12/ 1
12 FALE
(8 stron)
Falami nazywamy rozprzestrzeniające się w ośrodku materialnym lub polu zaburzenia pewnej
wielkości fizycznej charakteryzującej stan tego ośrodka lub pola, na przykład fale biegnące
wzdłuŜ gumowego węŜa, fale wzbudzone na powierzchni wody, fale dźwiękowe lub fale
elektromagnetyczne.
Na razie będziemy zajmowali się głównie falami spręŜystymi, które polegają na
rozprzestrzenianiu się zaburzeń mechanicznych, czyli odkształceń, w ośrodkach materialnych o
własnościach spręŜystych.
Właściwościami ośrodka decydującymi o prędkości rozchodzenia się fal są jego bezwładność i
spręŜystość. Wszystkie ośrodki materialne, zarówno ciała stałe jak ciecze i gazy, które mają te
własności – mogą przewodzić fale.
Fale powstają przy wytrącaniu pewnego elementu ośrodka spręŜystego z jego normalnego
połoŜenia, co powoduje jego drgania wokół połoŜenia równowagi. Dzięki spręŜystym
własnościom ośrodka zaburzenie to przekazywane jest elementom sąsiednim. Rozchodzenie się
fal spręŜystych polega na wzbudzaniu drgań cząstek ośrodka coraz bardziej odległych od źródła.
NajwaŜniejszą cechą odróŜniającą fale spręŜyste od innych uporządkowanych ruchów cząstek
ośrodka jest to, Ŝe rozchodzenie się fal spręŜystych nie jest związane z przenoszeniem substancji.
Elementy środka drgają w ograniczonym obszarze wokół swoich stałych połoŜeń równowagi.
Natomiast energia moŜe być przenoszona przez ruch falowy nawet na duŜe odległości. Energia
fali spręŜystej jest to energia potencjalna i kinetyczna materii. Jej przenoszenie polega na
przekazywaniu energii sąsiednim elementom ośrodka bez przemieszczania się tych elementów.
Rodzaje fal
Ze względu na kierunek ruchu cząstek ośrodka fale dzielimy na podłuŜne i poprzeczne. JeŜeli
ruchy cząstek materii są prostopadłe do kierunku rozchodzenia się fali to mamy do czynienia z
falą poprzeczną. Na przykład gdy naciągnięty poziomo sznur wprowadzimy z jednej strony w
ruch drgający poprzeczny to wzdłuŜ sznura pobiegnie fala poprzeczna. Poprzeczne są teŜ fale
elektromagnetyczne. Fale poprzeczne mogą powstawać tylko w ośrodkach mających spręŜystość
postaci, czyli kształtu. Własność taką mają ciała stałe oraz powierzchnie cieczy.
JeŜeli ruch cząstek materii odbywa się wzdłuŜ kierunku rozchodzenia się fali to mamy do
czynienia z falą podłuŜną. Na przykład, jeŜeli jeden koniec pionowo rozciągniętej spręŜyny
wprowadzimy w pionowy ruch drgający, to wzdłuŜ spręŜyny pobiegnie fala podłuŜna. Falami
podłuŜnymi są teŜ fale dźwiękowe rozchodzące się w gazach i cieczach. Fale podłuŜne związane
są ze spręŜystością objętościową, polegają na rozprzestrzenianiu się zagęszczeń ośrodka. Mogą
one występować zarówno w ciałach stałych jak i w cieczach lub gazach.
Niektóre fale nie są ani ściśle podłuŜne ani poprzeczne (fale “mieszane“). Na przykład fale
powstające na swobodnej powierzchni cieczy polegają na ruchu cząsteczek zarówno wzdłuŜ
kierunku propagacji fali jak i w kierunku poprzecznym.
Własności fal zaleŜą równieŜ od ilości wymiarów przestrzeni, w której się rozchodzą. Fale
poruszające się wzdłuŜ struny lub spręŜyny są jednowymiarowe. Fale na powierzchni są
dwuwymiarowe a w przestrzeni rozchodzą się fale trójwymiarowe.
Dla fal rozchodzących się w przestrzeni dwu- i trójwymiarowej amplituda drgań jest tym
mniejsza im bardziej dany element ośrodka oddalony jest od źródła fali. Związane jest to z tym,
Ŝ
e energia wysyłana ze źródła musi być rozdzielona na coraz większą ilość cząstek.
W przypadku ośrodka jednowymiarowego amplituda (i energia) pozostaje stała. Podobnie jest w
przypadku fal rozchodzących się w jednym kierunku w ośrodkach wielowymiarowych. (fale
płaskie)
12/ 2
Ze względu na zachowanie się cząstek materii w czasie kiedy fala rozchodzi się w ośrodku
wyróŜniamy:
pojedynczą falę – impuls przebiegający przez ośrodek. W tym przypadku kaŜda cząstka
pozostaje w spoczynku dopóki nie dobiegnie do niej impuls, następnie porusza się przez krótki
czas i znowu osiąga stan bezruchu. Pojedyncze fale wytwarzane są przez pojedyncze zaburzenie
w miejscu nazywanym źródłem fali.
ciąg fal - JeŜeli zamiast jednego zaburzenia spowodujemy ciąg zaburzeń to w ośrodku powstanie
ciąg fal. JeŜeli zaburzenia są periodyczne – otrzymujemy periodyczny ciąg falowy w którym
kaŜda cząsteczka porusza się okresowo.
Fale jednowymiarowe
Niech będzie dana jednorodna ciągła struna (lub sznur) rozciągająca się wzdłuŜ osi x. Struna
taka stanowi układ jednowymiarowy. W chwili t = 0 kształt struny moŜna przedstawić w
postaci:
y(x,0) = f(x)
gdzie y jest przemieszczeniem elementu struny znajdującego się w połoŜeniu x. Z doświadczenia
wiadomo, Ŝe odkształcenie przesuwa się wzdłuŜ struny lub sznura nie zmieniając swego kształtu.
W czasie t przebywa ono odległość s = v
⋅
t gdzie v jest prędkością rozchodzenia się fal w tej
strunie (prędkość ta zaleŜy od własności ośrodka w którym rozchodzi się fala). Po czasie t struna
będzie miała kształt opisany równaniem:
y(x,t) = f(x-vt)
Daje ono taki sam kształt fali w punkcie x = vt w chwili t jaki mieliśmy w punkcie x = 0 we
wcześniejszej chwili t = 0.
WyraŜenie y = f(x-vt) opisuje falę dowolnego kształtu biegnącą w dodatnim kierunku wzdłuŜ
osi OX a wyraŜenie y = f(x+vt) – w kierunku ujemnym. Dla ustalonego t = t
0
funkcja f
opisuje
kształt struny w wybranej chwili (jak fotografia). Dla ustalonego x opisuje zmiany połoŜenia
wybranego elementu struny w czasie.
Funkcja f(x-vt) jest ogólnym wyraŜeniem opisującym rozchodzenie się fali o prędkości v. Jest
ona rozwiązaniem jednowymiarowego równania falowego:
2
2
2
2
2
1
t
f
v
x
f
∂
∂
=
∂
∂
Równanie falowe jest odpowiednikiem równania ruchu, opisuje ono zaleŜność przyspieszenia
elementów ośrodka od jego odkształcenia. KaŜda dwukrotnie róŜniczkowalna funkcja argumentu
(x-vt) jest rozwiązaniem tego równania.
12/ 3
Sprawdzenie:
f
x
f
f
v
t
f
′′
=
∂
∂
′′
=
∂
∂
2
2
2
2
2
Funkcja f(x
±
vt) jest funkcją jednej zmiennej,
φ
= x
±
vt , opisującej fazę drgań punktu,
połoŜonego w odległości x od źródła. Faza ta mierzona jest w chwili t.
Fale harmoniczne
RozwaŜmy teraz strunę, której punkt x = 0 podłączony jest do generatora drgań harmonicznych.
Wówczas przemieszczenie elementu struny znajdującego się w punkcie x=0 opisane będzie
równaniem: y(0, t) = A cos
ω
t
Ruch elementu znajdującego się w odległości x od źródła w chwili t jest identyczny jak ruch
elementu znajdującego się w punkcie x = 0 we wcześniejszym czasie t`, gdzie t` róŜni się od t o
czas, który fala zuŜywa na przebycie odległości x, czyli o
∆
t = x/v
t` = t – x/v
zatem:
y(x, t) = y(0, t`) = A cos
ω
(t –x/v)
y(x, t) = A cos(
ω
t –
ω
x / v)
Dla ustalonej chwili czasu zmiana fazy na jednostkę długości wynosi k =
ω
/v
y = A cos(
ω
t - k x)
k =
ω
/v - nazywamy liczbą falową [k] =1/m
y(x, t) = A cos(
ω
t – kx )
Odległość między dwoma najbliŜszymi punktami będącymi w danej chwili w tej samej fazie (np.
dwoma maksimami) nazywamy długością fali
λ
ϕ
1
(x) -
ϕ
2
(x +
λ
) = 2
π
(
ω
t - k x) - (
ω
t - k (x +
λ
)) = 2
π
t = const
k
λ
= 2
π
λ
=
k
π
2
12/ 4
Okresem fali, T, nazywamy najkrótszy czas, po którym dany punkt ośrodka znajdzie się znowu
w tej samej fazie drgań. x = const
ϕ
(t + T)
−
ϕ
(t) = 2
π
[
ω
(t + T)
−
k x] - [
ω
t – k x] = 2
π
ω
T = 2
π
T =
ω
π
2
λ
=
k
π
2
=
ω
π
v
2
= vT
λ
= vT
Okres fali T jest równy czasowi potrzebnemu na przebycie przez falę długości
λ
.
Zasada superpozycji
W tym samym obszarze w przestrzeni moŜe rozchodzić się jednocześnie bardzo wiele róŜnych
fal. KaŜda z nich pobudza cząsteczki ośrodka do drgań. Doświadczenie pokazuje, Ŝe fale te
rozchodzą się niezaleŜnie od siebie. Wychylenie badanego elementu ośrodka w danej chwili jest
sumą wychyleń jakich doznawałby ten element pod działaniem kaŜdej fali z osobna. Ta
własność wektorowej addytywności wychyleń elementu ośrodka nosi nazwę
zasady
superpozycji. Zasada ta obowiązuje wówczas, gdy siła spręŜysta jest proporcjonalna do
odkształcenia ośrodka. Zawodzi przy bardzo duŜych odkształceniach. Na przykład powyŜej
granicy spręŜystości przestaje obowiązywać prawo Hooke`a i nie moŜna posługiwać się
związkiem F =
−
k
s
x , powstają wówczas fale nieliniowe.
Superpozycja dwu fal biegnących
RozwaŜmy generator wysyłający fale
ψ
(0, t)=A cos
ω
1
t + A cos
ω
2
t
PoniewaŜ fale spełniają zasadę superpozycji więc fala biegnąca
ψ
(x, t) =
ψ
1
(x, t) +
ψ
2
(x, t) = Acos(
ω
1
t - k
1
x)+Acos(
ω
2
t – k
2
x)
ψ
(x, t) = A
mod
(x, t)cos(
ω
ś
r
t - k
ś
r
x)
gdzie: A
mod
(x, t) = 2Acos(
ω
mod
t - k
mod
x)
Otrzymaliśmy prawie sinusoidalną falę biegnącą o częstotliwości kątowej
ω
ś
r
i liczbie falowej
k
ś
r
i modulowaną amplitudą
(
)
+
−
+
−
−
−
=
x
k
k
t
x
k
k
t
A
t
x
2
2
cos
2
2
cos
2
)
,
(
2
1
2
1
2
1
2
1
ω
ω
ω
ω
ψ
12/ 5
Prędkość grupowa
ZałóŜmy, Ŝe częstotliwości
ω
1
i
ω
2
róŜnią się nieznacznie, wówczas
ω
mod
jest małe w
porównaniu z
ω
ś
r
. Aby podąŜyć za daną stałą wartością amplitudy A
mod
(x, t) musimy utrzymać
stałą wartość jej argumentu.
ϕ
m
= (
ω
mod
t – k
mod
x) = const
2
1
2
1
mod
mod
mod
k
k
k
v
dt
dx
−
−
=
=
=
ω
ω
ω
ω
= v
f
k
Prędkość rozchodzenia się modulacji
v
mod
oraz paczek falowych nazwana jest prędkością
grupową ,
v
g
=
∆ω/∆
k . Prędkość grupowa jest prędkością, z jaką rozchodzi się energia fali.
JeŜeli rozwaŜane fale nie podlegają dyspersji to znaczy ich prędkość fazowa
v
f
jest stała,
niezaleŜna od częstotliwości ani liczby falowej (na przykład dla fal dźwiękowych, dla fal
poprzecznych na strunie a takŜe dla fal świetlnych w próŜni lub powietrzu) to prędkość grupowa
równa jest prędkości fazowej fali,
v
g
= v
f.
.
Interferencja fal
Szczególnym przypadkiem superpozycji fal jest ich interferencja. RozwaŜmy dwie fale o tej samej
częstości
ω
1
=
ω
2
=
ω
i równych amplitudach rozchodzące się z tą samą prędkością, w tym
samym kierunku, lecz róŜniące się fazami o
φ
.
WaŜne jest, aby róŜnica faz była stała w czasie.
−
=
−
−
=
)
cos(
)
cos(
2
1
kx
t
y
y
kx
t
y
y
m
m
ω
ϕ
ω
2
cos
2
cos
2
cos
cos
C
B
C
B
C
B
−
+
=
+
[
]
)
2
1
cos(
2
1
cos
2
2
1
cos
)
2
1
cos(
2
)
cos(
)
cos(
2
1
ϕ
ω
ϕ
ϕ
ϕ
ω
ω
ϕ
ω
−
−
=
−
−
=
−
+
−
−
=
+
=
kx
t
y
y
kx
t
y
y
kx
t
kx
t
y
y
y
y
m
m
m
otrzymujemy falę o tej samej częstości i liczbie falowej co fale
y
1
i
y
2
oraz
amplitudzie zaleŜnej od róŜnicy faz między nimi, amplituda ta jest stała,
nie zaleŜna od
x lub t i zawarta w granicach od 0 do 2y
m
A
∈
( 0 , 2y
m
)
Fale stojące
Fale rozchodzące się w ciałach o skończonych wymiarach odbijają się od powierzchni tych ciał i
dają początek falom poruszającym się w przeciwnym kierunku. Fale te nakładają się z falami
pierwotnymi zgodnie z zasadą superpozycji . RozwaŜmy to na przykładzie struny:
+
=
−
=
)
cos(
)
cos(
2
1
t
kx
y
y
t
kx
y
y
m
m
ω
ω
y = y
1
+y
2
= y
m
cos(kx-
ω
t) + y
m
cos(kx+
ω
t)
y = (2y
m
coskx) cos
ω
t
Równanie to jest równaniem tzw. fali stojącej. Elementy struny w dowolnym punkcie wykonują
drgania harmoniczne o częstości
ω
i amplitudzie zaleŜnej od połoŜenia
A=2y
m
coskx, przy czym
w danej chwili wszystkie są w tej samej fazie.
ϕ
2
1
cos
2
m
y
A
=
12/ 6
W punktach w których
,...
2
5
,
2
3
,
2
1
π
π
π
=
kx
amplituda przyjmuje wartość zerową, są to
tzw. węzły.
W punktach kx =
π
, 2
π
,..... zwanych
strzałkami, amplituda jest maksymalna.
Energia nie jest przenoszona wzdłuŜ struny
ani w jedną ,ani w drugą stronę poniewaŜ nie
moŜe ona przepływać przez węzły, które
pozostają stale w spoczynku. Energia jest
zmagazynowana w strunie, którą moŜna
traktować
jako
zbiór
oscylatorów
harmonicznych o róŜnych amplitudach.
Odbicie.
•
JeŜeli jeden z końców struny jest sztywno zamocowany to zgodnie z III zasadą dynamiki
Newtona zamocowanie to działa na strunę siłą taką samą jak struna na zamocowanie ale
przeciwnie skierowaną. Ta siła reakcji wytwarza falę odbitą biegnącą w przeciwnym kierunku,
której wychylenie ma przeciwny znak niŜ znak fali padającej. Dzięki temu moŜliwe jest zerowe
wychylenie punktu zamocowania. Fala odbita ma w punkcie zamocowania fazę róŜną o
π
od fali
padającej. W punkcie zamocowania powstaje węzeł.
•
JeŜeli zachodzi odbicie impulsu od swobodnego końca struny to nie ma Ŝadnego zamocowania,
które mogłoby działać siłą reakcji przeciwnie skierowaną do siły która działa na element końcowy
struny. Wychylenie fali odbitej jest więc takie samo jak wychylenie fali padającej. Przy odbiciu
od wolnego końca faza nie ulega zmianie. Powstaje tam strzałka.
Rezonans
Warunki odbicia fal od końców struny narzucają ograniczenia na tworzące się w strunie fale
stojące. Są to tak zwane warunki brzegowe. Np. dla struny zamocowanej na obu końcach mogą
powstawać fale, które mają punkty węzłowe na końcach oraz dowolną ilość węzłów między nimi.
Na strunie mogą powstawać fale, spełniające warunek, Ŝe na całej długości struny mieści się
całkowita ilość połówek fali:
L = n
λ
n
/2.
stąd
n
L
n
2
=
λ
oraz częstość
L
v
n
v
f
n
n
2
=
=
λ
12/ 7
JeŜeli wprawioną w drgania strunę pozostawimy w spokoju drgania jej stopniowo zanikną
wskutek strat energii w punktach zamocowania lub z powodu oporu powietrza. MoŜemy jednak
dostarczać energię takiej strunie przez zastosowanie zewnętrznej siły wymuszającej. JeŜeli siła
wymuszająca F = F
0
cos(
ω
t) będzie miała częstość bliską częstości rezonansowej struny,
amplituda drgań będzie duŜa, podobnie jak w przypadku drgań wymuszonych. RóŜnica między
pojedynczym oscylatorem a struną, w której powstają fale stojące, polega na tym, Ŝe rezonans
moŜe mieć miejsce przy wielu róŜnych częstościach siły wymuszającej
ω
n
, dla których
1
+
=
n
n
λ
λ
4
n
2
1
L
,
n
n
L
λ
4
1
)
1
2
(
+
=
a stąd
1
2
4
+
=
n
L
n
λ
L
v
n
v
n
n
2
)
1
2
(
2
π
λ
π
ω
+
=
=
Dowolny ruch struny przy określonych warunkach brzegowych, np. zamocowanie obu końców
zawsze moŜna opisać przyjmując, Ŝe w strunie wywołano jednocześnie więcej niŜ jedną falę
stojącą . W ogólnym przypadku trzeba wzbudzić nieskończenie wiele drgań.
Rozkład spektralny
Dowolny ruch o okresie T moŜna przedstawić jako sumę składowych harmonicznych dodanych z
odpowiednimi amplitudami i fazami.
∑
∑
+
=
+
+
+
+
+
=
n
n
n
n
n
t
n
b
t
n
a
t
n
a
t
b
t
a
a
t
f
ω
ω
ω
ω
ω
sin
cos
.....
cos
......
sin
cos
2
1
)
(
1
1
0
gdzie
T
π
ω
2
=
Szereg taki nazywa się szeregiem Fouriera.
JeŜeli ruch jest nieperiodyczny to szereg Fouriera zastępuje się przez całkę Fouriera.
∫
∫
∞
∞
+
=
0
0
sin
)
(
cos
)
(
)
(
ω
ω
ω
ω
ω
ω
td
b
td
a
t
f
gdzie
=
=
∫
∫
∞
∞
0
0
sin
)
(
2
)
(
cos
)
(
2
)
(
tdt
t
F
b
tdt
t
F
a
ω
π
ω
ω
π
ω
KaŜdy ruch źródła fali moŜna przedstawić w postaci złoŜenia prostych ruchów harmonicznych.
PoniewaŜ w wyniku ruchu harmonicznego źródła, powstają w ośrodku fale harmoniczne, więc
dowolne rozchodzące się w ośrodku fale moŜna rozpatrywać jako kombinacje fal harmonicznych.
∫
∫
∞
∞
−
+
−
=
0
0
)
cos(
)
(
)
sin(
)
(
)
,
(
ω
ω
ω
ω
ω
ω
d
kx
t
b
d
kx
t
a
t
x
f
gdzie k=
ω
/v
Wykres zaleŜności współczynników Fouriera a i b od częstości a(
ω
)i b(
ω
) nazywamy rozkładem
spektralnym.
12/ 8
Energia w ośrodku trójwymiarowym.
JeŜeli w ośrodku izotropowym znajduje się niewielkie źródło fal to rozchodzą się w nim fale
kuliste. NatęŜenie fali przestrzennej jest to moc przechodząca przez jednostkową powierzchnię
prostopadłą do kierunku jej rozchodzenia.
1) Przy załoŜeniu, Ŝe nie ma absorpcji całkowita energia przenoszona przez fale w ciągu
sekundy pozostaje stała i równa mocy wysyłanej ze źródła.
Dla punktu odległego o r od źródła S = 4
π
r
2
więc aby P mogło pozostać stałe musi zmieniać
się natęŜenie fali I(r)
PoniewaŜ natęŜenie fali jest proporcjonalne do kwadratu amplitudy więc amplituda A
∼
1/r
- maleje proporcjonalnie do r
-1
2) Rozchodzeniu się fal w ośrodku jednorodnym towarzyszy strata energii w przypadku fal
dźwiękowych spowodowana lepkością i przewodnictwem cieplnym. Zjawisko to nazywa się
pochłanianiem fal. Amplituda i natęŜenie fali płaskiej rozchodzącej się w dodatnim kierunku osi
x zaleŜą w sposób wykładniczy od współrzędnej x :
gdzie A0 - amplituda a I0 - natęŜenie w punkcie x = 0,
γ
- współczynnik pochłaniania
W przypadku fal kulistych nakładają się dwa efekty: pochłanianie i zwiększanie powierzchni.
3)
Dodatkową utratę energii fali powoduje zjawisko zwane rozpraszaniem fal. Polega ono
na przemianie fali dźwiękowej w zbiór fal rozchodzących się we wszystkich moŜliwych
kierunkach. Rozpraszanie zachodzi w wyniku oddziaływania fali z napotykanymi po drodze
przeszkodami.
const
S
I
P
t
E
=
⋅
=
=
2
4
)
(
r
r
I
P
⋅
⋅
=
π
2
4
)
(
r
P
r
I
z
⋅
=
π
2
~ A
I
2
2
~
ω
A
P
x
e
A
x
A
γ
−
=
0
)
(
x
e
I
x
I
γ
2
0
)
(
−
=
2
2
0
4
)
(
r
e
I
r
I
r
π
γ
−
=