Promocja zdrowia jamy ustnej

Promocja zdrowia jamy ustnej

J. Sobieszcza

ski

Edukacja zdrowotna

jest podstawow

metod

walki z chorobami. Dotyczy to

równie

stomatologii. Inicjowanie prawidłowych

zachowa

zdrowotnych u dzieci i stałe u

wiadamianie

członków społecze

stwa we wszystkich grupach wieku,

warunkuje mo

liwo

ść

zapobiegania chorobom jamy

ustnej i całego układu stomatognatycznego.

System
opieki
zdrowotnej
(stomatologi-
cznej)

15%

Styl

ycia

(w odniesieniu do

narz

ucia)

50%

Uwarunkowania

rodowiskowe:

-społeczne
-polityczne
-ekonomiczne
-naturalne

20%

Uwarunkowania

genetyczne

15%

Stan zdrowia

(stan zdrowotny jamy ustnej)

Udział poszczególnych czynników, w ogólnym
stanie zdrowia jednostki

Według ekspertów

wiatowej Organizacji Zdrowia,

zdrowie jamy ustnej

, to :

pozytywny standard zdrowotny umo

liwiaj

swobod

mówienia, spo

ywania pokarmów,

utrzymywania kontaktów towarzyskich z innymi

lud

mi, przy braku dyskomfortu czy

skr

powania

Badania wpływu ró

norodnych czynników na stan zdrowia

populacji, ujawniaj

bardzo istotne znaczenie rodzaju

stylu

ycia, a wi

c nawyków zdrowotnych (anty- i

prozdrowotnych) na stan zdrowia. We współczesnej
medycynie wypracowano uzasadniony pogl

korzystne uwarunkowania osobnicze nie gwarantuj

dobrego stanu zdrowia jamy ustnej, który w głównej
mierze zale

ny jest od szeroko rozumianych czynników

społecznych.

Oznacza to,

e od samego człowieka i jego otoczenia w

przewa

cej cz

ęś

ci zale

y stan (poziom) zdrowia.

Promocja zdrowia

, według WHO, jest to:

zespół działa

kształtuj

cych prawidłowe zachowania

zdrowotne, u

wiadamiaj

cych pacjentom,

e w znacznej

mierze oni sami s

odpowiedzialni za swoje zdrowie i dbanie

o prawidłowy stan narz

ucia, jest ich obowi

zkiem.

Uwa

a si

e mo

liwe jest utrzymanie prawidłowego stanu

zdrowia jamy ustnej do ko

ycia, je

li pacjent b

dzie

wiedział, co ma robi

, jak i kiedy.

Zakres stomatologicznej edukacji zdrowotnej obejmuje

przede wszystkim:

1. zasady od

ywiania,

2. higien

jamy ustnej,

3. zapobieganie: próchnicy, periodontopatiom,

chorobom błony

luzowej, wadom zgryzu,

szkodliwym nawykom, parafunkcjom

4. kształtowanie

wiadomo

ci potrzeby regularnego

korzystania z zabiegów profilaktycznych
i leczniczych, zwalczanie l

ku przed gabinetem

stomatologicznych.

Metody stosowane w edukacji zdrowotnej
dotycz

cej chorób jamy ustnej dzieli si

na:

Metody narracyjne

, polegaj

ce na indywidualnych

rozmowach z pacjentami, b

rodzicami dzieci,

prowadzone przez lekarzy stomatologów i higienistki
stomatologiczne. Powinny one mie

charakter ci

gły i by

powtarzane przy ka

dej styczno

ci pacjenta z lekarzem w

gabinecie stomatologicznym. Prowadzone s

tak

pogadanki z szersz

grup

pacjentów i dotyczy to

zazwyczaj dzieci i młodzie

y. Ta metoda jest

wykorzystywana najcz

ęś

ciej w przedszkolach, szkołach lub

na obozach w czasie ferii szkolnych.

Metody narracyjne powinny by

wzbogacone o instrukta

higieny jamy ustnej, wykonywany przy pomocy odpowiednich
akcesoriów. Towarzyszy

mog

im pokazy i projekcje filmów

wiatowych. Istotna jest w tej metodzie mo

liwo

ść

przeprowadzenia dyskusji z odbiorc

, dzi

ki której pacjent

e rozwin

ąć

interesuj

ce go tematy i pozby

nieprawidłowej wiedzy. W wi

kszych o

rodkach mog

wydrebnione specjalne pomieszczenia które zapewni

odpowiednie warunki dla tych działa

Zwalczanie strachu przed zabiegami stomatologicznymi
powinno polega

na zbudowaniu odpowiedniej relacji mi

dzy

lekarzem a pacjentem, wytłumaczeniu na czym b

dzie

polegał zabieg i wyja

nieniu

e zabiegi stomatologiczne nie

musz

bolesne.

Publikacje

, w formie artykułów w pismach

popularnonaukowych, broszur, ulotek, czy plakietek. W
metodzie tej wa

ne jest przekazanie istotnej wiedzy

w przejrzystej, zwartej formie, z uwypukleniem haseł, które
mog

łatwo zapami

tane przez odbiorc

Formy wizualne

, w postaci plakatów, wystaw, czy gazetek

ciennych. Miejscem propagowania zachowa

prozdrowotnych t

metod

, powinna by

: poczekalnia w

gabinecie stomatologicznym, przychodnia, przedszkole czy
szkoła.

Formy audiowizualne

, jak pokazy slajdów, pokazy

multimedialne z u

yciem animacji komputerowych, strony

internetowe, audycje radiowe i programy telewizyjne. Ta
forma charakteryzuje si

liwo

dotarcia do

najszerszej grupy odbiorców. U

ycie metod nowoczesnej

techniki komputerowej stanowi o atrakcyjno

ci tych

działa

szczególnie w odniesieniu do dzieci, natomiast

animacje pomagaj

zrozumie

trudne do wyja

nienia

fizjologiczne i patologiczne procesy zachodz

ce w jamie

ustnej.

Obecnie najcz

stszy kontakt ze stomatologi

w tej sferze

ma charakter komercyjny (reklamy, akcje koncernów
stomatologicznych).

http://www.colgat
e.com/app/Kids-
World/US/Home
Page.cvsp

12 wrze

nia 2008

r. po raz pierwszy w historii obchodzimy

wiatowy Dzie

Zdrowia Jamy Ustnej, ustanowiony przez

Federacj

FDI, jedn

z najstarszych mi

dzynarodowych

zawodowych organizacji, uznanym

wiatowym, kompetentnym i

niezale

nym głosem stomatologów.

Uchwał

o ustanowieniu

wiatowego Dnia Zdrowia Jamy Ustnej

FDI przyj

ło jesieni

zeszłego roku w Dubaju.

Dzie

12 wrze

nia nie został wybrany przypadkowo. Data ta ma

swoj

symbolik

i tradycj

. Jest to data urodzin wielkiego

propagatora idei zdrowia jamy ustnej, zało

yciela FDI dra

Charlesa Godona, który urodził si

12 IX 1854 r. oraz rocznica

przełomowej konferencji

wiatowej Organizacji Zdrowia (WHO)

conej podstawowej opiece zdrowotnej, równie

stomatologicznej (Ałma Ata, 12 IX 1978 r.).

wiatowy Dzie

Zdrowia Jamy Ustnej

Kiedy i co powinno by

przekazywane?

Działania edukacyjne powinny rozpoczyna

kiedy kobieta jest w ci

ąż

y. Dotyczy to propagowania

higienicznego trybu

ycia, odpowiedniej diety, ze

szczególnym uwzgl

dnieniem witamin i mikroelementów.

Po narodzinach dziecka ci

ęż

ar odpowiedzialno

ci za

jego zdrowie spoczywa na obojgu rodzicach, b

opiekunach. Osoby te nale

y informowa

o negatywnym

działaniu lepkich, słodkich pokarmów i płynów,
negatywnych skutkach u

ywania smoczków, konieczno

stosowania regularnych zabiegów higienicznych w jamie
ustnej.

Wyczulenie na złe nawyki i parafunkcje mo

e ustrzec

dziecko przed wadami zgryzu. Lekarze stomatolodzy

powinni informowa

o mo

liwo

ciach stosowania

preparatów zawieraj

cych fluor, w postaci kropel lub

tabletek, drog

endogenn

, a dzi

ki znajomo

zawarto

ci fluoru w wodzie i w powietrzu na danym

terenie powinni ustala

odpowiednie dawki tych

preparatów.

Edukacja zdrowotna powinna by

kontynuowana do

ycia pacjenta i uparcie powtarzana. Pami

tajmy

e to co dla lekarza jest oczywiste dla pacjentamo

e by

niejasne.

Nale

y podkre

e sukces promocji zdrowia

prowadzonej przez lekarza stomatologa jest zale

od rodzaju relacji (kontaktu) z pacjentem. Nawi

zanie

wła

ciwych relacji jest mo

liwe przy przestrzeganiu

regularnych wizyt w gabinecie stomatologicznym.

Słu

y to utrzymaniu prawidłowego procesu profilaktyki i

leczenia.

Zaniedbania w zakresie o

wiaty zdrowotnej :

1. Nie wszyscy lekarze szerz

wiat

zdrowotn

2. Zbyt mało czasu lekarz po

ca edukacji

pacjenta

3. Zbyt rzadko lekarz udziela odpowiednich

informacji (powinny by

cyklicznie powtarzane)

4. Brak kontroli realizacji zalece

5. Nie wszyscy pacjenci stosuj

do zalece

–

brak ch

ci, motywacji, mo

liwo

ci finansowych

6. Bł

dne stosowanie si

do zalece

– z powodu

złego ich przedstawienia, b

złego

zrozumienia lub ograniczonych mo

liwo

realizacji.

Autorzy bada

socjologicznych (Ainamo, Green, Hamp,

Jensen) wyodr

bnili przyczyny niskiej zgłaszalno

osób do gabinetów dentystycznych, i były to:

- brak czasu

- odkładanie terminów wizyt, bez okre

lenia na

kiedy

- nierealna, bezkrytyczna samoocena stanu

zdrowia jamy ustnej (szczególnie przyz

bia i błony

luzowej)

- słaba wi

ęź

informacyjna mi

dzy stomatologiem a

pacjentem lub potencjalnym pacjentem.

Do inwencji lekarza i jego zespołu, nale

y wi

c przekonuj

motywowanie i ewentualne przypominanie osobom
zgłaszaj

cym si

do stomatologa nieregularnie o konieczno

odbycia wizyty kontrolnej (program taki był prowadzony na
poziomie populacji kraju w Finlandii).

W promowaniu zdrowia jamy ustnej stomatolog powinien
posługiwa

w najlepszej intencji swoj

wiedz

inteligencj

. Szczególne znaczenie ma indywidualne

podej

cie do ka

dego pacjenta, a nawet stosowanie

odpowiednich metod socjotechnicznych (w krajach
zachodniej Europy, jak RFN i Skandynawii organizowano
specjalne kursy kształc

ce w kierunku wykorzystywania

metod socjotechnicznych dla u

ytku promocji zdrowia)

Praktyczne korzy

ci wynikaj

ce z

prawidłowej promocji zdrowia jamy
ustnej:

DLA PACJENTA:

1. Lepsze samopoczucie

2. Lepszy wygl

3. Mniejsze nakłady finansowe dla

utrzymania dobrego stanu jamy ustnej

4. Lepsza wydolno

ść

ucia

5. Mo

liwo

ść

przekazywania wiedzy

dzieciom i otoczeniu

DLA LEKARZY DENTYSTÓW:

1. Wi

ksza skuteczno

ść

zabiegów

2. Łatwiejsza praca w sensie praktycznym

3. Mo

liwo

c lepszego planowania

komleksowego leczenia jamy ustnej

4. Znacznie lepszy komfort pracy (czysto

ść

jamy

ustnej)

5. Zrozumienie przez pacjenta zalece

– lepszy

kontakt interpersonalny

6. Mniej reklamacji

Profilaktyka próchnicy z

bów

PRÓCHNICA

BAKTERIE
PŁYTKI
NAZ

BNEJ

CZAS

PODATNO

ŚĆ

GLOWODANY

Próchnica z

bów jest chorob

o zło

onej etiologii.

Skuteczne działania profilaktyczne, w odniesieniu do tej
choroby, powinny dotyczy

dego ze znanych

czynników kariogennych. Wła

ciwie prowadzone

działania profilaktyczne powinny dotyczy

1. wpływu na struktur

twardych tkanek z

ba w okresie

rozwoju i po wyrzni

ciu,

2. likwidowania płytki naz

bnej,

3. izolowania powierzchni z

bów, predysponowanych do

próchnicy, od działania czynników próchnicotwórczych,
przez uszczelnianie bruzd i zagł

bie

Dla prawidłowego rozwoju z

bów i profilaktyki próchnicy

bardzo wa

na jest dieta. Dotyczy to składu posiłków, ich

konsystencji, sposobu i cz

stotliwo

ci jedzenia. Pokarmy

powinny by

pełnowarto

ciowe, bogate w witaminy

(szczególnie A, C i D) i sole minerale, a ich twardo

ść

odpowiednia, tzn. taka, aby nie przeci

ąż

bów lub

uszkadza

ich, ale stanowi

wystarczaj

ce obci

ąż

enie dla

łuków z

bowych, co jest wa

ne dla ich rozwoju. Poza tym

pokarmy twarde maj

mniejsze zdolno

ci adhezyjne do

szkliwa, a nawet własno

ci oczyszczaj

ce. Przyjmowanie

pokarmów powinno by

regularne i zako

czone

szczotkowaniem z

bów. Bardzo niebezpieczne jest

„podjadanie” mi

dzy posiłkami, szczególnie kiedy nie

nast

puje po nich mycie z

bów. Najsilniejsze działanie

próchnicotwórcze wywieraj

glowodany, w szczególno

lepkie i adhezywne, których eliminacja b

ograniczanie w

diecie s

wskazane

by człowieka tu

po wyr

ciu i pojawieniu si

w jamie ustnej

nara

one s

na odkładanie si

na ich powierzchni płytki

naz

bnej. Jej tworzenie rozpoczyna si

od selektywnej adsorpcji

glikoprotein

liny, w wyniku czego powstaje błonka nabyta

(pellicle). Nast

pnie bakterie zasiedlaj

błonk

tworz

kolonie. S

to głównie Streptococcus sanguis i s. mutans. Na

tym etapie mo

na ju

mówi

o płytce naz

bnej. To jej obecno

ść

na powierzchni z

ba warunkuje powstawanie próchnicy. Bardzo

ne jest wi

c, codzienne stosowanie zabiegów usuwania tej

płytki z powierzchni z

bów, podczas szczotkowania. Wpływa to

pozytywnie nie tylko na stan z

bów, ale ma równie

decyduj

znaczenie w utrzymaniu zdrowia przyz

bia. Szczotkowanie

bów powinno nast

powa

po ka

dym posiłku, a w sytuacji,

kiedy jest to technicznie niemo

liwe zaleca si

stosowanie

bezcukrowych gum do

ucia, podnosz

cych pH w jamie ustnej.

Jednak warto

ść

profilaktyczna gum do

ucia jest znacznie

sza ni

szczotkowania z

bów, dlatego te

ucie ich nie mo

go zast

Bardzo wa

ne jest dopasowanie twardo

ci i kształtu szczotki

do indywidualnych potrzeb pacjenta oraz przestrzeganie
terminów jej wymiany.

redni czas przydatno

ci szczoteczki,

okre

la si

na 2–3 miesi

ce. W ostatnich latach zaleca si

równie

stosowanie szczotek elektrycznych, które ułatwiaj

dokładne usuni

cie płytki naz

bnej, szczególnie u osób

upo

ledzonych umysłowo lub takich, u których istniej

fizyczne

przeszkody utrudniaj

ce zabiegi higieniczne.

Czynno

ci szczotkowania ułatwiaj

powszechnie dost

pne,

w bardzo szerokiej gamie, pasty i szczotki do z

bów. Prawie

wszystkie pasty posiadaj

fluor, w ró

nej postaci, oraz

szereg dodatków warunkuj

cych ich przydatno

ść

, w ró

nych

zakresach wieku pacjentów i przy okre

lonych chorobach

jamy ustnej. Pasty do z

bów wyparły ju

praktycznie, kiedy

stosowane proszki do czyszczenia z

bów, które były tanim

i skutecznym, ale mniej wygodnym w u

yciu

rodkiem

higieny jamy ustnej

Szczotkowanie z

bów nale

y do podstawowych zabiegów w

higienie jamy ustnej, ale cz

sto niewystarczaj

cym. Włókno

szczotki nie si

ga do wszystkich powierzchni z

bów, w

zwi

zku, z czym potrzebne s

akcesoria dodatkowe, aby

poprawi

dokładno

ść

usuwania płytki naz

bnej. Do

rodków

tych nale

żą

: nici dentystyczne, wykałaczki (stosowane

rzadziej, z powodu mo

liwo

ci uszkadzania brodawek

dzyz

bowych), szczoteczki mi

dzyz

bowe i

jednop

czkowe. Przedmioty te s

szczególnie niezb

dne u

osób, które maj

stałe aparaty ortodontyczne lub posiadaj

szyny, mosty protetyczne, a tak

e uzupełnienia oparte na

wszczepach. Przydatnym uzupełnieniem w czynno

ciach

higieny jamy ustnej jest stosowanie płukania. Najcz

ęś

ciej do

tego celu u

ywane s

płyny z fluorem, dodatkami

antybakteryjnymi, przeciwzapalnymi i od

wie

cymi. W

chorobach przyz

bia stosuje si

sto płukanki ziołowe

oraz płyny z dodatkiem chlorheksydyny.

W profilaktyce próchnicy szczególne miejsce zajmuje
fluor, w postaci jonu fluorkowego, poł

czonego z

kationem organicznym lub nieorganicznym. Działanie
kariostatyczne fluoru opiera si

na kilku mechanizmach

W okresie przederupcyjnym z

ba:

-Katalizuje powstawanie mineralnej fazy szkliwa, czyli
hydroksyapatytu [Ca10(PO4)6(OH)2].
-Podstawienie grupy fluorkowej w miejsce grupy
hydroksylowej w hydroksyapatycie.
-Sprzyja prawidłowemu tworzeniu sieci krystalicznej,
zapobiegaj

c powstawaniu

rubowych i kraw

dziowych

dyslokacji przestrzennych.
-Promuje tworzenie wi

kszych kryształów apatytów, o ni

szej

zawarto

ci w

glanów.

-Uczestniczy w procesie odwadniania i pozbawiania
substancji organicznych nowopowstałego szkliwa.
-Wpływa na korzystniejsz

struktur

morfologiczn

ba –

płytsze bruzdy i zaokr

glone guzki z

bów.

W okresie poerupcyjnym z

ba:

-Podstawienie grupy fluorkowej w miejsce hydroksylowej w
hydroksyapatycie szkliwa, dzi

ki czemu powstaje bardziej

odporny fluoroapatyt.
-Zakłócanie pocz

tkowej adherencji bakterii do błonki

nabytej.
-Blokowanie enzymów bakteryjnych (enolazy i kinazy
pirogronianowej) flory płytki naz

bnej.

-Hamowanie transportu glukozy przez błon

komórkow

bakterii.
-Hamowanie produkcji wielocukrów wewn

trz- i

zewn

trzkomórkowych przez bakterie próchnicotwórcze.

-Wpływ na procesy demineralizacji i remineralizacji
powierzchownych warstw szkliwa – obecnie mechanizm ten
uwa

any jest za najwa

niejszy w pozytywnym działaniu

fluoru na z

Metody stosowania fluoru w stomatologii mo

na podzieli

dwie du

e grupy: endogenn

i egzogenn

. Pierwsza z nich

polega na wprowadzeniu fluoru do organizmu przez przewód
pokarmowy, aby dostał si

do płynów ustrojowych. Fluor

omywaj

c zawi

zek z

ba wpływa pozytywnie na jego

struktur

. Uzyskuje si

to przez spo

ywanie wody pitej, soli

kuchennej lub innych produktów

ywno

ciowych

zawieraj

cych zwi

zki fluoru. Jednak nie ma tutaj pełnej

kontroli nad ilo

wchłoni

tego fluoru, dlatego te

stosuje

podawanie tabletek fluorkowych o dokładnie

sprecyzowanej dawce. Metody fluoryzacji endogennej nie
mog

stosowane w rejonach, gdzie st

ęż

enie fluoru w

wodzie i w powietrzu jest wysokie. Informacje na ten temat
powinny by

dost

pne dla stomatologa w regionalnych

stacjach sanitarno-epidemiologicznych.

Fluoryzacja egzogenna polega na aplikacji fluoru na
powierzchni

szkliwa wyrzni

tych z

bów. W metodzie tej

stosuje si

-płukanie,

-szczotkowanie,

-wcieranie i powlekanie,

-aplikacj

na ły

kach,

- jonoforez

bów preparatami o wy

szych st

ęż

eniach

zwi

zków fluoru ni

w pastach do z

bów.

W przeci

gu wielu lat powstały ró

ne metody

stosowania profilaktyki fluorkowej, o ró

nej skuteczno

ci.

Obecnie najcz

ęś

ciej u

ywane s

lakiery fluorowe, których

zalet

jest adhezja do szkliwa i przedłu

ony czas kontaktu

z z

bem.

Inn

metod

profilaktyki fluorkowej jest stosowanie laków

szczelinowych. Sens tej metody polega na wypełnieniu
bruzd i szczelin na powierzchni z

ba płynnym materiałem

kompozytowym z dodatkiem fluoru. Zabiegi te skutecznie
zapobiegaj

zaleganiu resztek pokarmowych w trudnych

lub niemo

liwych do oczyszczenia miejscach. Dodatkow

korzy

jest powolne wydzielanie fluoru z materiału.

Krytycznym punktem w tej metodzie jest kwalifikacja
z

bów do u

ycia laku, gdy

przykrywana bruzda musi by

wolna od próchnicy. Dlatego te

metoda ta stosowana jest

wcze

nie, tu

po wyrzni

ciu z

Nowoczesn

metod

walki z próchnic

, stoj

pograniczu profilaktyki i leczenia, jest ozonoterapia. Metoda
ta polega na wykorzystaniu alotropowej odmiany tlenu –
ozonu (trójatomowy tlen). Ozonoterapia jest stosowana w
medycynie ju

od wielu lat, natomiast w stomatologii

liwo

ci jej zastosowania pojawiły si

niedawno. Ozon

posiada silne działanie bakteriobójcze, a jego aplikacja na
z

b umo

liwia usuni

cie prawie 100% bakterii

próchnicotwórczych z ogniska próchnicowego. Autorzy
bada

, z tego zakresu, podkre

laj

liwo

ść

pó

niejszej

remineralizacji, tak odka

onego ubytku. Prace nad ocen

efektywno

ci ozonoterapii w stomatologii trwaj