Je

li kto

nie dawał rady,

był bity, a je

li kto

upadł, był gryziony przez psy. Przy wej

ciu do

helikoptera – znowu bicie. Podobnie było przy wysiadaniu w Mozdoku. Na
punkcie filtracyjnych wszystkich samaszkowian znowu przepu

cili «przez

szereg», tłuk

c kijami i kolbami. Obozowe cele były przepełnione. Na

szcz

ęś

cie, nie trzymali mnie tam długo, ju

10 kwietnia byłem wolny.

Zmusili mnie tylko do podpisania o

wiadczenia,

e nie b

skar

ył”.

Kiedy wrócił do domu, nie zastał ju

rodziców przy

yciu. Pozostał

po nich tylko popiół. W tym popiele znalazł kolczyk swojej matki. Przyszło
mu jeszcze prze

mier

ony i dziecka. To było ju

ponad jego siły. Po

trzech latach sam ju

nie

ył. Osierocone dzieci nie miały zatem nikogo

bliskiego.

Rosyjscy wojskowi

wiadomie rzucali do piwnic granaty, je

eli

tylko przypuszczali,

e mog

tam znajdowa

ludzie. Wybuch granatu

Strona 28 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

zabijał najcz

ęś

ciej starców, kobiety i dzieci. Kiedy

zgin

ło w ten sposób

sze

cioro dzieci, a dwoje zostało rannych. Kiedy na drugi dzie

oprawcy

wrócili, mimo usilnych pró

b ocalałych, dobili rannych. Pozostali przy

yciu

mieszka

cy Samaszek opowiadali,

e po odej

ciu wojskowych, prawie w

dym domu znajdowano ampułki po narkotykach, głównie promedolu, i

strzykawki. To by

wiadczyło,

ołnierze nie byli

wiadomi, co robi

W wyniku tej jednej operacji w Samaszkach zgin

ło 130

mieszka

ców (2) i spalono całe ulice.

Ale na tym nie sko

czyły si

udr

ki samaszkowian. Czekało ich

jeszcze co

gorszego. W marcu 1996 zacz

ły si

nowe do

wiadczenia.

li przy pierwszym ataku

ołnierze posługiwali si

technicznymi

urz

dzeniami wojskowymi i automatami, to tym razem zastosowali

wszystkie rodzaje broni: samoloty, helikoptery, wyrzutnie „Grad” i inne.
Samaszki zostały zrównane z ziemi

. Nie ocalał ani jeden dom. Ze wsi

wywieziono cztery kamazy zabitego bydła. Wsz

dzie walały si

odłamki

pocisków. Ludzie zostali

ywcem pogrzebani w piwnicach. W czasie tej

operacji w Samaszkach zgin

ło 187 ludzi (3). Byli to cywilni mieszka

wioski: dzieci, starcy i kobiety.

A co mamy dzisiaj? Przeszło

ść

przesi

kni

strasznymi

wspomnieniami i niepewn

przyszło

ść

. Mamy te

ogromn

nadziej

wiar

w Allacha… I tym

yjemy.

Przypisy:

* BTR = transporter opancerzony

<!--[if

!supportLists]-->(1)

7

kwietnia

1995

roku

Samaszkach miało miejsce starcie oddziałów sił federalnych z
nieliczn

grup

bojowników, którzy nie zd

ąŜ

yli opu

wioski, na

skutek czego zgin

ło kilku wojskowych rosyjskich. Nast

pnego dnia

przeprowadzono we wsi karn

operacj

, w czasie której, wg informacji

„Memoriału” zabito 103 mieszka

ców.

(2)

Wg informacji „Memoriału” zabito

103 mieszka

ców – p. wy

ej.

(3)

By

e chodzi o sum

ofiar w

nast

pstwie obydwu ataków na wiosk

, zob. wy

ej.

Niebo nad Gudermesem

Ajna Kierimowa, okr

g rostowski, stanica Jegorłykowska, kl. 11

Czeczenia to kraj niewielki, otoczony ze wszystkich stron górami i

lasami. Cał

jej powierzchni

przecinaj

ksze lub mniejsze rzeki.

Strona 29 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Najwi

ksza z nich, od wieków opiewana przez poetów – Terek – toczy

swe m

tne wody z samego serca gór. A przez mój rodzinny Gudermes

przepływa Gums – rzeka, która zda si

nie mie

pocz

tku ani ko

ca,

niezbyt gł

boka i niezbyt szeroka. Stoj

c na jej

rodku, mo

na zobaczy

na dnie drobne kamyczki i rybki, które, dostawszy si

w jej bystry nurt,

próbuj

mu si

przeciwstawi

. A kiedy w upalny letni dzie

wyk

piesz si

w Gumsie, poczujesz przypływ nieprawdopodobnej siły, ochoty do

ycia,

potrzeby pomagania słabszym i pracy dla dobra Ojczyzny.

Rodzina nasza mieszkała w mie

cie Gudermes przy ulicy Kirowa.

ulic

przypominały mi potem wszystkie inne ulice - czy to w stanicy

Jegorłykowskiej, czy te

w innych miastach, do których rzucał mnie los

tułacza. W Gudermesie jest wiele domów prywatnych, ale s

bloki i

szkoły, a w

ród nich moja ulubiona – szkoła nr 1. Chodziłam do niej dwa

lata. W mie

cie była te

szkoła sztuk plastycznych, gdzie uczyłam si

rysunków. Tory kolejowe dzieliły miasto na dwie cz

ęś

ci, a nad nimi wznosił

wysoki wiadukt, po którym bali

my si

chodzi

. Do centrum mo

było si

dosta

jedynie po tej estakadzie. Zapami

tałam jeszcze

wielopi

trowy budynek Wy

szej Szkoły Pedagogicznej.

Na przedmie

ciu Gudermesu znajdowało si

niewielkie osiedle –

taki mały auł. Tam mieszkali krewni ze strony taty. Cz

sto je

dzili

my do

nich w odwiedziny i bawili

my si

z ich dzie

mi. To osiedle obejmowało

zaledwie trzy, cztery długie ulice. Wszyscy tu si

bardzo dobrze znali. Na

skraju aułu znajdował si

meczet, a za nim cmentarz, gdzie spoczywało

wielu naszych przodków. Niebo nad Gudermesem zawsze wydawało mi
si

czystsze i bardziej bł

kitne ni

nad innymi miastami czy wioskami.

sto, kiedy przyje

ałam do Groznego, do dziadków,

zauwa

ałam,

e niebo tutaj nie jest tak jasnobł

kitne jak nad moim

miastem, a jego szaroniebieska barwa harmonizuje z szaro

wielkich

blokowisk. W Groznym znajduje si

wiele zakładów przetwórstwa

naftowego i przedsi

biorstw chemicznych, jednak ich mnogo

ść

nie psuje

kna ton

cego w zieleni miasta.

Nadszedł rok 1991. Moja mama wspomina: „Coraz cz

ęś

ciej

zacz

ły pojawia

ogłoszenia o sprzeda

y domów (1). Serce si

ciskało. Czuło si

nadci

gaj

ce zmiany, gasła rado

ść

ycia. Trzy lata

pó

niej w Czeczenii wybuchła wojna, a 14 grudnia 1995 zacz

ła si

strzelanina w Gudermesie (2). Na dachach domów pojawili si

snajperzy.

Ja z dzie

mi i s

siadka z dwoma synami przesiedzieli

my dwa dni w

piwnicy naszego domu. Wychodzili

my na gór

tylko po wod

i co

jedzenia, i to bardzo rzadko.

W ko

cu postanowili

my przedosta

do schronu. Powoli i

ostro

nie, kul

c si

pod gradem kul, przechodzili

my przez główn

ulic

eli

my ze strachu, kiedy kule

wiszczały nam koło uszu. Rano, po

dzonej w schronie nocy, dowiedzieli

my si

e miasto b

dzie

bombardowane.

Kobiety, starcy i dzieci wyszli na ulic

i skierowali si

w stron

stoj

cych autobusów z białymi chor

giewkami. Autobusy miały tabliczki z

nazwami

miejscowo

ci,

których

ewakuowano

mieszka

ców

Gudermesu. Postanowiłam pojecha

do Majrtupu (3), gdzie mieszkała

moja kole

anka z pracy. Kiedy przyjechali

my do miasta, udało mi si

szybko odnale

źć

dom Łajzy. Powitała mnie jak siostr

: obejmowały

my si

i płakały. Pomagałam jej zajmowa

domem i gospodarstwem. Ale, jak

to si

mówi, w go

cinie dobrze, jednak w domu najlepiej, wi

c wrócili

do Gudermesu.”

Strona 30 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Byłam wtedy mał

dziewczynk

. Pami

tam tylko,

e na ulicach

było du

o transporterów opancerzonych i czołgów, a na niebie mnóstwo

migłowców i samolotów. Po ulicach chodzili m

ęŜ

czy

ni w maskuj

cych

uniformach. Całe noce trwała bezładna strzelanina. Kładli

my si

spa

ubraniach na wypadek, gdyby przyszło nam ucieka

ycie w mie

cie

jakby si

zatrzymało, było to przera

ce. Szkoły zostały zamkni

te, wi

nasza rodzina postanowiła znów wyjecha

. Razem z nami pojechała te

siadka, ciocia Marina, z dzie

mi. Swoje rzeczy wiozła na sankach, a

mama niosła torb

z naszym dobytkiem. Był zimny styczniowy dzie

Dotarli

my do Chasawjurtu, stamt

d do Kizlaru, a w ko

cu do

Wołgogradu. Dalej nasze drogi si

rozeszły. Ciocia Marina zdecydowała

jecha

do okr

gu samarskiego, a my do rostowskiego. Usiedli

my,

zapłakali i rozstali

my si

. Nasza droga prowadziła do stanicy

Jegorłykowskiej. Przyjechali

my do dziadków, którzy sami niedawno

przedostali si

tutaj. Dla brata Janusa postarano si

o miejsce w

przedszkolu „Rumianek”, a ja poszłam do szkoły nr 11, która wkrótce stała
mi si

bardzo bliska.

Min

ła wiosna, nadszedł czerwiec. Dowiedzieli

my si

e w

Gudermesie zapanował ju

spokój i wracali

my z nadziej

e wszystko

uło

Nie mogli

my pozna

miasta: biblioteka przy klubie kolejowym w

ruinie, w mie

cie pełno wahhabitów (4). O wszystkim decyduj

ich s

dy.

ycie wkroczyło na mrocz

cie

: w szkole nie ma komu uczy

wodoci

gi nie działaj

, wod

trzeba przywozi

, brak pr

du, bo zniszczono

elektrowni

, ci

gła strzelanina i wybuchy, pal

domy. Jaki

czas

prze

yli

my w tym koszmarze, ale wkrótce postanowili

my pojecha

powrotem do Jegorłykowskiej stanicy. Kupili

my oficyn

i zacz

„przychodzi

do siebie”. Jednak koszmarne prze

ycia pozostawiły swój

niezatarty

lad. Kiedy tylko mój mały braciszek zobaczył na niebie

helikopter, biegł do domu z krzykiem,

e zaraz b

nas bombardowa

Trzeba mu było tłumaczy

e tutaj jest inne

ycie, nie ma wojny. Musiało

min

ąć

kilka lat zanim zapomniał o strachu i zacz

ł spokojnie

ledzi

lot

„stalowej wa

ki” po niebie.

Dzisiaj mama wspomina: „Min

ły lata, dzieci podrosły. Nadszedł

czas, by wyprawia

im wesela. Zewsz

d zje

cie, bo los

porozrzucał ich po całej Rosji. Kiedy zbieramy si

razem,

piewamy te

same pie

ni co w Gudermesie i ta

czymy lezgink

. A kiedy rozlega si

hymn Groznego, w oczach mimo woli pojawiaj

łzy. Dzieci prosz

nas,

my nie płakali, bo nie rozumiej

, co znaczy porzuci

kraj ojczysty,

ziemi

, gdzie człowiek si

urodził i dorósł. Ze wzgl

du na nie

przestawili

my si

mentalnie i my

limy,

e dobrze jest tam, gdzie dobrze

jest naszym dzieciom. W stanicy mieszka wiele rodzin, które
przyprowadziły si

tutaj z Groznego i Gudermesu. Wszyscy oni

wspominaj

lata sp

dzone w Czeczenii, ale Jegorłyk to nasza nowa

ojczyzna, gdzie zapuszczamy korzenie, to nasza tera

niejszo

ść

przyszło

ść

”.

Teraz ta skromna stanica Jegorłykowska stała si

moj

drug

ojczyzn

, chocia

al było wyje

z ojczystego kraju i rodzinnego

miasta. Z pocz

tku co noc

niła mi si

Czeczenia z jej wartkimi rzekami,

górskimi szczytami i zmienn

pogod

. Z czasem wszystko si

zaciera.

Teraz, chocia

niekiedy przy

ni mi si

ojczysty kraj, to ju

nie tak barwnie i

wyrazi

cie, jak wtedy, siedem lat temu. Mog

tylko domy

, w co

wojna zmieniła mój kraj i czasem dowiaduj

czego

o Czeczenii z

wiadomo

ci telewizyjnych. Jestem pewna,

e jak długo b

yła i

gdziekolwiek b

mieszkała, nigdy nie zapomn

lat sp

dzonych w

Ojczy

nie.

Strona 31 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Przypisy:

(1)

Ko

cem lat 80. zacz

ł si

odpływ ludno

ci niewajnachskiej z Czeczenii, na któr

wywierano

presje kryminalne.

(2)

14-17 grudnia w Czeczenii miały

miejsce wybory, którym towarzyszyły liczne naruszenia prawa i
falsyfikacje. W tym czasie dystrykty: wede

ski, szatojski, szali

ski i

aj-jurtowski i szereg innych miejscowo

ci Czeczenii znalazły si

pod kontrol

separatystów i nie mo

na tam było zorganizowa

wyborów. 14 grudnia, w celu uniemo

liwienia przeprowadzenia

wyborów, oddziały bojowników wkroczyły do wielu znacz

cych

miejscowo

Czeczenii.

rejonie

miejscowo

Szatoj,

Nowogroznie

ski, Aczchoj-Martan doszło do star

zbrojnych.

Oddziały Salmana Radujewa, Hunkar-paszy Israpiłowa, Sułtana
Gelischanowa zaj

ły drugie co do wielko

ci miasto Czeczenii,

Gudermes. W ci

gu nast

pnych dni próby wyp

dzenia ich z miasta,

podj

te przez stron

rosyjsk

, nie powiodły si

. W mie

cie toczyły si

ęŜ

kie walki. 19 grudnia do Urus-Martanu skierowano oddział

czecze

skiej milicji, ale udało si

unikn

ąć

starcia. 19-20 grudnia po

zmasowanym ataku artyleryjskim, bombardowaniach i ci

ęŜ

kich

walkach wojsko zaj

ło Gudermes i przyst

piło do jego „oczyszczania”.

(3)

Wioska w rejonie kurczłojewskim,

na wschód od Gudermesu.

Prawdopodobnie chodzi o lato 1998 roku. Po
ataku w grudniu 1997 roku na 136. brygadę
zmotoryzowaną w mieście Bujnaksk w
Dagestanie wzmogły się represje na
„wahhabitów” i wielu młodych zwolenników
radykalnego islamu – ponad tysiąc – uciekło do
Czeczenii. Tutaj, nie będąc ograniczonymi
więzami rodzinnymi czy jakimikolwiek innymi,
stali się narzędziem w rękach liderów religijnych
ekstremistów. Wpływ tych ostatnich stale rósł,
rosło teŜ niezadowolenie Czeczenów z poczynań
„wahhabitów”.  15 lipca 1998 roku dziesiątki
mieszkańców Gudermesu zostało zabitych  i
rannych w czasie starć między „wahhabitami” i
siłami podporządkowanymi prezydentowi
Asłanowi Maschadowowi.  Jednak ten nie
wykazał się dostateczną stanowczością, nie
wykorzystał poparcia ludności czeczeńskiej,
zaprzepaścił moŜliwość ostatecznego
rozprawienia się z religijnymi ekstremistami,
którzy dalej działali, nie bacząc na decyzje
prawowitej władzy.  To w znacznej mierze
przesądziło o wtargnięciu do Dagestanu w roku
1999 wojsk rosyjskich i początkach drugiej
wojny czeczeńskiej, a takŜe o przejściu na stronę
sił federalnych muftiego Czeczenii Achmeda
Kadyrowa dowódców polowych, braci

Strona 32 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Jamadajewów, którzy latem 1998 roku
przeciwstawili się „wahhabitom” w Gudermesie.

„Bohcza” mojej babci

Milana Malcagowa, stanica Nurska,

szkoła nr 2, kl. 10

Moja babcia, Mariam Musajewa, przechowuje

bardzo cenn

dla siebie rzecz. Jest to rodzaj koperty,

uszytej z aksamitnej tkaniny z podszewk

rodku.

Trzyma si

w niej nici, igły, no

yczki, skrawki ró

nych

materiałów – wszystko, co niezb

dne do robótek r

cznych.

„Kopert

” po zamkni

ciu obwi

zuje si

sznurkiem,

przyszytym do jej klapki. Przedmiot ten nazywa si

„bohcza” i został uszyty przez moj

prababk

, Załp

Musajew

. Kiedy

da szanuj

ca si

Czeczenka musiała

taki przedmiot posiada

. „Bohcze” szyto z brokatu, atłasu,

aksamitu,

ozdabiano

perełkami,

koralikami

lub

pasmanteri

. Taka „bohcza” była cz

ęś

wyprawy

lubnej

czecze

skiej dziewczyny.

Histori

zwi

zan

z „bohcz

” poznałam, kiedy

razem z babci

siedziałam w piwnicy w Groznym w roku

1995. Miałam wtedy zaledwie kilka lat, ale do tej pory
słysz

warkot samolotów, brz

k tłuczonych szyb, krzyki

kobiet i płacz dzieci. Kiedy bior

do r

ki „bohcz

” i

ostro

nie j

rozwi

zuj

, przychodzi mi do głowy

wypowiedziane przez babuni

zdanie: „Niedole, ucieczki,

wojny… prze

ladowały nas od zawsze!”. Zastanawiaj

c si

dzisiaj nad losem mojego narodu, przywołuj

w pami

dzieje mojej prababci.

W roku 1945 przybyła ona do stanicy Priedgornaja

we Wschodnim Kazachstanie. Znaleziono j

w jednym z

wagonów z w

glem i wyrzucono w biegu. Szukała szóstki

swoich dzieci, wywiezionych z Czeczenii do dalekiego,
zimnego kraju. Zesłano j

do Południowego Kazachstanu,

a dzieci – do Wschodniego. Półtora roku tułała si

jednej stanicy do drugiej. Z wielkim trudem udawało si

jej

uprosi

konduktorów, by pozwolono jej jecha

w wagonach

z w

glem. Podró

owała bez ciepłej odzie

y i bez kawałka

chleba.

Jej córka Załwa wspomina: „Ze stanicy

Priedgornaja do wioski Głubokoje mama przeszła noc

ponad 10 kilometrów. Kiedy dotarła do wsi, usłyszała
melodi

czecze

skiej pie

ni. Wtedy nogi same zacz

ły j

nie

ść

. Podeszła do chaty, w której zatrzymali

my si

zajrzała przez okno. W izbie paliła si

lampa i w jej

wietle

zauwa

yła le

Ŝą

na stole własn

„bohcz

”, a obok

maszyn

do szycia „Singer”. Zd

ąŜ

yła tylko zapuka

upadła, nie miała sił nawet si

poruszy

. W tym czasie był

z nami ojciec, który dopiero co nas odnalazł. Usłyszał

pukanie, wyszedł i zobaczył mam

, le

Ŝą

pod oknem.

Strona 33 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Wniósł j

do domu. Była nie do poznania: cała czarna od

glowego pyłu”.

Co przeszkodziło mojej prababci w wyje

dzie

razem ze swoimi dzie

mi?

Był luty 1944. Naród czecze

ski oskar

ono o

kolaboracj

z Hitlerem, nawet najmniejsze dzieci były

uwa

ane za potencjalnych „bandytów”. Nikt nie my

lał, co

stanie si

z dzie

mi bez matek. Najstarszy syn prababci

pracował w Groznym. Miał dopiero 16 lat. Prababcia
pojechała do niego dzie

przed wysiedleniem. Pradziadek

był na wojnie.

Prababcia Załpa wcze

nie straciła rodziców. W

wieku 16 lat wyszła za m

ąŜ

za mojego pradziadka

Abusalmana. Prze

yli razem 55 lat, wychowali sze

cioro

dzieci. Pracowali w przemy

le naftowym w Groznym.

Mieszkali na osiedlu baraków wraz z rodzinami Rosjan,
Ukrai

ców, Arian,

ydów. Jedna z jej córek wspomina:

„Czyta

i pisa

nauczył nas pan Torczy

ski, człowiek

niezwykle m

dry i

wiatły, z zawodu nauczyciel.

Przyja

niłam si

z jego córk

Tamar

. W latach

dwudziestych, trzydziestych nie przyjmowano czecze

skich

dzieci do szkół rosyjskich. Przez cztery lata miały si

uczy

w klasach czecze

skich łaci

skich liter, a dopiero potem

zapisywano je do pierwszej klasy. W rodzinach mówiono
po czecze

sku, a z otoczeniem komunikowano si

rosyjsku, arme

sku czy ukrai

sku. Nauczyciel Torczy

ski

władał biegle j

zykiem czecze

skim.”.

yli bardzo biednie. Prababcia szyła, robiła na

drutach, gotowała i opierała szóstk

dzieci. W zakładzie

przemysłowym pracowała jako operator. Było jej trudno nie
tylko fizycznie, ale głównie psychicznie. W rodzinie
czecze

skiej rola kobiety uwa

ana jest tradycyjnie za

wielce zaszczytn

, ale kobieta nie powinna przebywa

sama mi

dzy obcymi lud

mi. To mieli za złe prababci jej

krewni i znajomi.

Przemiany społeczne odbijały si

równie

yciu

codziennym zwykłych ludzi. Za wzorow

prac

prababcia

otrzymała w nagrod

płaszcz. W kraju robiono wszystko, by

przeci

ąć

kobiety-góralki na stron

zwolenników władzy

radzieckiej. Gazety krzyczały tytułami: „Góralki, zakładajcie
palta!”.

Córka Załwy wspomina, jak kiedy

pradziadek

pojechał furmank

do wioski Stare Atagi w odwiedziny do

krewnych. Była zima. Prababcia nie chciała zało

palta,

ale m

ąŜ

uparł. Przyjechali do wioski i zatrzymali si

koło

domu krewniaków. Wtedy w stron

prababci posypał si

grad kamieni. Płaszcz był dla nich symbolem zdrady
narodowych tradycji i obyczajów. Przed rewolucj

przemysłow

nie odczuwano potrzeby noszenia ciepłej

zimowej odzie

y. Najcz

ęś

ciej w chłodniejsze dni narzucano

dodatkowo na siebie wielk

, ciepł

, wełnian

chust

. Kiedy

kobiety wł

czyły si

w proces produkcji, musiały zacz

ąć

nosi

odpowiednie ubranie. Ale na wsiach wszystko, co

nowe

uwa

ane

było

naruszanie

conych

zwyczajów, zamach na wolno

ść

Strona 34 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Jednak stopniowo

ycie rodziny pradziadków

poprawiało si

: wychowywali dzieci, zbudowali własny dom

i jesieni

mieli zamiar do niego si

wprowadzi

Ale wła

nie wtedy wybuchła Wielka Wojna

Ojczy

niana. Mój pradziadek – b

cy w tym czasie

komisarzem wojskowym w Starych Atagach – wyruszył na
front jako ochotnik. Prababcia Załpa pracowała jako tokarz
w

zakładach

zbrojeniowych

Groznym,

gdzie

produkowano pociski do „katiusz”. Ich najstarszy syn,
Mowładi te

tam pracował. Bywało,

e matka i syn całymi

dniami przebywali poza domem. Rodze

stwem opiekowała

czternastoletnia Załwa. Jak pó

niej wspominała: „W

1943 Grozny był bombardowany. Płon

ły szyby naftowe.

Wszyscy biegli gasi

ar. Do tej pory słysz

krzyki ofiar,

a przed oczami mam poparzonych ludzi, którzy błagali o
pomoc, szukali wody. Razem z s

siadk

Chalimat i dzie

- ona miała trójk

, a ze mn

było ich czworo, z czego

najmłodsze miało osiem miesi

cy – przeprawili

my si

piechot

przez rzek

Argun do wioski Stare Atagi.

Przygarn

li nas dobrzy ludzie, znajomi naszego ojca.

yli

my w nadziei,

e wkrótce wojna si

sko

czy”.

Wysiedlenie

W roku 1944 Czeczeni prze

yli powszechn

deportacj

do Azji

rodkowej i Kazachstanu. I nie tylko

Czeczeni, ale i Ingusze, Karaczajewcy, Bałkarcy, Kałmucy.

Te wspomnienia napełniaj

bólem serce Załwy: „W

Starych Atagach ogłoszono,

e z rozkazu Stalina Czeczeni

musz

zosta

wysiedleni. Zebrano wszystkich i zacz

wywozi

z wioski. Przyszło do nas trzech mundurowych i

pytali, gdzie s

doro

li. Powiedziałam,

e mama i brat

pracuj

w Groznym w zakładach wojskowych i wła

nie na

nich czekamy.

ołnierze powiedzieli,

e nie warto, bo oni

nie wróc

i zacz

li mi pomaga

w pakowaniu. Radzili

zabra

z sob

prowiant i jakie

ciepłe rzeczy. Z jedzenia

była tylko m

ka kukurydziana, a z ciepłych rzecz – mamin

płaszcz i tatowa kufajka. Przeforsowałam zabranie
maszyny do szycia «Singer». Pozwoliła nam potem
prze

w Kazachstanie.

Przywie

li nas podwod

do Groznego. Miałam

nadziej

e spotkam tu mam

i brata. Wsadzano nas po

10-15 rodzin do wagonu towarowego, a w ka

dej rodzinie

było 6-7 dzieci. Cały miesi

c pod

ąŜ

ali

my do miejsca

swojego przeznaczenia. Nie zatrzymywali

my si

stacjach, a jedynie w szczerym polu – i to rzadko – aby
wynie

ść

umarłych. Nie wiemy nawet, gdzie ich pochowano.

Ale jak ju

poci

g si

zatrzymał, to stali

my całymi dniami.

Karmili nas kasz

, jedno wiadro na wszystkich.

W wagonie jechał z nami dziadek, który miał

prawie 95 lat. Opiekował si

nami, dzie

mi, bardzo

troskliwie, uspokajał, opowiadał,

e czeka na nas

wymarzony kraj, gdzie ro

nie kukurydza wy

sza od

Strona 35 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

człowieka, a krowy daj

codziennie kilka wiader mleka.

Staruszek nie doczekał ko

ca podró

y, zmarł po drodze.

Otwarły si

drzwi i do wagonu wszedł młody

ołnierz. Cały

ał z zimna, a oczy miał pełne łez. Zrobiło mi si

al i

oddałam mu ojcowsk

kufajk

. Za to w dalszej drodze

ołnierz przynosił nam razem z wiadrem kaszy schowany

za pazuch

bochenek chleba.

Podró

była straszna: głód, zimno, choroby, ale i w

tych warunkach ludzie pozostali lud

mi o wra

liwych

sercach, współczuj

cymi, rozumiej

cymi,

e dotyka nas

przera

ca niesprawiedliwo

ść

”.

ycie na nowym miejscu

11 marca 1944 najstarsza córka mojej prababci,

Załwa, przybyła razem z siostrami (najmłodsza miała wtedy
9 miesi

cy) i 4-letnim braciszkiem do Wschodniego

Kazachstanu. Tego dnia sko

czyła 16 lat. Nigdy nie

widziała tyle

niegu – półtora metra. Przewieziono ich

saniami do le

Ŝą

cego w centrum rejonu Priedgornowa. Tak

wspomina to wydarzenie: „Zacz

li nas pyta

, sk

jeste

my, gdzie s

nasi rodzice. Mówiłam dobrze po

rosyjsku i powiedziałam,

e mama i brat pracuj

zakładach  wojskowych  w  Groznym,  a  tato  jest  na  wojnie.
Pokazałam ostatni list, który przysłał z frontu. Wtedy padło
pytanie  pod  adresem  ich  i  naszym:  «To  za  co  was
wysiedlono?».  Ci  ludzie  nie  mogli  tego  poj

ąć

. Zdrowy

rozs

dek nie potwierdzał bzdurnego oskar

enia,

«Czeczeni to bandyci»”.

Wezwano biurow

sprz

taczk

. Nagrzano w ła

ni i

wyk

pano nas. Ile było wszy! Nakarmiono nas chlebem i

mlekiem. Rano przyszedł do nas kierownik kołchozu i
zarz

dził

umieszczenie

dzieci

kołchozowym

przedszkolu”.

Zołwa dostała propozycj

nauki w szkole

drukarskiej, ale nie mogła jej przyj

ąć

, bo nie miała z kim

zostawi

rodze

stwa. „Trzeba było si

nimi opiekowa

obu

i przyodzia

, a my niczego nie mieli

my. Czasem

musieli

my i

ść

po wod

do samego Irtysza boso po

niegu.

Napisałam do ojca na front. Nie było odpowiedzi. Był wtedy
ranny i le

ał w szpitalu w Kijowie. Spotkanie z ojcem

nast

piło niespodziewanie. W roku 1945 sko

czyła si

wojna. W pewne niedzielne popołudnie wyszłam z dzie

na spacer. Patrz

– stoi

ołnierz w otoczeniu rosyjskich

kobiet. Chciałam si

dowiedzie

, o czym rozmawiaj

Podeszłam bli

ej i zobaczyłam ojca. Zacz

łam krzycze

«To mój tato!» Rzuciłam si

ku niemu z płaczem. Obj

ł nas

wszystkich serdecznie i zapytał, czy nie jeste

my głodni.

Ojciec zacz

ł pracowa

jako zast

pca kierownika kołchozu

Priedgornoje. Rozpocz

ły si

poszukiwania mamy i

brata Mowładi. Oni za

szukali nas. W ko

cu mama nas

znalazła. Jej serce czuło, gdzie nas nale

y szuka

. Mama i

brat musieli si

potem długo leczy

”.

Strona 36 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Moja prababcia znalazła w sobie do

ść

sił, by nie

upa

ść

na duchu. Dostała stanowisko brygadzistki w

kołchozowej

brygadzie

sadowniczej.

Pradziadek

Abusalman awansował na dyrektora fabryki. Du

o pomagał

ludziom. Pracowali u niego „wrogowie ludu”. Wiedział, jakie
represje prze

yli,

e s

niewinni. Pomagał wi

c im, jak tylko

mógł.

Ludzie odmawiali budowy domów, zakładania

ogrodów, bo mieli nadziej

e za tydzie

, miesi

c, rok

powróc

na kaukask

ziemi

e w ko

cu sprawiedliwo

stanie si

zado

ść

. Tymczasem przyszło im prze

lat na obczy

nie. Pradziadek wiedział,

e głównym

winowajc

tego zła jest stalinizm i póki

yje „ojciec

narodów”,

adne zmiany nie nast

. Ale jak to prze

Zacz

ł budowa

dom, posadził sad. Przychodzili

ludzie, ogl

dali i dziwili si

. Taki pozytywny przykład

pomógł wielu z nich przetrzyma

ęŜ

kie warunki zesłania.

Zebrane owoce i warzywa pradziadek rozdawał chorym i
starcom. Mieszka

cy wsi przychodzili do niego po nasiona

czy sadzonki, albo po prostu po rad

… Kwitn

cy ogródek

koło domu przypominał wszystkim ukochan

ziemi

kaukask

A co działo si

w ojczy

nie, w Czeczenii? O tym

pisze w swojej nowelce Nocowała ongi chmurka złota…
Anatolij Pristawkin (1). Opowiada, jak ci

ęŜ

ko było

wychowankom domu dziecka, przerzuconym z Moskwy na
Kaukaz. Dojrzewaj

ce jabłka, ci

ęŜ

kie kłosy zbó

, wonne

kwiaty – a dokoła

adnej

ywej duszy! Jakby jaka

straszna

ba powietrzna porwała tylko ludzi, zostawiaj

c ich

nienaruszone domostwa i owoce pracy ich r

Okazało si

e stanica Bieriezowska, gdzie

mieszkali ci koloni

ci, to nie

adna Bieriezowska, a Daj-

Czurt, co tłumaczy si

„Mogiła ojców”, i do niedawna

mieszkali tu Czeczeni. To ich ojczyzna, tu s

mogiły ich

przodków i z tych mogił radzieccy

ołnierze zdejmuj

nagrobne płyty i brukuj

nimi drog

prowadz

w góry,

gdzie ukrywali si

ostatni „rebelianci”. Drog

, jak mówi

pisarz, w przepa

ść

W Czeczenii byli osiedlani równie

studenci. Jeden

z nich wspomina: „Zadaniem studentów było utrzymanie
porz

dku

gospodarstwach

czasu

przybycia

przesiedle

ców z powiatów kurskiego i orłowskiego.

Mieli

my opiekowa

bydłem, karmi

je, zebra

zbo

dba

o inwentarz itd. W górskich aułach akcja ta

przebiegała inaczej. St

d bydło wywieziono, a auły

spalono,

eby pozbawi

«bandytów»

rodków utrzymania.

Całymi dniami w górach

wieciły łuny po

arów”.

Powrót

XX Zjazd Komunistycznej Partii ZSRR, w

lad za

rehabilitacj

działaczy

partyjnych

stwowych

Strona 37 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

represjonowanych za czasów Stalina, skrytykował polityk

deportacyjn

narodów radzieckich. 9 stycznia 1957 roku

proklamowano Czecze

sko–Ingusk

ASRR.

Moi krewni przyj

li entuzjastycznie t

wiadomo

ść

nawet nie zadawali sobie pyta

: wraca

czy zosta

Znale

li si

jednak w trudnej sytuacji. W rodzinnej

miejscowo

ci nie mieli ju

ani domów, ani dobytku, ani

pracy. W roku 1957 moj

babci

Mariam zaproszono do

Ałma-Aty i zaproponowano prac

w Groznym. Pojechała z

bratem do swojej ojczyzny z jedn

tylko walizk

. Trzeba

było zaczyna

ycie od nowa: znowu budowali dom, sadzili

drzewa. Do ko

ca 1957 roku cała rodzina była ju

razem.

„W tym czasie - wspomina babcia – starszy brat i dwie
siostry mieli ju

swoje rodziny. Rodzice jednak musieli im

pomaga

, bo oni zostali bez dachu nad głow

, bez

dobytku, bez pracy”.

Było bardzo biednie, ale

ycie powoli si

stabilizowało. Rosły wnuki i prawnuki. Ich fotografie
wypełniaj

teraz albumy pradziadków.

ycie babci zmieniło si

całkowicie po

mierci jej

rodziców. W roku 2000, po pami

tnych wydarzeniach w

Czeczenii, w naszej rodzinie pojawił si

nowy wyłom –

niepowetowana strata: w Groznym mina przeciwlotnicza
pozbawiła

ycia brata babci, a w czasie pierwszej wojny

czecze

skiej zgin

ł jej siostrzeniec.

Zostali

my bez domu, bez

rodków do

ycia i do

tej pory tułam si

razem z babci

ze strony matki jako

uchod

ca. Ona mówi,

e ból oczyszcza dusz

, a prawda

ostrzega ludzi. W jednej tylko gał

zi czecze

skiej rodziny

znalazła odbicie historia dziesi

tków, a mo

e tysi

cy rodzin

czecze

skich.

Przypisy:

(1)

Anatolij Pristawkin,

ur. w 1931 r., pisze najcz

ęś

ciej ksi

ąŜ

ki zawieraj

ce rys

własnej biografii, zwłaszcza lat dzieci

stwa. Przypadły

one na okres wojny, autor sp

dził je o głodzie i

chłodzie

podmoskiewskim

domu

dziecka,

ewakuowanym nast

pnie na Kaukaz, na tereny

Autonomicznej

Republiki

Czeczeno-Inguskiej,

brutalnie spacyfikowanej z rozkazu Stalina, gdy

miejscowa ludno

ść

została oskar

ona o kolaboracj

Niemcami.

Akcja ksi

ąŜ

ki Nocowała ongi chmurka złota

rozgrywa si

wła

nie w owym czasie i miejscu, a jej

bohaterami s

dwaj jedenastoletni chłopcy, bracia

Strona 38 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

bli

niacy, którzy na swych dzieci

cych barkach

wigaj

cały koszmar wojennych losów, spot

gowany

groz

przebywania po

ród dzikich gór Kaukazu, gdzie

ukryli si

nieliczni pozostali tubylcy, bestialsko

morduj

cy w krwawym odwecie napływow

ludno

ść

co prowadzi do wielu dramatycznych konfliktów i
tragedii zrodzonych z nienawi

ci. Powie

ść

odkrywa

przed  czytelnikiem  nowy  aspekt  dramatu  tamtych
czasów,  w  dodatku  widziany  oczyma  dziecka.  Jest  to
obraz  wstrz

saj

cy, krzywda rodzi nienawi

ść

i ch

ęć

zemsty, te za

prowadz

do zbrodni i nieuniknionego

rozlewu krwi.

Jestem z tejpu „terło”

Zelimchan Irbagijew, Grozny,

szkoła nr 34, kl. 9

Pochodz

z tejpu (1) „terło”, co dosłownie znaczy „górski

nieg”:

ter – góra, wierzchołek, ło –

nieg. Nazwa ta wyja

nia, sk

d wywodzi si

mój ród. To tereny znajduj

ce si

wysoko w górach, w dystrykcie itum-

kali

skim, na granicy z Gruzj

. Osada terłojewców składała si

z wielu

baszt.

Te bojowe baszty – jak oczy gór – niczym jaskółcze gniazda tkwi

przylepione do urwistych pionowych skał, wysoko na górskich szczytach.
Słu

yły ludziom za mieszkania, a dla wrogów były niedost

twierdz

Do dzisiaj zachowały si

ich pozostało

ci.

W folklorze czecze

skim

yje legenda o terłojewcach, w której

moim przodkom przypisuje si

dum

, m

stwo, a tak

e zmy

lno

ść

. Jest w

niej mowa o szlaku handlowym, który przecinał nasz

ziemi

. Terłojewcy

cznie wykorzystywali t

sytuacj

i pobierali od kupców cło za

przewo

one tamt

dy towary.

Zało

ycielem naszego rodu był mój prapradziadek Ibrahim, od

którego pochodzi nasze nazwisko. Nawiasem mówi

c, nazwisko to pisane

jest niepoprawnie na skutek bł

du, jaki popełnił urz

dnik, który w naszej

wiosce przeprowadzał paszportyzacj

(2).

Ten prapradziadek odznaczał si

przedsi

biorczo

pracowito

. Oto, co mi o nim wiadomo z opowiada

starszych. Był

niegdy

silnym i m

drym młodym człowiekiem. Z rozmów z przejezdnymi

kupcami czerpał informacje o okolicznych równinach. Jako

e w górach

było mało ziemi uprawnej, postanowił spróbowa

szcz

ęś

cia na terenach

nizinnych. Osiedlił si

w wiosce Katyr-Jurt (3), gdzie odnalazł kilku

współplemie

ców. Nie bał si

adnej pracy i dzi

ki temu szybko si

zaaklimatyzował: wybudował dom, zało

ył gospodarstwo, zaj

ł si

handlem. Kiedy dzieci podrosły, miał ju

swoje sklepy, młyn i tartak.

Przekazawszy to wszystko swoim siedmiu synom, postanowił spełni

powinno

ść

muzułmanina i odby

had

(4) do Mekki. Nie wiemy, co

spowodowało,

e szedł pieszo tysi

ce kilometrów przez góry i pustynie,

ale w pami

ci mieszka

ców Katyr-Jurtu pozostał na zawsze jako człowiek

Strona 39 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

honoru i niezwykłej pobo

ci, gdy

trzykrotnie w ci

ycia odbył swój

had

Ludzie bardzo go szanowali i skoligacenie z nim poczytywali

sobie za wielki zaszczyt. Synowie Ibrahima równie

zasługiwali na

szacunek, chocia

yciu, podobnie jak ich ojcu, nie było im łatwo. Swoj

bogobojno

wiadczyli o autorytecie rodzica i kontynuowali jego dzieło,

staraj

c si

uczciwie wykonywa

prac

. Rozrastaj

ca si

sie

nale

Ŝą

cych do nich sklepów, młynów, tartaków zapewniała byt równie

mieszka

com s

siednich wiosek.

Wszystkim w tej rodzinie

yło si

dobrze do czasu, kiedy

Rewolucja Pa

dziernikowa 1917 roku przyniosła zasadnicze zmiany. Mój

pradziad, oceniwszy trze

wo sytuacj

, postanowił dobrowolnie odda

nowej władzy wszystko, czego z takim trudem si

dorobił. Dzieciom

wyja

niał,

e „najwa

niejsze, by zachowa

rodzin

i Ojczyzn

, a bogactwo

– to rzecz nabyta”. W jego domach urz

dzono szkoł

, szpital, aptek

, rad

gminy i poczt

. W sklepach, młynach i tartakach nadal pracowali synowie

Ibrahima, bo nigdzie nie znaleziono lepszych fachowców. Wkrótce po

mierci

protoplasty

rodu

zacz

ło

rozkułaczanie

wszystkich

maj

tniejszych wło

cian. Dopiero wtedy dzieci doceniły przewidywalno

ść

rozs

dne decyzje ojca. Wielu ich przyjaciół zostało pozbawionych całego

maj

tku, zesłanych na Syberi

, czy te

przepadło bez wie

ci. A mój

pradziad Sulejman i jego bracia prze

yli. Tak jak ich ojciec musieli

zaczyna

wszystko od nowa. Ale nie

ałowali trudu. Budowali domy,

wychowywali dzieci i przyzwyczajali si

do nowego

ycia, w którym ich

wrodzona przedsi

biorczo

ść

nie znalazła ju

zastosowania.

Przyszło nowe nieszcz

ęś

cie: Wielka Wojna Ojczy

niana. Ale w

roku 1944 nast

piło co

jeszcze straszniejszego: deportacja narodów –

czecze

skiego i inguskiego. W mro

ne lutowe dni w stron

stacji

kolejowych ci

ły sznury furmanek i ci

ęŜ

arówek z wysiedle

cami.

Ponad dwa tygodnie sp

dzili ci nieszcz

ęś

nicy w wagonach kolejowych,

jad

c w nieznane. W

ród nich było 65 członków mojej rodziny. Z głodu,

zimna, antysanitarnych warunków zacz

ły si

przeró

ne choroby. Nie

mog

słucha

bez dr

enia serca opowiada

mojego stryjecznego dziadka

Abdula Irbagijewa:

„…Poci

g zatrzymał si

na kilka minut. W tym czasie ludzie

musieli załatwi

swoje potrzeby i wynie

ść

nieczysto

ci. Maj

c na uwadze

czecze

skie zwyczaje, ludzie wstydzili si

robi

to na otwartej przestrzeni i

odchodzili nieco dalej, a wtedy konwojenci strzelali do nich i zabijali na
miejscu. W ka

dym wagonie umierało codziennie kilku naszych,

zwłaszcza starców i dzieci. Nie pozwalano ich grzeba

. Starali

my si

przynajmniej przysypa

ich ziemi

czy chocia

niegiem. Czasem

konwojenci wyrzucali trupy do rowów.

Droga z Groznego do Kazachstanu usłana jest ko

ść

Czeczenów i Inguszów. My te

wielu nie dowie

my. Le

Ŝą

gdzie

tam,

nie oddani matce-ziemi…”

Trudno lata deportacji wspomina

bez bólu. Jest to najczarniejsza

stronica naszej historii. Gin

li ci najlepsi, odst

puj

c jedzenie i po

ciel

swoim bliskim, którzy ostatkiem sił kopali im mogiły w zamarzni

tej

kazachsta

skiej ziemi i podejmowali si

najbrudniejszych prac, aby tylko

wykarmi

dzieci. Tu, na obczy

nie, Czeczeni i Ingusze byli pozbawieni

wszystkiego: ojczyzny, honoru, wolno

ci i to

samo

ci. Byli zesła

cami pod

specjalnym nadzorem.

Strona 40 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

„Pocz

tkowo miejscowi bali si

nawet do nas podchodzi

, -

wspomina mój dziad Szadid. – Jak nam pó

niej opowiadali, dlatego, bo

powiedziano im,

e w wagonach towarowych jad

ludo

ercy, wi

c musz

bardzo ostro

ni. Umieszczono nas w zimnych barakach niedaleko

stanicy Kuszmurun w rejonie Siemioziernoje w Północnym Kazachstanie.
Musieli

my regularnie meldowa

u komendanta, a bez jego wiedzy nie

wolno nam było wychodzi

za obr

b wioski.

Pewnego razu mój kuzyn Muchadin wyszedł do s

siedniej wsi,

aby zarobi

troch

grosza. Nie zd

ąŜ

ył sko

czy

pracy w ci

gu jednego

dnia, wi

c tam zanocował. Drogo za to zapłacił. Został skazany na wiele

lat katorgi i słuch po nim zagin

ł”.

Ci, którym udało si

prze

pierwsz

deportacyjn

zim

zapami

tali j

na zawsze. Wpisała si

w ich pami

ęć

stosami trupów,

poukładanych warstwami, bo nie było komu ich grzeba

. Zostawiła w nich

swój

lad nie tylko przedwczesn

siwizn

, ale te

ęŜ

kimi, przewlekłymi

chorobami. Krwawi nadal w ich sercach ból po

mierci tych, którzy odeszli

z ich

ycia, nie zostawiaj

c po sobie nawet grobów na ojczystej ziemi.

Czeczeni powoli oswajali si

z nowym miejscem, pracowali, dzieci

chodziły do szkoły.

ycie stopniowo si

stabilizowało. Mój dziadek Szadid

wybudował dom i o

enił si

. Zaprzyja

nił si

z s

siadami. Tylko nostalgia

za rodzinnym krajem nie pozwalała mu spokojnie

. Kiedy w roku 1957

został wydany Dekret Prezydium Rady Najwy

szej ZSRR o rehabilitacji

ofiar represji politycznych (5), dziadek był szcz

ęś

liwy jak nigdy.

Tylko trzydziestu z sze

ść

dziesi

ciu pi

ciu terłojewców wróciło do

Ojczyzny. Z ogromnych posiadło

ci ziemskich, które w Katyr-Jurcie

nale

ały do Irbagijewów, na pi

ęć

rodzin, które wróciły, było do dyspozycji

tylko osiem morgów. Zrobiło si

ciasno. I młodzie

poci

ła do miasta.

Maj

c za sob

kilka lat

ycia koło stacji, szybko zdobyli kwalifikacje i

otrzymali prac

na kolei. I dalej si

kształcili. W dzie

– praca, wieczorami

– nauka, a w weekendy – budowa domu dla rodziny. Jest w

ród nas wielu

kolejarzy, s

lekarze, in

ynierowie, prawnicy, ekonomi

ci, przedsi

biorcy.

Mieszkaj

w ró

nych stronach naszego kraju. Byłoby ich wi

cej, gdyby nie

kolejne nieszcz

ęś

cia. Niepowetowan

strat

dla nas s

ci z naszych

bliskich, których pochłon

ła wojna, maj

ca swój pocz

tek w roku 1994.

Wszyscy Irbagijewowie to patrioci. Nikt nie chciał wyjecha

Republiki. Nikt te

nie chciał i

ść

z broni

w r

ku przelewa

krew

niewinnych ludzi. Zbyt du

o ł

czyło naszych bliskich z Rosj

: nauka,

wojsko, praca, wi

zy rodzinne i przyja

nie. Ka

dy, kto przeszedł przez

wojsko wie,

ołnierz to człowiek ubezwłasnowolniony, wypełnia tylko

rozkazy. Id

c za przykładem swoich znajomych, dziesi

tki młodych

ludzi z naszego rodu mogły chwyci

za karabiny, ale na mityngu rodowym

starszyzna zdecydowała: ka

dy, kto we

mie do r

ki bro

, zostanie

wykluczony z rodziny. Młodzi podporz

dkowali si

. By

e, decyzja ta

uratowała

ycie wielu rosyjskim

ołnierzom, ale nie oszcz

dziła naszych

bliskich. Jak mówi

, kula nie wybiera. Niektórzy z moich krewnych zgin

w czasie ostrzałów artyleryjskich i nalotów bombowych, a innych dosi

gły

zabł

kane kule. Najgorszy los przypadł w udziale czterem moim krewnym.

Było to w ko

cu listopada 1999 roku. Wujek, Has-Mahomed

razem z krewnymi wiózł ciało zabitego członka rodziny, Asłana, aby
pochowa

go w rodzinnej wiosce. Nie dojechali do wioski Katyr-Jurt, bo na

ostatnim zakr

cie zacz

ł ostrzeliwa

ich czołg. Wyskoczywszy z

samochodu, wujek, z biał

chustk

w dłoni, ruszył w stron

ołnierzy,

wołaj

c: „Nie strzelajcie! Tu s

kobiety i dzieci!”. Do swej ostatniej godziny

wujek pozostał człowiekiem posłusznym prawu i naiwnie wierz

cym,

niewinnej głowy miecz si

nie ima. Strzelanina trwała dalej. Wujek padł,

Strona 41 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

podziurawiony jak sito. Ci

ęŜ

ko ranna została wdowa po Asłanie, która

jeszcze jakim

cudem zd

ąŜ

yła wytaszczy

z samochodu swe małe dzieci,

ranne, i doczołgała si

razem z nimi na bezpieczn

odległo

ść

Samochód wyleciał w powietrze. Gdyby nie przypadkowy

wiadek, ta

straszna zbrodnia pozostałaby nieznana, a ciała krewnych

–

niezidentyfikowane.

ołnierze podeszli do płon

cego samochodu i rzucili

do ognia zastrzelonego przez nich wujka Has-Machmeda (6). Tej tragedii
nie prze

ył dziadek Szadid. Jego serce biło jeszcze tylko kilka dni, kiedy

przychodzili do niego ludzie z kondolencjami. W tym czasie wszystkie
drogi dojazdowe do Katyr-Jurtu pozostawały zamkni

te. Tak wi

c ani mój

ojciec, ani jego bracia, nie mogli towarzyszy

ojcu w jego ostatniej drodze.

Tylko wujek Hasan, który miał wtedy 21 lat, próbował dosta

do wioski,

ale został

miertelnie ranny. Ich groby s

obok siebie…

Teraz ju

nas nie bombarduj

. Ale ludzie nadal gin

. Nie

wiadomo, kiedy ta wojna si

sko

czy. Tymczasem my, powróciwszy na

zgliszcza, próbujemy

dalej.

li mi si

poszcz

ęś

ci, to ja te

sko

szkoł

, zdob

zawód,

zaczn

pracowa

. Ale oczywi

cie, w pierwszej kolejno

ci odbuduj

dom.

Przypisy:

(1)

Tejp to klan, wielopokoleniowa

wspólnota rodowa wywodz

ca si

od jednego wspólnego, cz

sto

mitycznego przodka. Obecnie tejpów jest ponad 150. Wraz z
odrodzeniem narodowym przynale

ść

do tejpu stała si

nym

wyznacznikiem identyfikacji. Ka

dy powinien zna

swój tejp, w którym

wszyscy powinni si

szanowa

, a w przypadku zemsty rodowej cały

tejp powinien stan

ąć

po obronie swojego krewnego. Ka

dy tejp,

według tradycji, posiada sw

rodow

gór

, z wybudowan

na niej

rodow

wie

Ŝą

, w której kiedy

mieszkali przodkowie.

<!--[if

!supportLists]-->(2)

W

czasie

paszportyzacji

zapisywano imi

i „otczestwo” (imi

odojcowskie), tak jak słyszano.

Wielu Czeczenów nie miało nazwisk ani rodowych przezwisk, wi

tworzono im nazwiska od imienia przodka (np. Wach – Wachajew,
Wisa – Wisajew itd.). W tym wypadku „Ibragimow” zapisano jako
„Ibragijew”

(3)

Katyr-Jurt – wioska na równinie w

dystrykcie Aczchoj- Martanowskim.

(4)

Had

to peregrynacja do

tyni Al

Kaaba (Dom Boga) w Mekce w miesi

cu Zu Al Hid

a i wykonanie

na miejscu okre

lonych przez islam czynno

ci przez tych

muzułmanów, których sta

na podró

. Ka

dy muzułmanin musi odby

pielgrzymk

przynajmniej raz w

yciu. Had

jest aktem pobo

ci,

jest ibadah. Ibadah to jakikolwiek czyn wykonany z my

osi

gni

ciu łaski Bo

ej.

(5)

Dekret z 1957 roku ustanawiał

Czecze

sko-Ingusk

ASRR. Ustawa o rehabilitacji ofiar politycznych

represji została wydana znacznie pó

niej, w roku 1991.

Strona 42 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

(6)

Byli jeszcze inni

wiadkowie. T

tragedi

widzieli te

mieszka

cy wioski Jandi, zaraz za zakr

tem.

Jeden z nich zeznał: „14 listopada 1999 roku koło posterunku
blokadowego mi

dzy Katyr-Jurtem a Jandi, w centrum dystryktu

Achczoj-Martan wojskowi zabili i spalili czterech ludzi, wioz

cych

zwłoki krewnego, zamordowanego w Inguszetii, aby go pochowa

Wydarzyło si

to w miejscu, gdzie ustawiono posterunek blokadowy.

ołnierze bez uprzedzenia otworzyli ogie

do nadje

cej

Gazeli>. Znajduj

cy si

w samochodzie ojciec i syn Has-Mahomed i

Asłan Astamirowowie, brat Has-Mahomeda, Abdurahman Astamirow
i jeszcze jeden człowiek, którego imienia nie znam, zgin

li na

miejscu. Z wn

trza pojazdu, który gwałtownie si

zatrzymał,

wyskoczyła, z małym dzieckiem na r

kach i 5-letnim synkiem, Aset,

ona Asłana, i ukryła si

w przydro

nym rowie. Wszyscy byli ranni.

Kobieta płakała i błagała

ołnierzy, którzy do niej podeszli: «Na

Allacha, darujcie nam

ycie!». Wsadzono j

razem z dzie

mi do

batera (pojazdu opancerzonego) i zawieziono do Slepcowska w
Inguszetii. Zabitych m

ęŜ

czyzn

ołnierze spalili razem z samochodem,

w którym spłon

ły równie

zwłoki człowieka, którego chciano

pogrzeba

na cmentarzu w naszej wiosce”.

W niezgodno

ci nazwisk (Ibragijewowie i Astamirowowie) nie ma

niczego dziwnego. Zelimchan nazywa zabitego Has-Mahomeda
„wujkiem”, ale to mógł by

wujek ze strony matki lub (zgodnie z

czecze

tradycj

podtrzymywania wi

zi z dalszymi krewnymi w

„wielkich rodach”) wujek z drugiej, czy nawet trzeciej linii; nazwiska
takich dalekich krewnych mog

wyra

nie ró

Mieszkaniec wioski mówi o posterunku blokadowym, a Zelimchan

(pewnie wg relacji ocalałej Asiet) pisze o „czołgu”. Czeczenka mogła
nie orientowa

w sprz

cie wojskowym i nazwa

tak jakikolwiek

samochód bojowy. Tego dnia dopiero zacz

ło si

urz

dzanie

posterunku blokadowego, wi

adna ci

ęŜ

ka bro

nie została tam

jeszcze zainstalowana. Posterunek mógł rzeczywi

cie wygl

jak

stoj

cy na poboczu samochód bojowy.

Znowu wojna

Milana Katajewa, dystrykt szali

ski,

wioska Mesker-Jurt, kl. 10

Chc

opowiedzie

o swojej rodzinie. Zaczyna si

ona histori

moich pradziadków. Prababcia – rocznik 1885 – zmarła w roku 1972, za

pradziadek, urodzony w roku 1880, znaj

cy biegle j

zyk arabski i Koran, w

epoce stalinowskiej, w roku 1937 został osadzony w wi

zieniu i na długo

przepadł bez wie

ci. Mój dziadek nie ustawał w jego poszukiwaniach:

zwracał si

do ró

nych urz

dów, słał pisma, a odpowiedzi na nie po dzi

dzie

przechowywane w naszym domu. W roku 1958 pradziadek został

zrehabilitowany. Z opowiada

prababci dowiedzieli

my si

e przez długi

czas nosiła mu paczki, których jednak mu nie przekazywano. Wi

zienie

znajdowało si

wtedy naprzeciwko kina „Kosmos”, nad brzegiem rzeki

Sun

a. Z relacji byłych wi

ęź

niów i współtowarzyszy niedoli pradziadka

wiemy,

e strasznie ich tam bito i zn

cano si

nad nimi.

Pradziadek – Towsolt Biersanow – był delegatem na II

Ogólnorosyjski Zjazd Narodów Górskich, który odbył si

w Moskwie w

roku 1918.

Strona 43 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Czas mija i nadchodzi rok 1944. Moich dziadków wysyłaj

, tak jak

innych Czeczenów, do Azji

rodkowej. Tak o tym opowiada moja babcia,

Mariet:

„Wczesnym rankiem w dniu wysyłki wszystkich m

ęŜ

czyzn w

wiosce Mesker-Jurt zebrano w meczecie. Niektórzy próbowali ukry

swoich obej

ciach, ale znajdowali ich tam rozw

cieczeni

ołnierze, nie

zwracaj

c uwagi na rozpaczaj

ce kobiety i płacz

ce dzieci. Krzyczeli:

«Jest rozkaz – trzeba go wykona

!» i ładowali wszystkich, jak bydło, na

ęŜ

arówki.

Nie dopuszczano mnie do dzieci, płakałam, błagałam, w ko

złapałam dwóch maluchów i podeszłam do trzeciego, le

Ŝą

cego w kołysce.

Mieli

my w domu mały zapas jedzenie i co-nieco kosztowno

ci. Chciałam

to zabra

, ale mi nie pozwolono. Jeden z

ołnierzy uj

ł si

za mn

i troch

z tych rzeczy wsun

łam za pazuch

, ale kobieta w mundurze, stoj

ca przy

drzwiach, wyrwała mi je, oskar

c mnie o rabunek mienia pa

stwowego.

Dzieci, razem z tym w kołysce, wsadzono na samochód, Uprosiłam, by mi
pozwolono zabra

worek m

ki kukurydzianej.

Zawieziono nas do Kirgizji. A ten worek m

ki zabrano nam

jeszcze w drodze. Moja rodzina została bez jedzenia. Znale

my si

obcej ziemi m

ąŜ

, ja i nasze dzieci: Muchadi – rocznik 1938, Chawa –

1941, Baudi – 1943. Sp

dzili

my tam13 lat. Wymieniłam swój szal na pół

worka m

ki, a kobieta kirgiska dodała do tego jeszcze troch

sa,

chocia

tubylcy te

nie mieli łatwo. Ta kobieta patrzyła na nas i płakała.

Zacz

my sia

kukurydz

, budowa

domy z cegły saganowej (niepalonej,

z gliny i sieczki), ceramicznej dachówki te

nie było.

eby deszcz nie

przeciekał do wn

trza, trzeba było wychodzi

na dach i zamazywa

szczeliny glin

Po jakim

czasie przeprowadzili

my si

do krewnych. Tam m

ąŜ

dostał posad

nauczyciela, jako

e przed wysiedleniem pracował na

stanowisku dyrektora szkoły w Mesker-Jurt.

Którego

dnia poszłam po wod

, a za mn

pod

ąŜ

yła moja

córeczka Chawa. Nie pozwoliłam jej i

ść

dalej za mn

i kazałam wraca

domu. Ale ona nie umiała odnale

źć

drogi powrotnej i zabł

dziła.

Szukali

my jej przez trzy dni i w ko

cu znale

my w rodzinie Kirgizów,

która j

przygarn

ła. Chawa zd

ąŜ

yła ju

jeden swój kolczyk wymieni

dyni

Na kirgiskiej ziemi pochowałam siedmioro dzieci. Na barkach

moich i m

ęŜ

a spoczywała jeszcze jedna rodzina. Rodzina mojego brata i

moja mama. Brat zmarł na gru

lic

, a dwa lata pó

niej pogrzebałam te

drugiego brata. Zostało wi

c wiele sierot.

Staruszka-matka nie mogła pracowa

, by wykarmi

siebie i wnuki,

które były jeszcze bardzo małe. Za dnia obrabiałam swoje pole, a nocami,
przy

wietle ksi

ęŜ

yca, pracowałam na gospodarstwie matki. Tak było

przez te wszystkie lata.

W tym czasie dzieci podrosły, a nam dano pozwolenie na powrót

do domu.

Strona 44 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

W roku 1957 przyjechali

my z powrotem na swoj

odwiecznie

ziemi

. Starszego syna zabrano na trzy lata do wojska. W roku 1966 w

wieku 16 lat zmarła moja córka, Tabarak, rocznik 1949. Tak wi

pochowałam wszystkich swoich krewnych i bliskich mi ludzi.”

Tak ko

czy si

opowiadanie babci. A ja kontynuuj

pisanie historii

mojej rodziny i opowiem o swoich prze

yciach.

W roku 1994 zaczyna si

wojna, nastaj

ęŜ

kie dni dla narodu

czecze

skiego, o wiele trudniejsze ni

wysiedlenie z Czeczenii. Wokół

ruiny, choroby,

mier

niewinnych ludzi. W roku 1996 nast

piła mała

przerwa, kiedy ogłoszono zawieszenie broni: przyjechał generał Lebied’ i
zawarł traktat Chasawjurtowski. Ludzie płakali ze szcz

ęś

cia.

Nadchodzi jednak rok 1999. Znowu wojna. Rozp

tało si

piekło:

potworne ataki, samoloty zrzucaj

bomby na niewinnych ludzi, na miasta i

wioski. Wszyscy

w oczekiwaniu

mierci. Od tego czasu babcia

zacz

ła podupada

na zdrowiu, traciła wzrok.

To, co prze

yli

my w roku 2002 – niezliczone „zaczystki” (1) –

kazało zapomnie

prze

yte dwie wojny, zesłanie do Kirgizji i pozostawiło

lad na całym dalszym

yciu. Pisz

c to, my

sobie: czy

by czekało nas

jeszcze co

straszniejszego? Modl

do Allacha,

eby to si

nigdy

nie powtórzyło.

Tak

oto rol

odegrała moja rodzina w historii swojego narodu.

Nie chc

, aby ta historia si

powtórzyła, nie chc

traci

kolejnych moich

krewnych i bliskich mi ludzi. Nie chc

widzie

poni

enia mojego brata

Jakuba, ani łez w oczach moich sióstr Chadi

at i Madiny.

Przypisy:

(1)

Mesker-Jurt – wioska na

nizinie, na południowy wschód od Groznego; mieszka

uprawiaj

ogrody, uprawiaj

warzywa. A

do roku 2002

rzeczywi

cie miały tu niejednokrotnie miejsce „zaczystki”, a

najokrutniejsza z nich była przeprowadzona przez ugrupowanie
sił federalnych od 21 maja do 11 czerwca 20002 roku. W trakcie
tej „zaczystki” było zatrzymanych i „znikło” 21 ludzi.

Zaczystka - podstawowy proceder uprawiany w Czeczenii przez

wojska federalne (zwłaszcza wojska MSW oraz oddziały
specjalne, jak OMON, SPECNAZ, Alfa) - wygl

da na ogół tak: o

ró

nych porach dnia i nocy wie

zostaje otoczona przez kordon

czołgów, samochodów pancernych i ci

ęŜ

arówek wojskowych,

ród których jest te

przeznaczony do tortur „samochód

filtracyjny".

Najłagodniejszy przejaw zaczystek to grabie

wszelkiego mienia - od samochodów, lodówek, telewizorów i

elazek, po bi

uteri

, bielizn

, ubrania czy garnki. I - oczywi

cie -

pieni

dze.

(

www.aferyprawa.com/terror-czeczenia.html

)

Strona 45 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Jestem Czeczenk

, córk

Czeczenów

Malika Magomadowa, dystrykt kurczałojewski,

wioska Giełdagan, szkoła nr 1, kl. 10

Wkrótce sko

tna

cie lat. To du

o, czy mało? To niewiele,

eli wzi

ąć

pod uwag

ilo

ść

prze

ytych lat, ale bardzo wiele, je

eli

policzy

to, co si

zobaczyło i usłyszało w ci

gu ostatnich lat. Jestem

Czeczenk

, córk

Czeczenów dumnych ze swego pochodzenia i

przynale

ci do swego narodu. Jestem siódmym pokoleniem rodziny

Gemy z rodu Tumsoj. Syn Gemy - Oła, syn Oły-Gazimachma, nast

pnie

Magomed-Ali i w ko

cu mój ojciec Sałam – to moi przodkowie.

Na ka

de z tych pokole

przypadła jaka

wojna. Gema

uczestniczył w tym rozdziale historii swojego narodu, która traktuje o
szejku Mansurze. Jego syn Oła

ył w czasach wojny kaukaskiej i zgin

ł w

roku 1860. Syn Oły – Gazimachma był

wiadkiem wydarze

w latach 1877

-1878. Mój pradziad, syn Gazimachmy – Magomed Gazimagomajew –
doznał w całej pełni „rozkoszy” wojny. Wst

pił jako ochotnik do

czecze

skiego pułku tuziemnej dywizji, zwanej w Rosji „Dzik

” i walczył z

Niemcami w pierwszej wojnie

wiatowej.

Z opowiada

dziadka, Alego Magomadowa dowiedziałam si

pradziad zdobył wiele odznacze

za swe bohaterstwo i odwag

Magomed, słu

Ŝą

c w pułku wajnachów, brał udział w rozgromieniu

niemieckiej

elaznej dywizji. W archiwum rodzinnym przechowuje si

odpis telegramu Naczelnego Dowódcy Armii Rosyjskiej – cara Mikołaja II –
z dnia 25 sierpnia 1916 roku, adresowanego do generalnego gubernatora
okr

gu terskiejgo, pana Flejmera. Czytamy w nim: „Jak górska lawina

ruszył pułk czecze

ski na niemieck

elazn

dywizj

. Wspomagał go pułk

inguski. W całej rosyjskiej historii, jak równie

w historii naszego pułku

przeobra

skiego nie było drugiego takiego ataku konnicy na armi

wroga, uzbrojon

w ci

ęŜ

artyleri

– zgin

ło 4,5 tysi

ołnierzy, 3,5

tysi

ca wzi

to do niewoli, a 2,5 tysi

ca zostało rannych. W ci

gu półtora

godziny przestała istnie

elazna dywizja>, której bały si

wojska

naszych sojuszników, a nawet armia rosyjska. Przeka

cie w moim imieniu,

w imieniu dworu carskiego i w imieniu rosyjskiej armii serdeczne braterskie
pozdrowienie ojcom i matkom, braciom i siostrom tych dzielnych orłów
Kaukazu, którzy swoim zwyci

stwem poło

yli kres germa

skim hordom.

Rosja nigdy nie zapomni im tego bohaterskiego czynu. Cze

ść

im i chwała.

Z braterskim pozdrowieniem Mikołaj II”.

liwe,

e car rzeczywi

cie nie zapomniał o bohaterskich

czynach mojego pradziada Magomeda, od którego bierze pocz

tek moje

nazwisko – Magomedowa.

Ale w Rosji zacz

ła si

rewolucja, a potem wojna domowa.

Bojownicy czecze

scy nie chcieli bra

udziału w mordowaniu robotników

rosyjskich w Petersburgu i wrócili do swych domów, do Czeczenii.

Strona 46 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Jednak po

ar rewolucji gorzał i tutaj. Mój pradziad uwierzył

obietnicom bolszewików i wzi

ł udział w walce z kontrrewolucj

razem z

Asłanbekiem Szeripowem, Nikołajem Gikało i ich towarzyszami broni (1).

Koniec wojny domowej te

nie przyniósł pokoju. Działały bandy

maruderów i rebeliantów, z którymi przychodziło walczy

Magomedowi

Gazimagomajewowi. Jak opowiadaj

mój dziadek i ojciec, znalazł si

on w

gronie pierwszych Czeczenów, przedstawionych do odznaczenia
Czerwonym Sztandarem Bojowym. Potem pracował jako dyrektor
sanatorium i na innych jeszcze stanowiskach.

W ko

cu lat 30. na kraj spadło nowe nieszcz

ęś

cie – epoka

stalinowskich represji. Pradziadek został aresztowany po uprzednim
okrzykni

ciu go „wrogiem ludu” i znikł bez

ladu. Dopiero w roku 1961

komisja Rady Najwy

szej ZSRR gruntownie zrewidowała jego spraw

poinformowała,

e Magomed Gazimagomajew zmarł w marcu 1941 w

obozie na wyspie Nowa Ziemia (2).

A co działo si

z dziadkiem? Jako nauczyciel nie podlegał słu

bie

wojskowej i kiedy zacz

ła si

Wielka Wojna Ojczy

niana pozostał na

swym stanowisku. Jednak na jego własne

yczenie został wcielony do

armii jesieni

1943. Razem z innymi towarzyszami broni odbył szkolenie

wojskowe i czekał na wysłanie na front. Ale w pierwszych dniach lutego
1944 ich jednostka została rozwi

zana. Jako

e armii potrzebny był chleb i

inne artykuły rolne,

ołnierze otrzymali rozkaz uprawiania ziemi. W tym

celu wszystkich Czeczenów, Bałkarców i Karaczajewców zwolniono
czasowo do domów, aby wezwa

ich ponownie po zako

czeniu prac

polowych.

Okazało si

to przygotowaniem do wysiedlenia. 23 lutego 1944

rodzina Magomadowów, tak jak pozostali Czeczeni, została wywieziona
do Kazachstanu. Trudno opisa

, co działo si

z lud

mi w drodze i w

pierwszych latach po przybyciu na miejsce zesłania. Powiedziano ju

tym bardzo du

W roku 1957 rodziny moich rodziców wróciły do Czeczenii.

Wydawało im si

e wszystkie udr

ki maj

za sob

Przez par

dziesi

cioleci wszystko układało si

pomy

lnie.

Rodzice pracowali w szkole, siostry studiowały na uniwersytecie, a bracia
byli jeszcze uczniami. Ja w roku 1994 chodziłam do pierwszej klasy. I
wtedy spadło na nas wielkie nieszcz

ęś

cie – zacz

ła si

wojna.

W telewizji pokazywano obrazy potwornych zniszcze

i zagłady

ludzi. Wojna przyszła szybko równie

do naszego rejonu. Razem z bra

– uczniami czwartej i siódmej klasy, mam

i babci

-starowink

ewakuowali

my si

z Groznego i stali

my si

uciekinierami.

Skierowali

my si

do wioski Chidi-Chutor w dystrykcie no

aj-

jurtowskim, my

c naiwnie,

e skoro nie ma tam wojsk Dudajewa, to nie

dzie strzelaniny. Mylili

my si

. Ju

drugiego dnia po naszym przybyciu

zacz

ły si

bombardowania i ostrzał artyleryjski. Na drodze prowadz

cej

do wioski zbombardowano kolumn

uchod

ców. Dziesi

tki niewinnych

ludzi zostało zabitych i rannych

Strona 47 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Po kilku dniach przedarł si

do nas ojciec i wywiózł nas do wioski

Gełdagan. Tam sp

dzili

my cał

pierwsz

wojn

czecze

, chowaj

na czas ostrzałów i nalotów po piwnicach.

Dobrze chocia

e dziadek nie musiał tego ogl

. Umarł

jeszcze w roku 1990.

Wojna si

sko

czyła i odetchn

my z ulg

. Ale w roku 1999

zacz

ła si

nowa, jeszcze straszniejsza.

Znowu babcia-staruszka wraz z moim bratem Achmedem, ju

studentem uniwersytetu, uciekała z Groznego do nas, do Gełdaganu.
Mieszkali

my na skraju wioski, gdzie par

miesi

cy sp

dzili

my w piwnicy,

wstawiwszy tam

elazny piecyk. Tato o mało nie zgin

ł, kiedy pojechał do

Groznego, by zabra

do ubrania dla babci. Jej dom był powa

nie

zniszczony. Nie miał dachu, okien, drzwi i tylko cz

ęś

ciowo udało si

pó

niej odbudowa

na tyle, by mo

na było tam nocowa

. Zrobili

my to

jedynie dla 80-letniej babci, która prosiła nas i zaklinała, by da

jej

liwo

ść

przenocowania od czasu do czasu w domu, w którym prze

yła

kilka dziesi

cioleci.

Biedna babcia! Przepracowała 40 lat i niczego si

nie dorobiła,

nie zgromadziła

adnych bogactw i ten dom był jej jedynym maj

tkiem.

Czym

e zawiniła? Całe

ycie pracowała z Rosjanami i Tatarami. Ani ona,

ani nikt z naszej rodziny, nie

ywili niech

ci do ludzi innej narodowo

ci.

Mój siostrzeniec Wacha tak bał si

nalotów bombowych i

ostrzałów artyleryjskich,

e siostra musiała wywie

źć

go do Tiumenia. Tam

tułała si

całe dwa lata i w ko

cu wróciła do domu. Ale Wacha, który

sko

czył ju

ęć

lat, na odgłos wystrzałów zawsze biegnie do domu i

chowa si

za swojego dziadka – mojego ojca. Na skutek tych

drastycznych prze

ęŜ

ko zachorował na serce i jest teraz powa

nym

inwalid

. Za co musi tak cierpie

, czym zawiniło to biedne dziecko?!

Ojciec stracił w ci

gu tych lat wujka, kuzynów, siostry i

szwagierk

. Całkowicie zostały zniszczone domy pi

ciu jego wujów i

dwóch kuzynów. A przecie

aden z nich nie był bojownikiem. Zarabiali na

ycie ci

ęŜ

prac

Takie obrazy mo

na ogl

w naszym kraju w wielu rodzinach:

czecze

skich i rosyjskich. Cała ich wina sprowadza si

do tego,

e s

mieszka

cami Republiki Czecze

skiej.

Nie chc

tu mówi

o drastycznych do

wiadczeniach mojej

rodziny, jakich jej członkowie doznali w wyniku kontroli i „zaczystek”, bo
mam nadziej

e to wszystko mamy ju

za sob

. Inaczej po co

przeprowadzano by referendum i wybory prezydenckie?! Mam nadziej

e wcze

niej czy pó

niej ci wszyscy przest

pcy, którzy tysi

ce niewinnych

ludzi doprowadzili do zguby, ponios

zasłu

kar

Mówi

o losie mojej rodziny jako o cz

ęś

ci historii naszego narodu.

Moi rodzice robi

wszystko, aby

my – pi

tka ich dzieci – otrzymali solidne

wykształcenie. Tato uwa

e naród powinien przede wszystkim podnosi

Strona 48 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

poziom edukacji, aby nikt nie mógł nimi manipulowa

, i ja si

z nim

zgadzam.

Dwóch moich braci i siostra uko

czyli szkoły z wyró

nieniem.

Starsza siostra jest absolwentk

technikum i pracuje w szpitalu.

Rozpocz

ła studia na uniwersytecie, ale z powodu wojny musiała

przerwa

nauk

. Druga siostra sko

czyła uczelni

pedagogiczn

i pracuje

w szkole. Bracia studiuj

: jeden na Czecze

skim Uniwersytecie, a drugi w

Instytucie Naftowym (3). Ja musz

najpierw uko

czy

szkoł

, a potem

studia uniwersyteckie, aby przynie

ść

ojczy

nie jak najwi

cej korzy

ci.

Mój ojciec uko

czył z wyró

nieniem nasz uniwersytet i otrzymał

tytuł zasłu

onego nauczyciela czecze

skiej Republiki. Chyl

czoła

przed moj

matk

, która przez wzgl

d na nas, swoje dzieci, zrezygnowała

z kontynuowania wymarzonych studiów.

Niechaj wszyscy ojcowie i wszystkie matki b

wreszcie

szcz

ęś

liwi i nigdy ju

nie ogl

daj

tego, na co musiała patrze

i prze

ywa

moja rodzina i ja!

Przypisy:

(1)

Asłanbek Szeripow (1897-

1917), Czeczen, i Nikołaj Fiedorowicz Gikało (1897-1938),
Ukrainiec – uczestnicy walki o władz

radzieck

na Kaukazie;

razem z innym komisarzem – Inguszem, Gaurem Achrijowem
(1890-1920) uwiecznieni zostali w kompozycji rze

biarskiej

„Przyja

źń

narodów” na placu o tej samej nazwie w Groznym.

<!--[if

!supportLists]-->(2)

Wbrew

tej

wypowiedzi,

informacja o

mierci M. Gazimagomajewa na Nowej Ziemi w roku

1944 nie pokrywa si

z rzeczywisto

. Tam nie było

adnych

obozów – mimo powszechno

ci tych poda

nie udało si

znale

źć

oficjalnych dokumentów, potwierdzaj

cych wyst

puj

ce w nich

fakty. Istniej

jedynie drugorz

dne

wiadectwa – ustne relacje w

oparciu o niesprecyzowane wcze

niejsze wypowiedzi, których nie

na sprawdzi

. Prawdopodobnie Gazimagomajew został

rozstrzelany pod koniec lat trzydziestych, a krewnym, zgodnie z
obowi

zuj

instrukcj

, podano nie tylko bł

dat

przyczyn

mierci, lecz tak

e (co jest rzadko

) zmy

lone

miejsce – obóz na Nowej Ziemi.

(3)

Działalno

ść

uniwersytetu,

instytutu naftowego i instytutu pedagogicznego, przerwana w
jesieni 1999, została wznowiona ju

we wrze

niu 2000.

Gdzie ja zbior

swoje dzieci?

Karina Jusupowa, rejon nurski,

Strona 49 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

stanica Miekenskaja, kl. 10

Jesie

. Deszcz… Siedz

opatulona na tapczanie. W domu nie

ma nikogo … Gdzie

tam rozległ si

wybuch… Nie wiem dlaczego

przypomniała mi si

moja babcia Azimat. Mieszkała kiedy

z nami.

My, wnuki, lubili

my siada

dookoła niej i słucha

jej opowie

ci. Całe

jej

ycie to opowie

ść

o ci

ęŜ

kich czasach, b

ca zarazem histori

naszego narodu, naszej Ojczyzny.

Listopad 1999 roku, Czeczenia. Niewielka nizinna wioska w

dystrykcie sun

skim. Mieszka

cy pochowali si

do piwnic i lochów.

Nie wiedzieli, przera

eni, co maj

robi

, gdzie si

podzia

. Pociski

spadały na wiosk

jak ulewa. Eksplozje wstrz

sały jej dzielnicami. W

małym gara

owym kanale siedziały dzieci z kilku rodzin, a doro

chowali si

po k

tach gara

u. Zdawało si

e wkrótce zawali si

dach i wszystkich pogrzebie. Nie zd

ąŜ

yli na czas wyjecha

. Do ko

nie wierzyli

my w tak

nieludzko

ść

i kolejny raz pokładali

my nadziej

w humanitaryzmie decydentów. A teraz zamkn

li drog

i zasypuj

tych, którzy nie zd

ąŜ

yli wyjecha

za granice Czeczenii, gradem

pocisków.

Azimat, okutana w chusty, siedziała w zimnym k

cie gara

„Czy ta wojna kiedy

wreszcie si

sko

czy?” – pytała sam

siebie. „W

dzieci

stwie pozbawiono mnie ojca tylko za to,

e chodził modli

do meczetu. Był najlepszym ojcem na

wiecie - mówiła swoim

dzieciom. - Aresztowano go w 1942 w meczecie w czasie południowej
modlitwy, oskar

ono o «antyradzieck

propagand

», chocia

był tylko

prostym chłopem. Jednak nigdy ju

nie wrócił. Nikt te

nigdy si

nie

dowiedział, dok

d, w jakim kierunku go wywie

li.

A mama? Ile

przykro

ci i cierpie

wiadczyła! Kiedy

wczesnym rankiem, jeszcze przed wysiedleniem, na podwórze weszło
kilku mundurowych, a w

ród nich równie

mieszkaniec naszej wioski.

śą

dali siana dla kołchozowego bydła. Mama odwa

nie podeszła do

nich i zaprotestowała: «Nie pracuj

z moimi dzie

mi, bez m

ęŜ

a, na

kołchozowe bydło. Tylko po moim trupie dostaniecie to siano»”.

Rozzłoszczony

ołnierz chwycił za kind

ał. Azimat krzykn

ła

przera

ona. Bała si

e zaraz zabije dziecko, którego mama

oczekiwała. Ale napastnicy, widz

e od tej kobiety niczego nie

dostan

, odeszli.

Babcia wspominała, jak to w roku 1940 pewnej nocy, po kryjomu,

chowali jej dziadka, który, jako kułak, został zesłany na Syberi

. Tam

ęŜ

ko zachorował i udało si

potajemnie przywie

źć

go do domu,

gdzie zmarł po kilku dniach.

Tego samego dnia aresztowano, bez podania powodu, jedynego

brata babci, wi

c nie mógł ju

sam pogrzeba

swego ojca. Tak oto w

gu jednego dnia moja babcia straciła i ojca, i brata.

Wspomnienia przerwał warkot samolotu. Z napi

cia zaschło mi w

gardle… - rozległ si

przera

liwy

wist, a potem pot

ęŜ

na eksplozja, po

której nast

piło jeszcze kilka mniejszych wybuchów. Azimat nie

lała o sobie, ale o wnukach, które, przytulone do siebie, kuliły si

w zimnym kanale gara

u i czekały, kiedy wreszcie nast

pi cisza.

Strona 50 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Martwiła si

głównie o starsz

wnuczk

, która nie chciała wej

ść

lochu, bo twierdziła: „Tam jest jak w grobie, wol

umiera

na górze”.

Azimat znów powróciła do

wiata swego odległego dzieci

stwa i

patrzyła z góry na wnuki, które siedziały w kucki, bo w kanale nie było
miejsca, by si

poło

. Wła

nie były tak samo małe jak ona, kiedy

razem z mam

i rodze

stwem załadowano ich do wagonu i wysłano

hen, daleko. Obcy kraj, inni ludzie, brak własnego k

ta – nie mieli

niczego. W kraju głodu i cierpie

, bez m

ęŜ

a, ojca czy brata mama

pochowała swe najmłodsze dzieci: córeczk

i synka. Nie mieli gdzie

mieszka

ani co je

ść

. Mama wykopała jam

, w której zamieszkali.

Zimno i głód były przyczyn

mierci jej dzieci.

Tu, w Kazachstanie, miejscowa ludno

ść

równie

przymierała

głodem. Wszystko wysyłano na front, aby przybli

dzie

zwyci

stwa.

Którego

dnia, pierwszego lata na zesłaniu, Azimat razem z

innymi dzie

mi pobiegły na kołchozowe pole, by zerwa

kilka kłosów

pszenicy. Id

uli je i szybko połykali. „Nikt nie zobaczy, co masz w

brzuchu i tego ci nie odbior

”, - rozumowali. Wartownik, zobaczywszy

dzieci, pognał za nimi. Ci wi

ksi zdołali uciec, ale mała Azimat została

dotkliwie pobita powrozem i ledwo dopełzła do domu.

I znów przypomniała jej si

mama, kobieta niezwykłej kondycji

fizycznej, która pomagała wszystkim i wsz

dzie. Stała si

„atamanem”

kobiet z całej okolicy. Liczono si

z ni

i nawet m

ęŜ

czy

ni przychodzili

do niej po rad

. Była lubiana, szanowana, ale niektórzy si

jej bali.

Zwłaszcza ci, którzy popełniali jakie

karygodne czyny. Je

eli co

takiego miało miejsce, zwoływała przez go

ca wszystkich małolatów.

Wówczas najpierw dyskutowano na forum o zaistniałej sytuacji, a
potem moja prababcia rozmawiała w cztery oczy z ka

dym

winowajc

. Była zatem ojcem i matk

dla tych dzieci wojny.

Kobieta ta o

mieliła si

nawet rzuci

chust

przed radzieckim

dem, kiedy ten skazywał niewinnego człowieka. Oskar

ony miał

pecha: w czasie burzy

nie

nej (a zima była wyj

tkowo ci

ęŜ

ka) zgubił

ęść

kołchozowego stada. Prababcia przekonywała s

e inni

ludzie pomog

„przest

pcy” pokry

straty, i błagała, by nie łama

człowiekowi

ycia. S

d okazał si

głuchy na t

pro

i nie zrozumiał

jej gestu. Post

piła zgodnie z pi

knym kaukaskim obyczajem – u

yła

„chusty pokoju” na znak zawarcia zgody mi

dzy zwa

nionymi

stronami. Skazany nie wrócił, zmarł w wi

zieniu.

Azimat wspominała, jak po drugiej wojnie

wiatowej przyjechała

na Kaukaz w nadziei,

e odzyska swoj

historyczn

Ojczyzn

Wracaj

c do domu poci

giem, z dzie

mi i wnukami, kolejny raz

poczuła si

poni

ona i zniewa

ona. Dziewi

ciu ludzi, w

ród których

była szóstka dzieci, na ka

dej stacji dokładnie kontrolowano tylko

dlatego,

e byli narodowo

ci czecze

skiej. Azimat próbowała

zawstydzi

milicjanta: „Gdy miałam sze

ść

lat wywie

cie mnie jako

bandyt

i wracam jako sze

ść

dziesi

ciolatka, znowu jak bandyta.

Powiedz, o jakie przest

pstwo oskar

acie mnie i te małe dzieci?”.

e nie warto było kupowa

tu domu i przywozi

dzieci? Ci

ęŜ

było podj

ąć

postanowienie o powrocie. Ludzie, z którymi prze

yła lata

zesłania, odradzali jej wyjazd do Czeczenii, gdzie jeszcze nic si

nie

ustabilizowało. Ale na tej um

czonej ziemi mieszkały ju

jej dzieci.

Główn

rol

w podj

ciu decyzji odegrała nie tylko obawa o nie, ale

marzenie o odzyskaniu swojej Ojczyzny.

Strona 51 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Powróciwszy w latach sze

ść

dziesi

tych, nie otrzymali zgody na

zamieszkanie w swojej rodzinnej wiosce. Te rodziny, które próbowały

w swych dawnych miejscowo

ciach, zostały w roku 1964

przesiedlone na tereny nizinne Czeczenii, a ich domostwa – zburzone
(1).

Azimat bała si

o córki i syna, którzy pozostali w Groznym. Serce

kroiło, a przez głow

przebiegały najró

niejsze my

li. Miasto

Grozny – jego konaj

ce szcz

tki, skutki pierwszej wojny – teraz

dobijano, próbuj

c zrówna

go z ziemi

. A tam, w tym piekle – jej

dzieci – w obl

ęŜ

eniu, pod bombami i ostrzałem artyleryjskim. Wojna

porozrzucała je. Druga córka, mieszkaj

ca ze sw

rodzin

przedmie

ciu Groznego, została najci

ęŜ

ej dotkni

okrucie

stwami

wojny. Straciła tam ojca swoich dzieci. „Kiedy i gdzie zbior

wszystkie

swoje dzieci? Czy

by na ziemi naszych ojców nie było dla nas

miejsca?” – zastanawiała si

babcia.

W czasie szturmu na Grozny straciła swojego najmłodszego,

siedemnastoletniego syna. Na piechot

przeszła cał

górzyst

ęść

Czeczenii, spotykaj

c po drodze cał

armi

podobnych jej kobiet,

szukaj

cych swoich dzieci. Bezbarwne, „przesi

kni

te wojn

”, nie

zwracaj

ce uwagi na ostrzał, na płon

ce i obracaj

ce si

w popiół

ruiny wiejskich zagród, ani na

adne inne zagro

enia, szukały w

ród

tysi

cy zabitych ciał swoich córek i synów.

Po o

miu miesi

cach odnalazła syna – teraz ju

dorosłego, nad wiek

powa

nego, surowego i twardego m

ęŜ

czyzn

Azimat spotykała te

matki, które samotnie wracały z poszukiwa

swoich dzieci. Nie znalazły ich w

ród

ywych i pochowały je. Zdarzały

matki, które pogrzebały naraz dwoje lub troje dzieci. Ze smutkiem

wspominała kobiet

, która straciła jednocze

nie czterech synów. Nie

daj, Bo

e, nigdy

adnej matce prze

ywa

podobn

tragedi

Babcia, która marzyła, by

w swej Ojczy

nie, teraz, widz

c tu

jedynie okrucie

stwo i przemoc, chciała zebra

swoje dzieci i ucieka

jak najdalej od tej samowoli. „Jest gorzej ni

w roku 1944!” –

twierdziła.

W roku 2000 Azimat wyjechała do Kazachstanu. Po raz drugi

jechała do kraju, który był miejscem jej dawnego zesłania. Jak setki
tysi

cy jej rodaków uciekała, wypchni

ta ze swojej Ojczyzny. Ale

obawa o dzieci i wnuki, które zostały w Czeczenii, nie opuszcza jej do
dzi

Ja, pi

tnastoletnia wnuczka Azimat, my

: „Na prze

ladowania

skazani byli moi pradziadowie i dziadowie. Mój ojciec został zabity w
roku 1999. Jego

mier

była przypadkowa i absurdalna: stał na

przystanku, kiedy zacz

ło si

bombardowanie wioski i odłamek trafił

go w samo serce. Ile mojej mamie przyszło wycierpie

! A co

widzieli

my dobrego my, jej dzieci? Najpierw jedna wojna, potem

druga. Przeprowadzali

my si

z miejsca na miejsce, nie wiedz

dok

d los pchnie nas nast

pnego dnia. Cztery pokolenia mojego rodu

nie zaznały spokojnego

ycia. Czy naprawd

wszyscy jeste

bandytami? Kto mi odpowie na to pytanie?”.

Strona 52 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Przypisy:

Przesiedlanie górali na niziny wyjaśniano w ZSRR

poprawą  ich  bytu,  ale  w  Czeczenii  istniał  ku  temu
jeszcze  jeden  powód.  Powrót  Czeczenów  na  tereny
górskie  po  roku  1957  nie  tylko  był  niezwykle
utrudniony

–

zapuszczone

wioski,

drogi,

infrastruktura  po  13  latach  przestawiały  Ŝałosny
widok  –  ale  teŜ  okazali  się  tu  niepoŜądanymi
przybyszami,  intruzami.  W  czasie  deportacji  1944
znaczna część Czeczenów i Inguszów uciekła w góry
i  zaczęła  stawiać  opór.  Rozmiary  partyzanckiego
ruchu oporu i walk z partyzantami, prowadzone przez
NKWD-MGB  końcem  lat  czterdziestych  moŜna
porównać  do  tego,  co  miało  miejsce  na  Litwie  i
Zachodniej Ukrainie. Do czasu powrotu deportowanej
ludności  ruch  ten  został  całkowicie  zdławiony,
pozostali  tylko  pojedynczy  abrecy  (ostatniego,
Chasucha  Magomadowa,  zabito  dopiero  w  roku
1976).

Mój pradziad – Salam-mułła

Aminam Sałamowa, Grozny,

szkoła nr 17, kl. 10

dy człowiek ma swoje nazwisko i sw

rodow

histori

Jestem Czeczenk

, nazywam si

Sałamowa. Mo

e to niezbyt

Ŝą

dana narodowo

ść

dla uczestniczki ogólnorosyjskiego konkursu.

Moje nazwisko pochodzi od imienia człowieka, którego tragiczne losy
znane s

w całej Czeczenii. Jego pełne imi

brzmi: Abdul Salam, ale

ludziom zarówno w

rodowisku religijnym, jak i przedstawicielom

władzy radzieckiej znany był jako Salam-mułła z Warandy (1).

Był wybitnym działaczem religijnym i społecznym pierwszej

połowy XX wieku. Jego los był podobny do losów milionów obywateli
narodów wchodz

cych w skład byłego ZSRR. Niezwykłe jest jednak

to,

e dramat Salam-mułły odzwierciedla niemniej tragiczne losy jego

wnuków i prawnuków oraz całego narodu czecze

skiego pocz

tku

XXI wieku. Do chwili obecnej wielu czołowych liderów religijnych
cytuje m

dre wypowiedzi Salam-mułły. Znam mnóstwo przykładów,

kiedy go

cie naszego domu w rozmowach na tematy religijne i

etyczne powoływali si

na wypowiedzi Salam-mułły, cz

sto nie maj

poj

cia,

e mój ojciec, Owta, jest w prostej linii jego wnukiem.

Strona 53 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Na czym polegaj

zasługi Salam-mułły dla Czeczenii? Dlaczego

współcze

ni wpisali jego imi

w poczet szejków i alimów [uczonych –

od tłum.] Czeczeno-Inguszetii?

Chciałabym, aby rówie

nicy poznali mojego pradziadka nie tylko

jako jednego z wiod

cych działaczy religijnych naszego kraju, ale jako

krzewiciela kultury i moralno

ci czecze

skiego narodu.

Kiedy si

urodził? Jak

ył?

W roku 1840 karna kompania wojsk rosyjskich po raz kolejny

spaliła wiosk

– wszystkie zagrody, sady, zbo

a na polach i

rozstrzelała tych, którzy nie zd

ąŜ

yli uciec: starców i kobiety z małymi

dzie

mi. Po tej krwawej ekspedycji wojsko oddaliło si

w stron

Gojty

i Urus-Martanu. Spalona wioska nazywała si

Czachker-Jurt,

uwa

ana była za centrum czecze

skiego tejpu Warandoj, którego

ziemie zajmowały rozległe tereny granicz

ce na północy z dzisiejszym

Czeczen-aułem i rozci

gaj

ce si

wzdłu

prawobrze

nego Argonu, na

południu – z wioskami Borzoj i Waszendaroj, na południowym
zachodzie – z wiosk

Charsenoj, a na zachodzie – dystryktem urus-

martanowskim. W miejscu spacyfikowanej wioski Czachker-Jurt
wzniesiono twierdz

Wozdwi

(1). W roku 1919 zburzyła j

czecze

ska Armia Czerwona z Asłambekiem Szaripowym na czele.

Salam-mułła urodził si

dzy rokiem 1867 a 1870 w wiosce

Warandy w rodzinie pochodz

cej z Czachker-Jurtu. Był trzecim

synem w tej rodzinie, a jego pełne imi

brzmiało Abdul-Salam

(„Salam” tłumaczy si

z arabskiego jako „miłuj

cy pokój”). Wyrósł w

rodowisku bardzo religijnym i ju

w wieku 5-6 lat zacz

ł odprawia

namaz [rytualne modlitwy – od tłum.) wraz z dorosłymi muzułmanami.
Kiedy był jeszcze małym chłopcem, jego ojciec, Astami, oddał go do
szkoły religijnej – medresy, znajduj

cej si

w Urus-Martanie.

Nauczycielem przyszłego szejka był arabista Chaki. Abdul-Salam
okazał si

bardzo zdolnym uczniem. Sp

dził przy boku swego

nauczyciela 26 lat, a potem przez całe

ycie zgł

biał teologi

filozofi

islamu. Jako młody chłopak Abdul-Salam potrafił ju

swobodnie pisa

i rozmawia

w j

zyku arabskim (2) i doskonale znał

Koran. J

zyk arabski był mu potrzebny, by czyta

i tłumaczy

Ksi

(wtedy nie było zbyt wiele jej przekładów). Chaki był

bardzo zadowolony z Salama i po sko

czeniu przez niego nauki rzekł:

„Niewielu uczniów mog

pochwali

za nadzwyczajn

gorliwo

ść

nauce, ale mój ucze

Salam nale

y do tych nielicznych i wynosi st

prawdziw

wiedz

”.

Na pocz

tku XX wieku Salam-mułła wrócił do domu i napisał

ejn

(odpowiednik dzisiejszej pracy doktorskiej). Otworzył te

swoj

szkoł

– chu

ar-medres

. Przyje

ali do niego na nauki młodzi ludzie z

wielu górskich i podgórskich rejonów (szatojskiego, itum-kali

skiego,

szaro-argu

skiego, gałanczo

ewskiego, urus-martanowskiego czy

atagi

skiego). Ponad 30 lat Salam-mułła uczył młodzie

teologii i

filozofii islamu, wypu

cił około 500 uczniów. Wielu z nich zostało

wybitnymi przywódcami religijnymi i autorytetami w dziedzinie teologii.

Salam-mułła był jednym z najwi

kszych działaczy religijnych.

Jego wpływy roztaczały si

na dystrykty: sztojski, itum-kali

ski, urus-

martanowski, gałanczo

ewski i czeberłojewski (3), a pó

niej na cał

Czeczeni

i Inguszeti

. Od pocz

tku nie był lubiany przez władze

carskie, a potem te

i radzieckie. Zawsze z tej samej przyczyny: bano

jego wpływów. Po rozpadzie monarchii w roku 1917 nowa władza

Strona 54 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

ąŜ

yła do wyt

pienia religii, a Salam niestrudzenie kontynuował

działalno

ść

religijn

i społeczn

. Do dnia dzisiejszego wspominaj

starzy mieszka

cy rejonów gałaszkinskiego (4) i Nasyr-Korta (5), jak

równie

innych cz

ęś

ci Inguszetii.

W ko

cu lat 20. i na pocz

tku 30. XX wieku na skutek głodu i

represji zarówno w Czeczenii jak i Inguszetii zacz

ły si

bunty.

Powstały całe wioski i rejony, rozwin

ło si

abreczestwo [

czecze

skiego słowa „abrek” - zbójnictwo, samotna walka z wrogiem

– od tłum.]. Salam przekonywuj

co i z naciskiem pouczał

powsta

ców,

e problemu głodu nie da si

rozwi

drog

walki i

przemocy. W ten sposób setkom ludzi uratował

ycie i wiele górskich

aułów ocalił od zagłady. Pot

piał donosicielstwo, dwulicowo

ść

i fałsz.

Godził zwa

nione wioski i tejpy. Kiedy w siódmej klasie zacz

łam si

interesowa

histori

swego narodu, mój stryjeczny dziadek przytoczył

mi dwa przykłady z szerokiej działalno

ci Salam-mułły.

W latach 20. dwa tejpy wioski Machkety (6) walczyły z sob

ziemi

. Wrogie strony poprosiły o pomoc Salama. Mułła najpierw

zapoznał si

z topografi

miejscowo

ci, a potem wzdłu

linii górskiego

pasma wyznaczył granic

dzy nimi. Ten górski ła

cuch nosi od

jego imienia nazw

Salam-Duk.

W latach 30. w górskich osadach dystryktów gałanczo

ewskiego

i aczchoj-martanowskiego wybuchały gro

ne zamieszki, a w jednej z

wiosek prawie cała ludno

ść

uzbroiła si

i ruszyła w góry. Co było tego

przyczyn

? To co zawsze: represje i głód. Buntownicy odmówili

podporz

dkowania si

władzy, co groziło nowym rozlewem krwi.

Pojechał do nich Salam-mułła i po długiej, niełatwej naradzie ludzie
wrócili do swych zaj

ęć

. Tragedia została za

egnana.

Latem roku 1931 w wiosce Machkety pewien człowiek dopu

cił

haniebnego czynu, lecz nie miał zamiaru si

do niego przyzna

, a

tym bardziej odpowiada

za jego popełnienie. Został zabity człowiek,

podejrzenie padło na niewinnego chłopaka, który miał ponie

ść

niezasłu

kar

. Aby wyja

sytuacj

, zaproszono Salam-mułł

Ten, wraz z kilkoma towarzyszami, podj

ł si

misji i wyruszył w trudn

drog

przez góry. Kiedy schodził ze stoku, abrek – winowajca całego

zaj

cia – zobaczył go i poznał. Domy

lił si

, dlaczego zaproszono

mułł

i, nie czekaj

c, a

ten dojdzie do wioski, pobiegł do starszyzny,

przyznał si

do zbrodni i wyraził gotowo

ść

poniesienia kary. Taki

szacunek wzbudzał Salam-mułła u ludzi. Tam, gdzie miejscowe
władze były bezsilne, wzywano go, by godził zwa

nione strony.

Krwawe porachunki mi

dzy rodami ci

ły si

czasem przez

całe dziesi

ciolecia i za

egnanie ich było rzecz

niełatw

, bo co jaki

czas wybuchały na nowo, ale te tejpy, które pogodził Salam-mułła, nie

ywiły ju

do siebie pretensji i

yły odt

d zgodnie.

Salam miał trzy

ony i trzyna

cioro dzieci, z których dwoje

yje

do dzisiaj. S

to: córka Majmunat i syn Abdurachman. To w bocznej

linii moi dziadkowie.

Ze wspomnie

syna Abdurachmana: „Miałem mo

e 15 lat, kiedy

zagin

ł ojciec, i do dzi

ze smutkiem wracam do tego wydarzenia. W

pami

ci pozostał mi jednak dom, zawsze pełen go

ci przychodz

cych

do ojca po rad

i pomoc.

yli

my skromnie, bo nasz ojciec nie lubił

dostatku, jednak zawsze mieli

my zapewnione ciepło domowego

ogniska i poczucie bezpiecze

stwa.

Strona 55 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Salam-mułła miał ogromn

bibliotek

, w której znajdowały si

ksi

ąŜ

ki przywiezione z ró

nych krajów Bliskiego Wschodu. Obchodził

z nimi bardzo delikatnie i troskliwie. Przechowywał równie

kopis

z histori

naszego rodu od XII wieku, przekazywany z pokolenia na

pokolenie. Strzegł go, podobnie jak jego przodkowie, niczym oka w
głowie i sam równie

wpisywał tam najwa

niejsze wydarzenia z

ycia

tejpu. R

kopis ten, po czecze

sku „teptar”, zagin

ł wraz z cał

bibliotek

w roku 1944, kiedy wysiedlano ludno

ść

czeczeno-ingusk

Po powrocie z zesłania w Kazachstanie, w roku 1957, dzieci

Salama próbowały odnale

źć

chocia

ęść

cennych zbiorów ojca, ale

daremnie. Jaki

czas pó

niej do wuja mojego ojca, tzn do Salam-

mułły Abdurachmana, przyjechali z Dagestanu duchowni i przywie

dwie niewielkie skrzynki z

ajnami [tekstami modlitw u

ywanymi jako

talizmany – od tłum.] i egzemplarze Koranu z biblioteki pradziadka.
Znaleziono je we wsi Warandy. Ocalały dzi

ki Dagesta

czykom, ale

kszo

ść

dzieł, która dostała si

do piwnic NKWD, bezpowrotnie

przepadła.

Dagesta

czycy stan

li na stra

ródeł kultury muzułma

skiej i

kaukaskiej (8). Dzi

ki im za to! Marz

, aby po sko

czonej wojnie,

eli prze

, odnale

źć

rodziny tych szlachetnych ludzi i wyrazi

swoj

wdzi

czno

ść

Imam Salam-mułła posiadał własn

piecz

ęć

, któr

oznaczył

wszystkie ksi

ąŜ

ki i r

kopisy w swojej bibliotece. Ta piecz

ęć

przetłumaczony przez niego Koran nale

ały do najstarszego syna

Salama, Abdula Azima, a po jego

mierci – do młodszego,

Abdurachmana, który przekazał te relikwie mojemu ojcu. Niestety,
zagin

ły one w czasie pierwszej wojny czecze

skiej razem z innymi

cennymi przedmiotami z naszej biblioteki.

Salam-mułła nigdy, ani potajemnie, ani jawnie, nie wzywał do

obalenia władzy radzieckiej. Mówił tylko,

e pojedyncze zrywy niczego

nie zdziałaj

W czasie rewolucji i wojny domowej rosyjscy socjali

ci ze

wszystkich sił starali si

nakłoni

mieszka

ców gór do przej

cia na ich

stron

. W zamian za opowiedzenie si

po stronie bolszewików

obiecywali Czeczenom wspaniałe

ycie, swobod

religijn

i inne

przywileje. No i swój cel osi

li. Czeczeni i Ingusze, którzy mieli we

krwi nienawi

ść

do carskich urz

dników z powodu ci

cej si

przez

wieki wojny kaukaskiej, z ch

im pomogli, by pom

wszystkie

nieszcz

ęś

cia, które carat

ł na ludy Kaukazu. 11 sierpnia 1918

roku zacz

ła si

100-dniowa bitwa o Grozny. 29 sierpnia 1918 roku

Ord

onikidze telegrafował do Lenina: „Pod Groznym tocz

walki.

Do miasta wkroczyła czecze

ska Armia Czerwona”.

W latach 30. dla Kaukazu i całego ZSRR zacz

ł si

„krwawy

karnawał”. Władze nie szcz

dziły sił, by zniszczy

duchownych i

działaczy religijnych w Czeczenii i Inguszetii.

Salam-mułła wiedział, co mu grozi, ale nie ulegał namowom, by

wyjecha

z kraju. Nie chciał opuszcza

rodzinnych stron, miejsc, w

których wzrastał i

ył. W latach 30. był stale gdzie

wzywany,

przesłuchiwany, ale pozostawał na wolno

ci. Przez pewien czas na

czele

GPU

[Gosudarstwiennoje

Politiczeskoje

Uprawienie

–

Strona 56 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

stwowy Zarz

d Polityczny – od tłum.] stał niejaki Salamow,

Osetyniec. Dobrze znał mojego pradziadka i obiecał mu,

e dopóki w

Czeczeno-Inguszetii sprawuje swój urz

d, to pradziadkowi wi

zienie

nie grozi, ale radził mu wyjecha

, gdy

pó

niej w ka

dej chwili mo

zosta

aresztowany.

Tak te

stało. Pradziadka osadzono w wi

zieniu. Naprzeciw

niego usiadł czekista i spytał:„Poznaje mnie pan?”. Kiedy padła
odpowied

przecz

ca,

ledczy rzekł:„A ja pana bardzo dobrze

pami

tam. Było to jeszcze w czasie wojny domowej, w jednej z bitew

zostałem ci

ęŜ

ko ranny, umierałem, a pan uratował mi

ycie. Nigdy nie

zapomn

, jak pan mnie leczył i opiekował si

. B

panu do

mierci zobowi

zany!”. Po tych słowach czekista wypu

cił Salama,

który znów unikn

ł aresztu. Ale nie na długo…

Pewnego razu przyszli do niego przedstawiciele inguskiego

duchowie

stwa z ustazem (9), szejkiem Kunta-Chad

imem (10) na

czele. Uprzedzili go o niebezpiecze

stwie oraz zaproponowali

schronienie i pomoc. Ale Salam-mułła powiedział:„Je

eli si

ukryj

, to

oni zam

moj

rodzin

i przyjaciół. Nie chc

, by ci cierpieli z mego

powodu!”.

30 czerwca 1937 roku do Salam-mułły przyszedł funkcjonariusz

NKWD dystryktu szatojskiego i oznajmił,

e prosi go do siebie

przedstawiciel NKWD Republiki Czecze

skiej w Groznym, bo

potrzebuje jego rady. Salam domy

lił si

, w jakim celu jest wzywany,

wiedział,

e stamt

d ju

nie wróci, a mimo to pojechał…

Dlaczego nie aresztowano go oficjalnie? Dlatego,

e si

bano.

Obawiano si

e ludzie przeszkodz

w uwi

zieniu imama Salam-

mułły, dlatego u

yto podst

pu. Chocia

czy mo

na tu mówi

podst

pie? To było najwyra

niej okrucie

stwo! Według jednych

informacji pradziadek został rozstrzelany w grozne

skim wi

zieniu

jeszcze w 1937 roku, a według innych – przebywał 8 lat na katordze w
jednym z gułagów, gdzie umarł w roku 1945… (11). Miał wtedy 77 lat.
Rodzinie nie udało si

uprosi

wydania zwłok, wi

c nie pochowano go

zgodnie z muzułma

skim obyczajem… Nie wiadomo, gdzie znajduje

jego grób.

Kiedy w roku 1905 Salam-mułła wrócił ze szkół, zbudował

meczet. Meczet ten zburzono w czasach deportacji, a na jego miejscu
postawiono ciel

tnik. W roku 1991 mieszka

cy wsi Warandy

odbudowali

tyni

. W latach pierwszej wojny czecze

skiej znów

została ona zniszczona, ale w roku 1996 ponownie odbudowana. W
roku 1999 kolejny raz ucierpiała i teraz mieszka

cy wsi oczekuj

ca wojny, by ostatecznie odbudowa

meczet tejpu Warandoj.

Nast

Salama został jego syn Abdurachman. Obecnie jest

imamem naszego tejpu i wielce szanowanym przywódc

religijnym.

Kontynuuje działalno

ść

ojca. Ju

kilka razy był na Kremlu (na

posiedzeniach, gdzie omawiano sprawy Czeczenii) i dwa razy
osobi

cie rozmawiał z prezydentem W. Putinem.

da rodzina posiada dokumenty lub inne przedmioty nale

Ŝą

kiedy

do jej przodków. S

tnie pokazywane, kiedy opowiada si

rodowe historie. Ja za

mog

pochwali

tylko jedn

jedyn

fotografi

mojego pradziadka i odciskami jego piecz

ci na

zachowanych egzemplarzach Koranu. Wszystko inne zagin

ło w

czasie wojny, a kind

ał Salam-mułły skradziono, bo prawdopodobnie

komu

spodobała si

jego przepi

kna r

koje

ść

…

Strona 57 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Na zako

czenie chc

powiedzie

bardzo wa

nego: Czeczeni

nie s

bandytami ani terrorystami. Czeczenia jest kolebk

szejków.

Oni przepowiedzieli nam spokojne i szcz

ęś

liwe

ycie. I naród w to

wierzy.

Przypisy:

(1)

Wioska (a raczej kilka wiosek)

w górzystym dystrykcie szatojskim na zachodnim stoku W

wozu

Ajgu

skiego.

(2)

Twierdza Wozdwi

ska –

wzniesiona w roku 1844 na wzgórzu w s

siedztwie aułu Wielkie

Atagi (w odległo

ci 2 km), około 20 km od twierdzy Groznaja

(obecnie miasto Grozny), przy wej

ciu do W

wozu Ajgu

skiego.

<!--[if

!supportLists]-->(3)

Powszechne

opinie

analfabetyzmie górali kaukaskich przed nastaniem władzy
radzieckiej bior

e mało kto umiał czyta

i pisa

rosyjsku, gdy

posługiwano si

pismem arabskim. Wprowadzenie

czecze

skiego j

zyka pisemnego, opartego na alfabecie

łaci

skim, a nast

pnie zast

pienie go cyrylic

, zniszczyło

praktycznie dziedzictwo kulturowe narodu.

(4)

Jest to na samym południu

Czeczenii. Azimat wymienia stare nazwy dystryktów (do roku
1944). Po deportacji ludno

ci ponownie nie zasiedlano tych

górskich rejonów i zmienił si

ich podział administracyjny. Szatoj

został przemianowany na Sowietskoje, do którego przył

czono

kszo

ść

terenów górskich, cz

ęść

przeszła do Dagestanu i

Gruzji. Ziemie te powróciły po ustanowieniu Czecze

sko-

Inguskiej ASRR w roku 1957, ale praktycznie nie zostały
zasiedlone, a wr

cz przeciwnie – ludno

ść

z tych terenów, która

powróciła z zesłania, była przymusowo osiedlana na równinach.
Dystrykty: itum-kali

ski i czeberłojewski zostały przywrócone

Czeczenii dopiero pod koniec XX wieku, rejon gałanczo

ewski

(gdzie znajdowała si

wła

nie wioska Chajdach) nie został

zasiedlony, a jego ziemie wchodz

dzisiaj w skład dystryktu urus-

martanowskiego. Ziemie „równinnego” rejonu atagi

skiego

zostały podzielone mi

dzy dystrykty: szali

ski, urus-martanowski

i grozne

ski.

(5)

Obecnie wchodzi w skład

sun

skiego dystryktu Inguszetii.

(6)

Obecnie znajduje si

granicach miasta Nazra

(7)

W górzystym dystrykcie

wede

skim.

Strona 58 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

(8)

Prawdopodobnie byli to

łakcowie (nie nale

Ŝą

cy wajnachów), którzy po roku 1944 zostali

przymusowo osiedleni na terenach, z których wysiedlono
wajnachów

Czeczenii,

Inguszetii

rejonach:

chasawjurtowskim i nowołakowskim w Dagestanie.

(9)

Ustaz – teolog muzułma

ski

<!--[if

!supportLists]-->(10)

Kunta-Chad

Kiszijew – teolog, wprowadził w Czeczenii w połowie XIX wieku
karydyjski tarikat (dosł.: droga) czyli okre

lenie

sposobu

post

powania jednostki maj

cej skłonno

ci mistyczne

. Ten

termin odnosi si

głównie do islamu

sufijskiego

, dzi

szeroko

rozpowszechnionego.

(11)

W aktach zgonu,

które były wydawane w latach 50.-60. rodzinom rozstrzelanych w
czasach „wielkiego terroru”, daty

mierci były nieprawdziwe.

Rodzina czecze

ska: zwi

zek epok i

pokole

Turpał Jusupow, Gudermes,

student 2 roku Kolegium Prawa i Ekonomii

Chc

opowiedzie

histori

jednej tylko rodziny. Przekazał mi j

ojciec, dziennikarz Rusłan Jusupow.

Dziadka nie miałem okazji pozna

– zmarł, gdy Rusłan miał

zaledwie 5 lat. Fakty z jego biografii

wiadcz

e był nieprzeci

tnym

człowiekiem, niezwykł

osobowo

. Podwójne wykształcenie

(budowlane i pedagogiczne) w tamtych czasach miało zaledwie paru
obywateli naszego narodu. W wieku 17 lat mianowano go dyrektorem
Szkoły

redniej nr 2 w Gudermesie, co odnotowano w jego

Ksi

ąŜ

eczce Pracy, a nast

pny zapis informuje: „24 lutego 1944

zwolniony w zwi

zku z wysiedleniem”.

Dziadek, Chamid Jusupow, po zrobieniu specjalizacji in

yniera

geologa przez par

kolejnych lat ujarzmiał dzikie stepy Kazachstanu.

Zmarł niedługo po powrocie w rodzinne strony w kwiecie wieku, maj

zaledwie 37 lat. Posiadaj

c taki potencjał intelektualny, mógł

wiadczy

rodzinie i społecze

stwu wiele dobrego.

Strona 59 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Opowiem o losie jeszcze jednego członka rodziny – mojego

pradziadka Magomeda Jusupowa. Wi

ąŜ

e si

z nim wspaniała historia,

któr

powinna usłysze

cała Czeczenia w audycji Czekaj na mnie.

Ale, po kolei…

Zachowała si

karta personalna Magomeda Jusupowa z rejestru

wojskowego. Zamieszczone tam zapiski dostarczaj

nych

informacji.  Magomed  był  uczestnikiem  walk  przeciw  Denikinowi  w
czasie  wojny  domowej  i  członkiem  nadzwyczajnej  komisji  do  spraw
organizowania  pomocy  dla  frontu  w  latach  Wielkiej  Wojny
Ojczy

nianej.

Niewiele brakowało, a nasza rodzina nigdy nie poznałaby historii,

której głównym bohaterem był mój pradziadek, gdy

nikt z jej

naocznych

wiadków nie pozostał przy

yciu. Ale pomógł zbieg

okoliczno

ci. Kilka lat temu

ycie doprowadziło do spotkania pod

jednym dachem (redakcji gudermeskiej gazety „Gums”) mojego ojca i
człowieka w podeszła wieku, którego nazywaj

u nas „rosyjskim

Czeczenem” lub te

„człowiekiem-legend

”. To Jurij Koptiew, weteran

Wielkiej Wojny Ojczy

nianej, uczestnik bitwy pod Stalingradem,

człowiek, który przemierzył cał

Europ

, na froncie dalekowschodnim

walczył z Japo

czykami, a 12 medali i 4 ordery wymownie

wiadcz

jego szlaku bojowym. Po wojnie zwi

zał swoje

ycie z gudermesk

gazet

i tam wła

nie poznał go mój ojciec – redaktor działu

politycznego.

Wielu mieszka

ców Gudermesu nosi nazwisko Jusupow, dlatego

Koptiew nie od razu zorientował si

e Rusłan mo

e mie

powi

zanie

z tym Jusupowem, z którym ł

go niezatarte wspomnienia.

Dowiedziawszy si

e to rodzina, rozpłakał si

i serdecznie ojca

ciskał.

Pocz

tek historii, któr

opowiedział nam Jurij, ginie w

zamierzchłej przeszło

ci. W latach 20. ubiegłego wieku z ró

nych

ęś

ci Rosji przybyło do Gudermesu wraz z rodzinami wielu

rzemie

lników i robotników, by budowa

kolej i osiedla mieszkaniowe.

Pocz

tkowo przebywali w go

cinnych czecze

skich rodzinach.

Koptiewów wraz z dzie

mi przygarn

ł kolejarz, mieszkaniec aułu we

wschodniej cz

ęś

ci miasta, gdzie

rdzenni gudermesanie,

Magomed Jusupow – dziadek Rusłana, a mój pradziadek. Oddał
przybyszom jedn

z dwóch swoich sakli (izb). Tu w roku 1922

przyszedł na

wiat Jurij.

Przede mn

y szereg publikacji prasowych z ostatnich lat. Na

przykład w 50. numerze „Argumentów i faktów” z grudnia 2002 roku
jest artykuł Człowiek-legenda, a w nim wypowied

J. Koptiewa:

„Przyszedłem na

wiat na głos imama (podwórze domu Jusupowów

przylegało do wiejskiego meczetu) wzywaj

cego do boja

ni Bo

ej i

pobo

ci, w rodzinie szlachetnego i niezwykle przyzwoitego

człowieka, Magomeda Jusupowa”.

Jurij opowiadał,

yli jak jedna rodzina, dzielili si

wszystkim,

co mieli. „Nigdy nie zapomn

smaku kukurydzianego czurka [rodzaj

placka – od tłum.], który upiekła Ajszat,

ona Magomeda – wspomina.

– Wraz z czurkiem wchłon

łem dobro

tych ludzi, ich duchow

szlachetno

ść

, prostot

i m

dro

ść

”.

Strona 60 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Kiedy Jurij Koptiew sko

czył dziesi

ęć

lat, prze

ył wstrz

saj

zdarzenie.W pogodny, słoneczny dzie

na podwórko, gdzie bawił si

ze swymi rówie

nikami, zakradł si

nieznajomy chłopczyk.

Zobaczywszy le

Ŝą

ce na ziemi gruszki, zacz

ł je łapczywie zajada

nie zwracaj

c na nikogo uwagi. Dzieci zawołały Ajszat, która zacz

ła

wypytywa

małego przybysza, sk

d jest i jak si

nazywa. Ale malec,

jak si

pó

niej wyja

niło, nie rozumiał po czecze

sku, wi

c Magomed

powtórzył mu te pytania po rosyjsku. Okazało si

e chłopiec

przyjechał razem z mam

i siostr

z Powoł

a, szukaj

c ratunku

przed głodem, i

e mama, która zatrzymała si

na skraju aułu, posłała

go, by wyprosił u ludzi co

do jedzenia. Magomed kazał Ajszat

nakarmi

dziecko, a sam ruszył na poszukiwanie jego rodziny.

Wszystkie dzieci, w tym i Jurij, poszły razem z nim.

Niedaleko natkn

li si

na straszn

scen

: na ziemi le

ała kobieta

nie daj

ca znaków

ycia, a nad ni

stała, zanosz

c si

płaczem,

male

ka dziewczynka. Kobieta zmarła prawdopodobnie z głodu i

wyczerpania.

Wstrz

ąś

tym

widokiem

Magomed

wzi

dziewczynk

za r

czk

i wszyscy wrócili do aułu. Zbiegli si

ludzie,

przybyli te

przewodnicz

cy rady gminy i miejscowy milicjant.

Wynaj

to furmank

, na której uło

ono zmarł

, zawieziono na rosyjski

cmentarz i tam pochowano. Kiedy ludzie ponownie si

zebrali, by

zadecydowa

o losie osieroconych dzieci, Magomed nalegał, aby

pozostały one w jego rodzinie. Tak te

stało. Chłopiec miał na imi

Aleksiej, a dziewczynka – Oksana. Rodze

stwo szybko oswoiło si

nowym

rodowiskiem. Jusupowie otoczyli je tak

sam

trosk

jak

własne dzieci. Sieroty wkrótce opanowały j

zyk czecze

ski i przyj

ły

nazwisko swoich opiekunów.

Niedługo potem rodzina Koptiewów otrzymała przydział na

mieszkanie i opu

ciła auł, chocia

nadal utrzymywała bliskie kontakty

z Jusupowami. Po uko

czeniu szkoły w roku 1940 Jurij Koptiew

rozpocz

ł studia na uczelni wojskowej w Ord

onikidze, a stamt

jako prymus, został skierowany do Akademii Lotnictwa Wojskowego w
Jejskoje.

Swoj

wojskow

karier

Jurij zako

czył w stopniu kapitana na

Dalekim Wschodzie, bior

c udział w wyzwoleniu Mand

urii. Odniósł

wiele ran. Kiedy

, prawie umieraj

cego, wyniósł go z pola walki,

ryzykuj

c własne

ycie, jego towarzysz broni – Czeczen. Na skutek

odniesionych obra

przeszedł na Dalekim Wschodzie cztery

operacje, ale ju

18 dni po ostatniej opu

cił szpital i pojechał, w

towarzystwie sanitariuszki, do domu – do Gudermesu. To, o czym
dowiedział si

po powrocie, o mało go nie zabiło: jego pi

ciu braci

zgin

ło na froncie, a Czeczenów wysiedlono na obczyzn

Gdy nieco doszedł do siebie, udał si

pospiesznie do aułu, w

którym si

urodził i wychował, gdzie dom Czeczenów stał si

jego

domem rodzinnym. Powitała go starsza kobieta. Wyja

niła,

znalazła si

tu wbrew swojej woli,

e pochodzi, tak jak jej s

siedzi, z

okolic Orłowa, i zmuszono ich do zamieszkania na tych ziemiach.
Powiedziała mu te

e jaki

czas temu przychodził tutaj pewien

wojskowy w stopniu kapitana, z medalami i odznaczeniami, i równie
usilnie wypytywał o rodzin

Jusupowów, nazywaj

c j

swoj

najbli

rodzin

. Ten oficer (a był nim Aleksiej Jusupow), z trudem

powstrzymuj

c łzy, ukl

kł, zawin

ł w chustk

gar

ść

ziemi, wło

ył za

pazuch

i odszedł. Po prze

ytych okropno

ciach wojny miał pewnie

nadziej

zacz

ąć

spokojne

ycie w

ród drogich sobie ludzi.

Niestety, ani Koptiew, ani mój ojciec nie zdobyli

adnych

informacji o Aleksieju i Oksanie. Masowe represje w roku 1944
pogmatwały losy tysi

cy Czeczenów, rozdzielaj

c ich na zawsze od

bliskich.

Strona 61 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...

Jurij Koptiew i Rusłan Jusupow zacz

li pracowa

razem w

gazecie „Gums”. W ubiegłym roku w redakcji

towano uroczy

cie

80. urodziny Koptiewa, honorowego obywatela dwu miast: Stalingradu
[obecnie Wołgogradu – od tłum.] i Gudermesu.

Ale na tym historia si

nie ko

czy. Artykuł Jurija Koptiewa, który

ukazał si

w miejscowej prasie, poruszył społecze

stwo. Powstał

pomysł, by t

publikacj

przesła

do Moskwy, do redakcji audycji

telewizyjnej Czekaj na mnie. Pojawiła si

nadzieja,

e po usłyszeniu

opisanej w nim historii, Aleksiej lub które

z jego dzieci, odezwie si

opowie o sobie.

Pomysł ten udało si

zrealizowa

. Główny redaktor programu,

Tatiana Bajdajewa poinformowała telefonicznie redakcj

„Gums”,

autorzy audycji s

bardzo zainteresowani tematem i zapraszaj

Koptiewa i mojego ojca do Ostankina na nagrania. Nagrania si

odbyły. Reporta

telewizyjny miał składa

z trzech cz

ęś

ci. W

czasie nadawania dwóch pierwszych na ekranie tylko od czasu do
czasu migały twarze siedz

cych przy stole bohaterów „czecze

skiej”

historii, ale ich wypowiedzi nie były transmitowane.

Uczestnictwo w takim nagraniu dawało przecie

liwo

ść

pokazania

całemu

krajowi

prawdziwego

oblicza

narodu

czecze

skiego, stale fałszowanego przez

rodki masowego przekazu.

Wyjazd do Moskwy przerodził si

w swego rodzaju misj

, o czym

informowały miejscowe gazety i telewizja. Mo

na rzec,

e cała

Czeczenia czekała na pojawienie si

swoich posła

ców w ogólnie

lubianej audycji. Ale si

nie doczekała.

Pó

niej Rusłan systematycznie dzwonił do głównego redaktora,

ale w odpowiedzi otrzymywał jedynie mgliste wyja

nienia: mamy

napi

ty grafik, zaj

te terminy, musicie czeka

… A

w ko

powiedziano im prawd

: Tatiana Bajdajewa poinformowała ich

przepraszaj

cym tonem,

e wyst

pienia przedstawicieli Czeczenii nie

mogły zosta

wyemitowane, gdy

było w nich zbyt du

o polityki.

Kaseta z nagraniem wyl

dowała w archiwum.

Wywołało to w Czeczenii wielkie oburzenie i niezadowolenie.

dzono powszechnie,

e w tego rodzaju audycji nie powinno si

tak

krzywdz

co traktowa

Czeczenów. Ale, jak to mówi

: „Rosji rozumem

nie ogarniesz”.

Tak wi

c ta historia rodzinna, maj

ca swój pocz

tek w

Gudermesie, zako

czyła si

w Moskwie. A przecie

wła

nie tutaj

mogła zacz

ąć

jej kontynuacja, mogli pojawi

w niej nowi

bohaterowie i nowe w

tki. By

e gdzie

na rosyjskiej ziemi

yje

do dzi

Aleksiej Jusupow i nawet nie wie,

e znów mógłby zosta

członkiem naszej rodziny. Bóg widzi,

e nasze serca pozostaj

nadal

otwarte dla niego i jego dzieci.

Strona 62 z 63

Czeczenia, Chechnya - Walka o Wolność i Niepodległość - Być Czeczenem - pokó...

2009-09-29

http://czeczenia.com.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=493&pop=...