AUTYZM DLA 

PROFESJONALISTÓW

Maria Lewandowska - Lewińska

 

 

• Jak dotąd nie ma znanych metod leczenia 

autyzmu. Nie są znane sposoby naprawy czy 
nawet modyfikowania zaburzeń rozwoju mózgu, 
które leża u podłoża tej choroby i występujących 
w niej charakterystycznych zachowań.

• Nie znaczy to, że nie należy nic robić. Istnieją 

specjalne metody edukacyjne, które pozwalają 
dzieciom w pełni rozwinąć posiadane 
umiejętności tak, żeby mogły je wykorzystać w 
życiu dorosłym dla przyjemności i pożytku.

 

 

• Bez względu na wiek na osoby  z autyzmem ogromny 

wpływa wywiera otoczenia i program dnia w domu i w 

miejscu pracy. Mieszkanie i praca z osobami z 

autyzmem nie przypomina życia z kimkolwiek innym, 

upośledzonym lub nie.

• Osoby z autyzmem, ze względu na zaburzenia sfery 

społecznej, nie potrafią wyjść innym naprzeciw. Należy 

wejść w ich świat i spróbować spojrzeć na niego z ich 

punktu widzenia. Nie da się tego osiągnąć kierując się 

intuicją, ponieważ w autyzmie występuje zbyt wiele 

nieoczekiwanych aspektów i paradoksów zachowania. 

 

 

Co to jest autyzm?

• Autyzm jest zaburzeniem rozwojowym. 75 % 

osób z autyzmem ma zaburzoną zdolność 

uczenia się, w stopniu od lekkiego po głęboki. 

Większość tych osób wymaga takiej formy 

wsparcia, która pozwoli im przetrwać w 

społeczeństwie i uzyskać pewną niezależność, 

która pozwoli im żyć w miarę normalnie.

• Nazwy „autystyczny” i „autyzm” pochodzą od 

greckiego słowa „autos” (sam). Używa się tego 

terminu, ponieważ opisuje on izolację tej grupy 

osób wobec przyjętych zachowań społecznych.

 

 

• Autyzm dotyka w większym stopniu chłopców 

niż dziewczynki, w proporcji 4:1. Znaczne 
trudności w uczeniu występują u dziewczynek. 

• Autyzm występuje u osób o różnym poziomie 

intelektualnym: zarówno u tych, z poważnymi 
trudnościami w uczeniu się, jak i u tych 
przeciętnie oraz ponadprzeciętnie zdolnych.

• Autyzm dotyka ludzi wszelkich klas społecznych, 

ras i wyznań.

 

 

AUTYZM - DIAGNOZA

•

Osoby z autyzmem bardzo się od siebie różnią.

• Triada zaburzeń wg/g dr Lorny 

Wing:

•

Zaburzenie rozwoju interakcji  społecznych

•

Zaburzenie rozwoju komunikacji społecznej

•

Zaburzenie rozwoju wyobraźni i rozumienia sytuacji 
społecznych

 

 

Zachowania powtarzające się:

zaliczają się do nich proste zachowania, takie 

jak pstrykanie palcami lub przedmiotem, 

poklepywanie, kiwanie się lub bardziej złożone: 

przestrzeganie pewnych rutynowych zachowań, 

obsesje połączone ze szczególnymi działaniami 

(obserwowanie pociągów, komputery), 

zbieraniem przedmiotów (szczególnie 

bezwartościowych), gromadzeniem faktów (na 

temat popkultury, samochodów).

 

 

PRZYKŁADY CECH CHARAKTERYSTYCZNYCH 

DLA OSÓ Z AUTYZMEM:

•

obojętność wobec innych,

•

powściągliwość,

•

jednostronna aktywność,

•

przedmiotowe traktowanie innych,

•

brak współpracy i kreatywności w zabawie,

•

nieprzerwane mówienie na jeden temat,

•

okazywanie emocji niestosownie do sytuacji,

•

echolalia,

•

brak kontaktu wzrokowego,

•

manipulowanie przedmiotami bez względu na ich rzeczywiste 

przeznaczenie,

•

szczególne uzdolnienia w wybiórczych dziedzinach,

•

opór wobec zmian,

•

trwałe problemy z relacjami społecznymi.

 

 

•

Wykonując zadania i planując opiekę oraz trening umiejętności należy wziąć 
pod uwagę konsekwencje, jakie niesie diagnoza autyzmu.

•

Diagnoza autyzmu oznacza, ze wystąpią czynniki, które będą miały wpływ 
na planowanie pracy w odmienny sposób.

• Czynniki te określiła Lorna Wing jako triadę 

zaburzeń.  Nalezą do niej:

•

Zaburzenie rozwoju interakcji  społecznych

•

Zaburzenie rozwoju komunikacji społecznej

•

Zaburzenie rozwoju wyobraźni i rozumienia sytuacji społecznych

 

 

ZABURZENIA ROZWOJU INTERAKCJI 

SPOŁECZNYCH

• Nie istnieje stereotyp autystyczny. Najczęściej występujące 

zaburzenia interakcji społecznych to:

• zamknięty w sobie: w najostrzejszej formie dziecko wydaje się być 

całkowicie obojętne w stosunku do innych, szczególnie 
rówieśników. Czasami traktuje innych  jak przedmioty do tego 
stopnia, że usuwa ich z drogi. Wiele osób z autyzmem traktuje 
innych w sposób mechaniczny w celu zaspokojenia swoich potrzeb, 
np. używając ręki opiekuna w celu otwarcia drzwi kluczem. Jednak 
wiele osób zdolnych jest do wytworzenia prostych więzi 
uczuciowych, np. ze znanymi sobie opiekunami.

 

 

• bierny: podopieczny biernie akceptuje kontakty 

społeczne, okazuje nawet zadowolenie z ich  
powodu, jednak nie podejmuje ich 
spontanicznie. Niektórzy uczestniczą bez 
oporów w różnych działaniach, ale biorą w nich 
udział wyłącznie wtedy, kiedy się nimi pokieruje. 
Osoby takie zwykle pozostają na uboczu i 
charakteryzują je zachowania powtarzające się, 
np. przebieranie palcami, poklepywanie, kiwanie 
się.

 

 

•

aktywny, ale dziwaczny: niektórzy spontanicznie nawiązują kontakt z 
innymi, lecz robią to w dziwny, powtarzający się sposób, nie zwracając 
uwagi na reakcje osób, z którymi się kontaktują i nie biorąc pod uwagę ich 
punktu widzenia. Typowe dla takich osób będą jednostronne wypowiedzi lub 
zadawanie tych samych pytań, bez zwracania uwagi na odpowiedź.

Wiele osób z autyzmem przejawia wszystkie trzy typy zachowań, niezależnie od 

okoliczności.

 

 

ZABURZENIA ROZWOJU KOMUNIKACJI 

SPOŁECZNEJ

• Obok trudności w podejmowaniu interakcji społecznych 

osoby z autyzmem mają trudności z werbalnym i 

niewerbalnym porozumiewaniem się z otoczeniem, czyli 

przekazywaniem swoich myśli i potrzeb za pomocą słów, 

tonu, głosu, mimiki i gestów oraz z rozumieniem 

przekazów innych osób. Zaburzenie to występuje 

również w różnych postaciach i stopniach nasilenia:

• brak wszelkiej chęci komunikowania się z innymi 

osobami: dotyczy osób niechętnie używających 

rozmowy, znaków lub pisma w celu porozumiewania się 

z innymi. Takie osoby rozumieją czasem, choć nie 

zawsze, niektóre słowa i gesty innych osób.

 

 

• echolalia i powtarzanie: to sposób 

odpowiadania polegający na powtarzaniu słów 
usłyszanych od danej osoby lub usłyszanych 
wcześniej np.  przez radio, często nie 
związanych z treścią wypowiedzi rozmówcy.

• komunikowanie się ograniczone tyko do 

wyrażania potrzeb: dotyczy osób 
nieużywających mowy ani gestów poza 
sytuacjami, gdy chcą zasygnalizować jakąś 
potrzebę (poprosić o coś).

 

 

• wypowiedzi często nieadekwatne do sytuacji: 

występują u osób, które nie wiedzą, co 
odpowiedzieć na zadane pytanie czy w danej 
sytuacji

• bezustanne mówienie, niezależnie od reakcji 

innych – występuje u osób, które pragną 
porozumieć się z otoczeniem, ale nie 
uwzględniają zasad dialogu, - nie pozostawiają 
innym czasu na odpowiedź ani nie zwracają 
uwagi na to, co inni próbują powiedzieć

 

 

• nieprzestrzeganie reguł językowych – wiele osób z 

autyzmem ma bogate słownictwo, ale ich wypowiedzi 

brzmią dziwnie z powodu niezrozumienia reguł 

językowych. Niektóre nie potrafią stosowa poprawnie 

form osobowych, np. na pytanie „czy chcesz herbaty?” 

odpowiadają „ tak, chcesz herbaty”
Główna trudność w komunikowaniu się, z jaką borykają 

się osoby z autyzmem wynika z tego, że są one bardzo 

dosłowne i zakładają, że znaczenie słów jest dokładnie 

takie same, jak one je słyszą. Trudno im zrozumieć, co 

mamy na myśli mówiąc „wypłakałą sobie oczy z 

rozpaczy” (pomyśl o dosłownym znaczeniu tego wyrazu).

 

 

ZABURZENIA ROZWOJU WYOBRAŹNI I 

ROZUMIENIA SYTUACJI SPOŁECZNYCH

•

Ten trzeci element triady zaburzeń w autyzmie jest chyba najtrudniejszy do 
zrozumienia. Określa się go jako zaburzenie rozwoju wyobraźni, ponieważ u 
dzieci objawia się jako brak lub nieprawidłowość fantazjowania i udawania w 
zabawie. U dorosłych ten problem ujawnia się jako brak elastyczności  w 
podejściu do innych, niezdolność do wyobrażenia sobie konsekwencji 
działań i poważne trudności w wyobrażeniu sobie tego, co myślą i czują inni.

•

Nie oznacza to, że osoby z tym zaburzeniem nie mogą uczestniczyć w 
zajęciach wymagających wyobraźni. Niektóre z tych osób są dobrymi 
artystami, inne mogą grac role w sztukach. Jednak tworzona przez nich 
sztuka obraca się wokół jednego, powtarzającego się tematu, a role 
dramatyczne są precyzyjnie wyuczone na pamięć, lecz nie są rozumiane. 
Mimo to takie zajęcia mogą być bardzo pomocne dla osób z autyzmem.

 

 

Lorna Wing opisała zakres zaburzeń w

 rozwoju wyobraźni i 

rozumieniu sytuacji społecznych w następujący sposób:

• trudności ze zrozumieniem, że inni 

mogą mieć odmienny punkt widzenia – 
badania wykazały, że osoby z autyzmem 
mają trudności w rozumieniu, że myśli i 
przekonania innych osób mogą się różnić 
od ich własnych poglądów. Utrudnia to im 
osądzanie, co inni mogą pomyśleć i zrobić 
w danej chwili, a to z kolei utrudnia 
interakcje społeczne.

 

 

• trudności z wyobrażeniem sobie przyszłości – żyjąc tak, jak żyją 

– bez zrozumienia innych ludzi i ich życia, osoby z autyzmem mają 

małe pojęcie lub nie mają żadnego pojęcia, że są sprawy toczące 

się gdzieś poza nimi. Osoby z autyzmem żyją tu  i teraz. Nie mają 

bogatego, wewnętrznego świata myśli i uczuć dotyczących 

otoczenia, społeczeństwa, przyjaciół, rówieśników i wydarzeń, który 

dla większości z nas jest czymś normalnym i który dostarcza nam 

pewności siebie oraz budzi w nas oczekiwania. Nie są w stanie 

uznać, że inni działają niezależnie od nich i że istotnie wydarzenia 

dzieją się poza zasięgiem ich wzroku oraz że maja wpływ na 

wydarzenia toczące się poza nimi. W związku z tym nie potrafią 

przewidzieć jak inni zareagują, co może się następnie wydarzyć, jak 

sprawy się potoczą. Boją się przyszłości i tego, co ona im 

przyniesie, chyba że powie się im, co dokładnie się wydarzy, 

dlaczego, gdzie i kiedy się to rozpocznie oraz kiedy się skończy. 

Nawet najbliższe kilka minut może im się wydać napawającą lękiem 

wiecznością, jeśli nie potrafi się przewidzieć, co się przydarzy.

 

 

• trudności z planowaniem – z powodu braku zdolności do 

przewidzenia przyszłych wydarzeń, osoby z autyzmem mają 
trudności ze zorganizowaniem czasu, nawet na najbliższe kilka 
minut. W efekcie uzależniają się od rutyny i wydarzeń następującym 
w stałym, przewidywalnym, niezmiennym porządku. Osoby takie 
uparcie dążą do osiągnięcia celów krótkoterminowych, które muszą 
zrealizować np. Wypić  następną filiżankę herbaty, zanim podejmą 
jakąś inna czynność. Wszelka zmiana wywołuje uczucie strachu 
przed ty, co może nastąpić.

• Osoby z autyzmem upierają się rygorystycznie przy rutynie i 

niezmienności, ponieważ od tego zależy ich poczucie 
bezpieczeństwa.

 

 

• brak elastyczności w stosowaniu pisanych i 

niepisanych reguł społecznych – społeczeństwo, w 

którym żyjemy, rządzi się złożonymi regułami 

społecznymi, które są zapisane (prawo) lub ogólnie 

przyjęte (zwyczaje). Osoby z autyzmem często ich nie 

rozumieją, a jeśli nawet rozumieją, nie potrafią często 

ocenić, kiedy można je nagiąć, a kiedy złamać i kiedy 

jest to społecznie dopuszczalne, np. regulamin szkolny 

nakazuje uczniom zachowywać się cicho i spokojnie na 

terenie szkoły przez cały czas, ale szkoła  może 

zorganizować wieczorem dyskotekę i  uczniom będzie 

wolno zachowywać się głośno.

 

 

• powtarzające się odgrywanie roli, często odtwarzane bez 

zrozumienia – niektóre osoby z autyzmem uczą się przez 

naśladowanie zachowań innych ludzi lub wykonywanie ich poleceń. 

Nie znaczy to, ze rozumieją, dlaczego i kiedy należy tak postąpić.

• trudności w generalizowaniu pojęć, brak elastyczności 

myślenia – wiele osób z autyzmem ma kłopoty ze zrozumieniem, 

że to, czego nauczyły się w pewnej sytuacji, może być zastosowane 

w innej, podobnej sytuacji. Jeśli ktoś nauczył się pływać w jakimś 

basenie to niekoniecznie będzie rozumiał, że potrafi pływać w 

każdym basenie. Brak elastyczności myślenia sprawia, że osoby 

takie sądzą, że kolor, zapach, smak wody oraz rozmiar i kształt 

basenu są nieodłączną częścią pływania. Zmiana któregoś z tych 

czynników może spowodować, że osoba z autyzmem zwątpi w swą 

umiejętność.

 

 

• Brak elastyczności myślenia powoduje, że 

wiele osób z autyzmem dosłownie rozumie 
słowa, które słyszą. Jeśli ktoś prosi nas, 
żebyśmy zaczekali minutę, wiemy, że 
oznacza to że dana osoba wkrótce 
poświeci nam swoją uwagę. Dosłowna 
interpretacja oznacza jednak coś innego.

 

 

INNE, TOWARZYSZĄCE AUTYZMOWI 

OKOLICZNOŚCI

•

zachowania powtarzające się – autyzm jest ściśle związany z 
zachowaniami powtarzającymi się, polegającymi na wykonywaniu stałych 
sekwencji czynności, które nie mają wyraźnego celu lub związku z 
wydarzeniami zewnętrznymi

•

obsesyjne zainteresowania – autyzm jest również związany z obsesyjnymi 
zainteresowaniami; niektóre osoby nieustannie powracają do interesującej 
je wąskiej dziedziny ignorując to, co dzieje się wokół nich. To intensywne 
skupienie uwagi na jednym temacie może doprowadzić do niezwykłego 
rozwinięcia talentu w wąskiej dziedzinie, nieporównywalnego z ogólnym 
poziomem zdolności danej osoby

•

zaburzenie zdolności uczenia się – około 75 % osób z autyzmem 
przejawia zaburzenie zdolności uczenia się; pozostaje 25 % osób o 
normalnym lub ponadprzeciętnym poziomie inteligencji radzi sobie bez 
pomocy specjalisty, ale wymaga pomocy w kierowaniu ich życiem

 

 

•

epilepsja – duża część osób z autyzmem cierpi również na epilepsję – 
zaburzenie funkcji mózgu, które może powodować chwilowa utratę 
przytomności z ewentualnym wystąpieniem konwulsji; może także 
wywoływać niekontrolowane zmiany w zachowaniu

•

nadmierna wrażliwość zmysłowa – wiele osób jest nadwrażliwych na 
dotyk, dźwięk, światło, intensywne barwy i zapach; nie wiadomo, czy osoby 
te czują, słyszą lub widzą odmienne czy p prostu silniej reagują niż inni na 
ten sam poziom bodźców zmysłowych

•

problemy z zachowaniem – problemy związane z zachowaniem, zwane 
czasami zachowaniami trudnymi, dotyczą wielu, choć nie wszystkich osób z 
autyzmem; często wywołane są wysokim poziomem stresu i frustracji 
odczuwalnym przez osoby, które maja trudności z nawiązywaniem relacji i 
porozumiewaniem się z otoczeniem

 

 

KIEROWANIE OSOBAMI Z AUTYZMEM

•

Diagnoza autyzmu nie oznacza, że dana osoba przestaje być 
indywidualnością z własnymi potrzebami, pragnieniami i przyzwyczajeniami.

•

Diagnoza autyzmu dotyczy osób z poważnymi trudnościami w uczeniu się, 
ale także wybitnie inteligentnych jednostek głęboko zaburzonych pod 
względem funkcji społecznych.

•

Określenie „wyżej funkcjonujący” jest często stosowane w odniesieniu do 
osób o umiejętnościach werbalnych, samoobsługowych i innych na 
stosunkowo dobrym poziomie. Jednak pod względem społecznym każda z 
osób z autyzmem jest w jakimś stopniu upośledzona.

•

Omówione wcześniej cechy charakterystyczne są typowe dla osób z 
autyzmem i zaakceptowanie ich jest niezbędne, jeśli chcemy pracować z 
takimi osobami.

 

 

•

Aby  opracować  indywidualny  program 
pracy  z  osobą  z  autyzmem  należy 
dokładnie 

przeanalizować 

cechy 

autyzmu i związane z nimi problemy:

•

Obsesyjne czynności lub myślenie

•

Niezmienne rytuały, które muszą zostać ukończone przed podjęciem 
następnej czynności

•

Opór wobec zmian w codziennych rutynowych działaniach

•

Irracjonalne leki wobec przedmiotów codziennego użytku

•

Napady złości, które wydają się nie mieć powodu

•

Problemy ze snem

•

Problemy z jedzeniem

•

Problemy z utrzymywaniem higieny osobistej

 

 

• Jeśli nie pozna się specjalnych  potrzeb osób z autyzmem, 

pojawiające się problemy mogą się wydać dziwne dla nauczycieli, 
którzy nie rozumieją, dlaczego tego typu zachowania mają miejsce.

• Aby nauczyciele mogli poradzić sobie z tymi problemami w sposób 

zaplanowany, potrzebne jest opracowanie indywidualnych 
programów pracy.

 

 

KOMUNIKOWANIE SIĘ Z OSOBAMI Z 

AUTYZMEM

• Należy zdać sobie sprawę, że chociaż osoba z 

autyzmem ma bogate słownictwo i sprawia 

wrażenie,  że potrafi efektywnie używać język, to 

jednak może nie rozumieć we właściwy sposób 

używanych słów.

• Należy pamiętać, że bez względu na poziom 

zdolności werbalnych danej osoby, trzeba wziąć 

pod uwagę stosowanie wizualnych środków 

komunikacji, takich jak obrazki, piktogramy, 

pokazywanie palcem, demonstracja, Makaton.

 

 

• Wiele osób z autyzmem reaguje bardzo 

dobrze na informacje wizualne, np. 

rozkłady zajęć na piśmie, które mogą mieć 

 przy sobie, książki ze słowami, obrazkami 

czy symbolami, których mogą używać jako 

pomoc przy wypowiadaniu się, karty z 

obrazkami czynności, które zawierają 

kluczowe słowa, obrazki czy symbole 

ilustrujące serię działań potrzebnych do 

wykonania danej czynności

 

 

• Wiele osób uważa, że indywidualne rozkłady w postaci 

pisemnej lub obrazkowej są potrzebne dla osób  z 
autyzmem w celu zapewnienia struktury i 
przewidywalności otoczenia, tak dla nich istotnych. 
Jednak osoba z autyzmem odniesie z nich pożytek 
wyłącznie wtedy, kiedy nauczyciele zapewnią wykonanie 
czynności w zaplanowany wcześniej sposób.

 

 

KLUCZOWE UMIEJĘTNOŚCI, KTÓRE NALEŻY 

WZIĄĆ POD UWAGĘ PLANUJĄC 

ŚRODOWISKO OSÓB Z AUTYZMEM

•

Otoczenie fizyczne

•

Interakcje społeczne

•

Komunikacja

•

Program dnia

•

Praca nad zachowaniami

 

 

OTOCZENIE FIZYCZNE

• Ważne jest zapewnienie prywatności i 

przestrzeni osobistej, jednak należy zachować 

równowagę między prywatnością a opieką przez 

adekwatną superwizję osób, które często nie są 

świadome zwykłych zagrożeń.

• Przy doborze mebli i urządzeń trzeba  brać pod 

uwagę aspekty bezpieczeństwa

• Solidne meble i urządzenia przyczyniają się 

także do zmniejszenia stresu pracowników

 

 

• Należy zwrócić uwagę na bezpieczeństwo 

wewnątrz i zewnątrz pomieszczeń

• Należy zwrócić uwagę na poziom hałasu, 

gdyż u osób z autyzmem powszechna jest 
nadwrażliwqość słuchowa

• Granice powinny być jasno określone

 

 

INTERAKCJE SPOŁECZNE

•

Interakcje społeczne są niezwykle stresujące, a często wręcz bolesne dla 
osób z autyzmem. pracownicy musza mieć tego świadomość

•

Osoby z autyzmem nie uczą się społecznych zachowań przez zwykły 
kontakt z grupą rówieśników

•

Ich zachowanie może powodować stres i niepokój osób, które z nimi 
mieszkają

•

Kontakty towarzyskie musza być starannie planowane, aby zminimalizować 
poczucie skrępowania

 

 

KOMUNIKACJA

1. Problemy z komunikacją społeczną są normalne dla osób z autyzmem i aby 

być na nie przygotowanym, nauczyciele muszą nauczyć się rozumieć każdą 
osobę oraz nauczyć się komunikować z każdą indywidualnie.

2. Należy zadbać o maksymalna wizualizację informacji.
3. Nauczyciele powinni znać wzmacniające systemy komunikowania się:

•

PECS – systemy komunikacji obrazkowej,

•

język Makaton,

•

piktogramy,

•

inne

•

oraz być przygotowani  do stosownego ich użycia.

 

 

PROGRAM DNIA

•

program dnia powinien być ustrukturyzowany i dobrze zorganizowany, 
a rozkład zajęć nie może podlegać nagłym i arbitralnym zmianom; kolejne 
lekcje powinny być prowadzone przez znanych uczniowi nauczyciel według 
przewidywalnego modelu,

•

rozkład zajęć powinien być łatwo dostępny, a dla osób nieumiejących 
czytać, mieć formę obrazkową: pomocny jest program dnia w formie 
książeczki. Przydaje się kieszonkowy album fotograficzny,

•

zmiany należy planować z wyprzedzeniem i dokładnie je wyjaśniać 
uspokajającym tonem,

•

nowe zajęcia należy wprowadzać stopniowo i rozsądnie, małymi kroczkami, 
drogą negocjacji; należy zawsze mieć plan zapasowy w przypadku odmowy,

•

powinna istnieć możliwość uprawiania intensywnych ćwiczeń fizycznych,

•

specjalne umiejętności i zainteresowania poszczególnych osób powinny 
znaleźć odzwierciedlenie w ich programach

 

 

PRACA NAD ZACHOWANIAMI

•

powinna panować atmosfera spokoju i bezpieczeństwa

•

należy obmyślić strategię dotyczącą powtarzających się zachowań, 
szczególnie samookaleczeń i powtarzających się pytań; rytuały są ważne dla 
podopiecznych i należy na nie pozwolić do pewnego stopnia, jednak takie 
zachowanie często świadczy o ukrytym niepokoju, na który trzeba znaleźć 
radę,

•

należy zapewnić bezpieczeństwo podczas każdej czynności,

•

Informacje trzeba przekazywać w formie wizualnej, o ile to możliwe,

•

opracowywaniu strategii radzenia sobie z trudnymi zachowaniami powinno 
towarzyszyć wsparcie psychologiczne,

•

Pomocne może być też wsparcie psychiatryczne dzięki podawaniu 
obniżających poziom lęku środkom farmakologicznym