Podstawy ekonomii i
zarz
ą
dzania
Dr Marek Szarucki
marek.szarucki@uek.krakow.pl
Adiunkt w Katedrze Analiz Strategicznych
Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie
Wykład 30 godz.
Opis modułu
Przedmiot koncentruje się na
podstawowych zagadnieniach z zakresu
ekonomii oraz zarządzania
Studenci po ukończeniu kursu będą w
stanie sprawnie posługiwać się
terminologią ekonomiczną oraz zrozumieją
podstawowe mechanizmy i procesy
zachodzące w gospodarce
Ponadto, studenci zapoznają się z
podstawami zarządzania organizacją
Efekty Kształcenia
Wiedza
EK1: Student definiuje podstawowe
zagadnienia z zakresu ekonomii
EK2: Student rozumie podstawowe
terminy, istotę i cele zarządzania
organizacją
Efekty Kształcenia
Umiejętności
EK3: Student ocenia podstawowe
wskaźniki ekonomiczne
EK4: Student rozwiązuje podstawowe
problemy zarządzania
Efekty Kształcenia
Kompetencje społeczne (Postawy)
EK5: Student zachowuje krytycyzm w
wyrażaniu opinii
EK6: Student pracuje w zespole
Bloki tematyczne
1.
Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii
2.
Podstawy funkcjonowania rynku, popyt,
podaż
3.
Główne kategorie i pojęcia
makroekonomii
4.
Wzrost gospodarczy i cykle
koniunkturalne
5.
Polityka budżetowa i pieniężna
6.
Mikroekonomiczna teoria
przedsiębiorstwa
7.
Produkcja i koszty w przedsiębiorstwie
Bloki tematyczne
8.
Istota zarządzania. Rozwój nauki o
zarządzaniu
9.
Planowanie i podejmowanie decyzji
10.
Organizowanie. Struktura organizacyjna
11.
Kierowanie. Przywództwo i władza
12.
Style kierowania
13.
Motywowanie
14.
Informacja i komunikowanie w
zarządzaniu
15.
Kontrolowanie
Zasady zaliczenia modułu
Ocena końcowa
Oceny cząstkowe (oceny formujące):
• OC01: Test egzaminacyjny jednokrotnego
wyboru
• OC02: Projekt pisemny badawczy zespołowy
Uwaga: warunkiem przystąpienia do testu
egzaminacyjnego jest złożenie w formie
wydrukowanej projektu pisemnego
Literatura przedmiotu
Literatura podstawowa:
1.
R. Milewski, E. Kwiatkowski, Podstawy
ekonomii, wydanie III, PWN, Warszawa 2005
2.
J.A.F. Stoner, Freeman R. E., Gilbert D. R.,
Kierowanie, wydanie III, PWN, Warszawa 2011
Literatura uzupełniająca:
1.
B.Czarny, Podstawy ekonomii, PWE, Warszawa
2011
2.
M. Mroziewski, Style kierowania i zarządzania,
Difin, Warszawa 2005
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Ekonomia (gr. oikos – dom, nomos - prawo) –
wiedza o prawach rz
ą
dz
ą
cych gospodarstwem
domowym (Arystoteles lata 384-322 p.n.e.)
Ekonomia polityczna (od XVII w.) czyli
ekonomia społeczna
Ekonomia (economics) współcze
ś
nie:
• W zn. potocznym: unikanie marnotrawstwa, np.
pieni
ę
dzy, energii, czasu, materiałów itp.
• Gał
ąź
wiedzy teoretycznej o produkcji, dystrybucji i
konsumpcji towarów (cz
ę
sto – „nauki ekonomiczne”)
[W. Šmid 2012]
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Ekonomia – nauka o prawidłowo
ś
ciach (prawach
ekonomicznych) rz
ą
dz
ą
cych procesem gospodarowania, czyli
gospodarcz
ą
działalno
ś
ci
ą
ludzi
Gospodarowanie – działalno
ść
ci
ą
gła, stale powtarzaj
ą
ca si
ę
Uwarunkowania: ograniczono
ść
zasobów gospodarczych:
• Ludzkie (wraz z wiedz
ą
i praktycznymi umiej
ę
tno
ś
ciami ludzi)
• Naturalne (np. ziemia oraz wszelkie znajduj
ą
ce si
ę
w niej
bogactwa, woda, powietrze)
• Wyniki wcze
ś
niejszej działalno
ś
ci człowieka (np. półprodukty,
narz
ę
dzia, maszyny, urz
ą
dzenia, budynki,
ż
ywno
ść
, odzie
ż
,
mieszkania,
ś
rodki transportu,
ś
rodki finansowe)
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Ekonomia pokazuje:
• W jaki sposób ludzie, działaj
ą
w ró
ż
nych warunkach
społeczno-gospodarczych, korzystaj
ą
z zasobów
• Jak ich u
ż
ywaj
ą
do prowadzenia działalno
ś
ci gospodarczej
• Jak je rozdzielaj
ą
pomi
ę
dzy ró
ż
ne, konkurencyjne wobec
siebie zastosowania
• Czym si
ę
kieruj
ą
dokonuj
ą
c tego typu wyborów
• Czy wykorzystanie ograniczonych zasobów jest efektywne
Analizuje czynniki, od których zale
ż
y efektywno
ść
(zwi
ą
zane z ustrojem danego kraju)
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Funkcje ekonomii: poznawcza i aplikacyjna
Poznawcza – dostarcza wiedzy o zjawiskach i
procesach gospodarczych, o rz
ą
dz
ą
cych nimi
prawidłowo
ś
ciach oraz ich przyczynach i skutkach
Odsłania mechanizmy rozwi
ą
zywania problemów
społeczno-gospodarczych, m.in. co, jak i dla kogo
produkowa
ć
?
Aplikacyjna – ustalenia oraz wnioski dostarczaj
ą
wskazówek przydatnych w działalno
ś
ci gospodarstw
domowych, przedsi
ę
biorstw, pa
ń
stwa (w tym rz
ą
du),
zwi
ą
zków zawodowych
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
S
ą
dy (stwierdzenia) pozytywne i normatywne
S
ą
dy pozytywne – gdy badacz rzeczywisto
ś
ci społeczno-
gospodarczej w sposób bezstronny przy pomocy metod
naukowych wyja
ś
nia wyst
ę
puj
ą
ce prawidłowo
ś
ci i odpowiada
na pytania: jakie zjawiska, procesy i działania maj
ą
istotny
wpływ na gospodark
ę
, jakie s
ą
przyczyny, uwarunkowania i
nast
ę
pstwa pewnych zjawisk, do jakich skutków prowadz
ą
takie czy inne działania ludzi
S
ą
dy normatywne – gdy badacz wyra
ż
a swe przekonania i
formułuje pewne zalecenia oparte na subiektywnym
warto
ś
ciowaniu zjawisk, np. próbuje przekona
ć
innych, jak
otaczaj
ą
cy
ś
wiat powinien wygl
ą
da
ć
, co dla nich jest dobre, a
co złe, sprawiedliwe, niesprawiedliwe, co nale
ż
y zrobi
ć
aby
ś
wiat był lepszy (zapotrzebowanie np. ze strony polityków)
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
S
ą
dy pozytywne, sprawdzalne empirycznie
(przykłady):
• Inflacja (wzrost poziomu cen) obni
ż
a skłonno
ść
do
oszcz
ę
dzania
• Bezrobocie prowadzi do biedy
S
ą
dy normatywne niesprawdzalne
empirycznie (przykłady):
• Bezrobocie jest powa
ż
niejszym problemem
społecznym ni
ż
inflacja
• Du
ż
e ró
ż
nice w dochodach s
ą
niedobre
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Główne działy ekonomii: mikroekonomia i
makroekonomia
Mikroekonomia – bada poszczególne elementy
tworz
ą
ce gospodark
ę
, jak: gospodarstwa domowe,
przedsi
ę
biorstwa, sektory i gał
ę
zie (bran
ż
e) danej
gospodarki, rynki okre
ś
lonych produktów i usług itd.
Analizuje sposób działania oraz zachowania si
ę
na
rynku poszczególnych producentów i konsumentów,
sprzedawców i nabywców
Bada czynniki wpływaj
ą
ce na kształtowanie si
ę
wielko
ś
ci produkcji i poda
ż
y poszczególnych
produktów i usług, rozmiarów popytu na nie oraz
wysoko
ś
ci ich cen
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Makroekonomia – analizuje gospodark
ę
jako cało
ść
Bada m.in. czynniki wpływaj
ą
ce na poziom i zmiany
takich wielko
ś
ci ekonomicznych jak np. globalna
(ł
ą
czna) produkcja i konsumpcja w danej
gospodarce, globalna poda
ż
produktów i usług,
globalny popyt na nie, ogólny (
ś
redni) poziom ich
cen, globalne zatrudnienie i inwestycje, dochody i
wydatki bud
ż
etu pa
ń
stwa
Zajmuje si
ę
badaniem wielko
ś
ci agregatowych, czyli
dotycz
ą
cych całej gospodarki
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Potrzeby ludzkie, produkcja, praca, czynniki produkcji
Ekonomia bada procesy gospodarcze, tzn. procesy produkcji,
podziału (dystrybucji), wymiany i konsumpcji
ś
rodków
zaspokajaj
ą
cych ludzkie potrzeby
Ró
ż
norodno
ść
potrzeb
• Biologiczne trzeba zaspokoi
ć ż
eby
ż
y
ć
(głód, pragnienie, ochrona
przed zimnem)
• Inne – mo
ż
na zaspokoi
ć
przy pomocy dóbr materialnych (samochód,
meble, telewizor)
• Wy
ż
szego rz
ę
du (zdobywanie wiedzy, ochrona zdrowia, rekreacja czy
samorealizacja)
Potrzeby ludzkie maj
ą
charakter społeczny (potrzeby
indywidualne i zbiorowe) kształtuj
ą
si
ę
od warunków
współ
ż
ycia ludzi w społecze
ń
stwie
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Potrzeby ludzkie…
W krajach najsłabiej rozwini
ę
tych (roczny
dochód na mieszka
ń
ca nie przekracza kilkuset
USD) np. Bangladesz, Czad najwa
ż
niejsze
jest zapewnienie potrzeb biologicznych
(zapewnienie
ż
ywno
ś
ci)
Niewiele dochodów zostaje na inne potrzeby
W krajach bogatych (dochód na mieszka
ń
ca
30 000-35 000 USD) na
ż
ywno
ść
przeznacza
si
ę
kilkana
ś
cie procent dochodów
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Ś
rodki zaspokojenia ludzkich potrzeb
Materialne – naturalne zasoby przyrody oraz rzeczy b
ę
d
ą
ce
wynikiem działalno
ś
ci człowieka
Niematerialne – np. przekazywanie wiedzy i informacji,
dostarczanie rozrywek oraz porady lekarskie i prawne (usługi
niematerialne)
W krajach rozwini
ę
tych pracownicy sektora usług stanowi
ą
wi
ę
kszo
ść
zatrudnionych (do 70%)
Produkcja – działalno
ść
ludzka polegaj
ą
ca na wytwarzaniu
ró
ż
nych
ś
rodków niezb
ę
dnych do zaspokojenia potrzeb
ludzkich
Produkty – otrzymane na skutek produkcji dobra i usługi
Dobra wolne – nie s
ą
wynikiem produkcji, wyst
ę
puj
ą
w
przyrodzie w postaci nadaj
ą
cej si
ę
do zaspokojenia okre
ś
lonej
potrzeby ludzkiej (np. powietrze) – wyczerpuj
ą
si
ę
!
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Praca…
Praca – zespół
ś
wiadomych i celowych czynno
ś
ci
człowieka, dzi
ę
ki którym oddziałuje on na otaczaj
ą
c
ą
go przyrod
ę
, przekształca j
ą
• Produkcja i praca maj
ą
charakter społeczny
Kapitał:
• potrzebne do prowadzenia działalno
ś
ci gospodarczej
budynki, maszyny, urz
ą
dzenia,
ś
rodki transportu,
narz
ę
dzia, surowce i zapasy produktów – kapitał fizyczny
• Ró
ż
nego typu
ś
rodki finansowe (np.
ś
rodki pieni
ęż
ne i
papiery warto
ś
ciowe) – kapitał finansowy
Ziemia – szeroko rozumiane zasoby naturalne,
ziemi
ę
oraz wszelkie zawarte w niej bogactwa
naturalne
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Procesy gospodarowania s
ą
ci
ą
głe ze wzgl
ę
du na
odnawialno
ść
ludzkich potrzeb
Trzy typy podmiotów gospodarczych:
przedsi
ę
biorstwo, gospodarstwo domowe, pa
ń
stwo
Przedsi
ę
biorstwo – zespół ludzi, dysponuj
ą
cy
okre
ś
lonymi
ś
rodkami (np. ziemia, lokale, maszyny,
surowce,
ś
rodki pieni
ęż
ne) niezb
ę
dnymi do
regularnego prowadzenia działalno
ś
ci gospodarczej
w sferze produkcji, obrotu towarowego czy usług
• Działalno
ść
ta nastawiona jest na uzyskanie mo
ż
liwie
najwi
ę
kszych dochodów
• Zakład fryzjerski, gospodarstwo rolne, kopalnia, fabryka
samochodów, hotel, bank itd..
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Gospodarstwo domowe – najmniejsza komórka
społeczna (najcz
ęś
ciej rodzina), która wspólnie
gromadzi dochody i wspólnie je wydaje, aby
zaspokoi
ć
swoje potrzeby konsumpcyjne
• Pełni dwie funkcje: konsumpcyjn
ą
– decyduje, na jakie cele
przeznaczy
ć
swoje dochody i nagromadzone
oszcz
ę
dno
ś
ci, produkcyjna – decyduje w jaki sposób
zdobywa
ć
dochody, np. najmuj
ą
c si
ę
do pracy, prowadz
ą
c
działalno
ść
gospodarcz
ą
na własny rachunek
Pa
ń
stwo – zło
ż
ona, zró
ż
nicowana wewn
ę
trznie,
wieloszczeblowa struktura administracyjna
społecze
ń
stwa zamieszkuj
ą
cego okre
ś
lone
terytorium
• Dysponuje władz
ą
ustawodawcz
ą
, wykonawcz
ą
i
s
ą
downicz
ą
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Stosunki własno
ś
ciowe – powstaj
ą
ce mi
ę
dzy lud
ź
mi w
zwi
ą
zku z korzystaniem z dóbr oraz decydowaniem o
nich
Własno
ść
– zbiór efektywnie wykorzystywanych
uprawnie
ń
(praw własno
ś
ci), jakimi wła
ś
ciciel dysponuje
w odniesieniu do okre
ś
lonego obiektu własno
ś
ci
Dwa rodzaje własno
ś
ci: prywatna i publiczna
Własno
ść
prywatna – zbiór uprawnie
ń
do okre
ś
lonych
obiektów, w którym prawa własno
ś
ci poszczególnych
jednostek s
ą
ekskluzywne i dobrowolnie przekazywalne
Własno
ść
publiczna – zbiór, w którym prawa własno
ś
ci
jednostek nie s
ą
ekskluzywne i dobrowolnie
transferowalne
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Gospodarka i systemy gospodarcze
Gospodarowanie odbywa si
ę
w okre
ś
lonych warunkach
materialnych, instytucjonalnych, społecznych,
politycznych itd.
System gospodarczy – układ stosunków i organizacji,
który kształtuje prawa i regulacje rz
ą
dz
ą
ce działalno
ś
ci
ą
gospodarcz
ą
, determinuje prawa własno
ś
ci czynników
produkcji, rozdziela uprawnienia do podejmowania
decyzji w zakresie produkcji i konsumpcji, determinuje
bod
ź
ce motywuj
ą
ce ró
ż
ne podmioty gospodarcze
Rozstrzyga kwestie: co, jak i dla kogo ma by
ć
produkowane
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Produkty przeznaczone na sprzeda
ż
w ekonomii okre
ś
la
si
ę
mianem towarów, a gospodark
ę
– gospodarki
towarowej lub towarowo-pieni
ęż
nej
Gospodarka naturalna – nastawiona przede wszystkim
na bezpo
ś
rednie zaspokajanie własnych potrzeb
wytwórców
Gospodarka rynkowa – gdzie zasadniczym regulatorem
procesów gospodarczych jest samoczynnie działaj
ą
cy
rynek czy te
ż
mechanizm rynkowy
Gospodarka nakazowa – procesy gospodarcze
regulowane s
ą
głównie za pomoc
ą
ró
ż
nego typu
nakazów, zakazów i dyrektyw wydawanych przez
biurokracj
ę
pa
ń
stwow
ą
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Mo
ż
liwo
ś
ci produkcyjne gospodarki s
ą
ograniczone ze
wzgl
ę
du na ograniczono
ść
zasobów
Potrzeby ludzkie s
ą
z reguły wi
ę
ksze ni
ż
mo
ż
liwo
ś
ci
produkcyjne
Problem wyboru, jakie potrzeby zaspokaja
ć
w pierwszej
kolejno
ś
ci, co produkowa
ć
i w jakiej ilo
ś
ci?
Np. wybór mi
ę
dzy dobrami do bie
żą
cej konsumpcji
(dobra konsumpcyjne) a dobrami do powi
ę
kszenia
zdolno
ś
ci wytwórczych gospodarki (dobra inwestycyjne),
dzi
ę
ki którym mo
ż
liwa jest produkcja dóbr
konsumpcyjnych w przyszło
ś
ci
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot ekonomii
Granica możliwości produkcyjnych
(krzywa transformacji)
Granica możliwości produkcyjnych
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
1. Wszystkie zasoby skierowane są na produkcję
chleba, a kraj nie produkuje żadnych pieców. Kraj
ten nie będzie powiększał swoich mocy
produkcyjnych
2. Sytuacja odwrotna, kraj produkuje jedynie piece,
wykorzystując na to wszystkie swoje zasoby.
3. Sytuacja pośrednia. Kraj produkuje przede
wszystkim chleb, ale również piece.
4. Sytuacja poza granicą zdolności produkcyjnych.
W danym momencie, przy danych zasobach, kraj nie
jest w stanie wyprodukować jednocześnie takiej ilości
chleba i pieców, aby znaleźć się w punkcie 4.
5. Wariant ekonomicznie nieefektywny. Kraj nie
wykorzystuje wszystkich swoim zasobów. Kraj w tym
punkcie marnuje zasoby.
Podstawowe poj
ę
cia i przedmiot
ekonomii
Koszt alternatywny jest to ilość innego dobra
z jakiej trzeba zrezygnować, aby
wyprodukować jednostkę danego dobra
Kosztem alternatywnym wyprodukowania
kolejnego pieca jest rezygnacja z produkcji
określonej ilości chleba
Odwrotnie – jeśli chcemy wyprodukować więcej
chleba, należy zrezygnować z produkcji pieców
To z czego się rezygnuje, aby osiągnąć coś
innego, to koszt alternatywny
Lokując w jedną lokatę, rezygnujemy z innej
Kupując pewne produkty, nie kupujemy innych
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Rynek
Transakcje zawierane pomiędzy
kupującymi i sprzedającymi
Mechanizm, za pomocą którego
konsumenci i producenci ustalają
ilość sprzedanych dóbr
Zespół warunków umożliwiających
wymianę między sprzedawcami a
nabywcami
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Funkcje rynku:
Wycena ró
ż
nych dóbr
Ź
ródło informacji dla podmiotów gospodarczych
Niezb
ę
dny warunek racjonalnego wykorzystania
zasobów gospodarczych
Umo
ż
liwia ustalanie si
ę
stanów równowagi w
gospodarce
Weryfikuje społeczn
ą
przydatno
ść
produkcji i
dostosowuje produkcj
ę
do potrzeb
Rodzaje rynku
Ze względu na zasięg terytorialny:
-
lokalny, regionalny, krajowy,
międzynarodowy
-
Ze względu na przedmiot obrotu:
-
Np.
s
amochodowy, pracy, dóbr i
usług, towarowy, pieniężny, itp.
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Ze względu na swobodę dokonywania transakcji na
rynku:
rynek wolny – swoboda obrotu, podjęcia działalności,
minimalizacja ograniczeń dostępu do poszczególnych
rynków międzynarodowych
rynek reglamentowany
szary rynek - posiadanie reglamentowanych dóbr jest
legalne, ale obrót nimi poza wyznaczonym systemem
reglamentacji jest zakazany
czarny rynek - obrót wartościami, których posiadanie
jest nielegalne lub ograniczone do pewnych organizacji,
zakazany jest także obrót tymi wartościami.
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Ze względu na skalę lub wielkość
transakcji
hurtowy
detaliczny
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Popyt
Ilość dóbr, jaką chcą i mogą kupić
konsumenci w danym czasie,
za
okre
ś
lon
ą cenę
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Popyt
Cena
(P)
Ilość (D)
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Prawo popytu
Wraz ze wzrostem ceny ilość
nabywana spada. I odwrotnie.
Uwaga! Są wyjątki!
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Wyjątki od prawa popytu
•
Dobra podstawowe w trudnych
okresach
•
Efekt snoba
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Paradoks Giffena
Niektóre relatywnie tanie dobra
podstawowe, zwłaszcza najta
ń
sze rodzaje
ż
ywno
ś
ci maj
ą
dodatni
ą
elastyczno
ść
cenow
ą
popytu, tzn. popyt na nie wzrasta
pomimo (i na skutek) wzrostu ich ceny.
Dzieje si
ę
tak dlatego,
ż
e zmniejszone
realne dochody ubogich warstw ludno
ś
ci
powoduj
ą
zmniejszenie spo
ż
ycia lepszych
gatunków
ż
ywno
ś
ci i kompensowanie tego
ubytku zwi
ę
kszon
ą
konsumpcj
ą
ni
ż
szych
gatunków (tzw. dóbr Giffena).
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Paradoks Veblena (efekt snoba) –
Polega ono na zwi
ę
kszaniu rozmiarów
popytu na dobra luksusowe wraz ze
wzrostem ich ceny. To zjawisko wynika
z potrzeby pokazania przez
najbogatsze jednostki swojego statusu
materialnego poprzez posiadanie
rzadkich dóbr luksusowych.
W przypadku paradoksu Veblena
wykres popytu b
ę
dzie bardziej
przypominał wykres poda
ż
y.
Determinanty popytu
Moda
Dochód (d):
-
Dobra normalne
↑
d ⇒
↑
D
-
Dobra niższego rzędu
↑
d ⇒
↓
D
Ceny innych dóbr:
-
Dobra substytucyjne
Px
↑
⇒
Dy
↑
-
Dobra komplementarne Px
↑
⇒
Dy
↓
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Determinanty popytu
Wiek, płeć
Klimat, pora roku
Oczekiwane zmiany cen
Sytuacja gospodarza
I inne!
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
1.
Popyt – ilość, jaką kupią
konsumenci przy różnych
poziomach ceny
2.
Wielkość popytu – ilość, jaką kupią
konsumenci przy jednej, konkretnej
cenie
3.
Zmiana popytu
4.
Zmiana wielkości popytu
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Podaż
Ilość dóbr zaoferowanych przez
producentów
do sprzeda
ż
y po danej
cenie w okre
ś
lonym czasie
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Prawo podaży
Wraz ze wzrostem ceny ilość
zaoferowana rośnie
Wyjątków nie ma
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Krzywa poda
ż
y
Cena
(P)
Ilość (D)
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Determinanty podaży
Ceny surowców
Technologia
Liczba producentów
Wyczerpywanie się zapasów
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Podaż – ilość zaoferowanych dóbr
przy różnych poziomach ceny
Wielkość podaży – ilość
zaoferowanych dóbr przy jednej,
konkretnej cenie
Zmiany podaży a zmiany wielkości
podaży
Podstawy funkcjonowania rynku,
popyt, poda
ż
Poj
ę
cia
1.
Ilość dóbr, jaką chcą i mogą zaoferować
producenci przy różnych poziomach ceny
2.
Ilość dóbr, jaką chcą i mogą kupić
konsumenci przy danej cenie
3.
Ilość dóbr, jaka chcą i mogą kupić
konsumenci przy różnych poziomach
ceny
4.
Ilość dóbr, jaką chcą i mogą zaoferować
producenci przy danej cenie
Równowaga rynkowa
Cena
(P)
Ilość (D)
Cena maksymalna i minimalna
Cena maksymalna
– najwyższa,
jaką można ustalić, chroni interesy
konsumentów
Cena minimalna
– najniższa, jaką
można ustalić, chroni interesy
producentów
Główne kategorie i poj
ę
cia
makroekonomii
Poj
ę
cie i podstawowe problemy
makroekonomii
Makroekonomia jest działem ekonomii zajmującym się
badaniem zjawisk i procesów zachodzących w skali całej
gospodarki
W analizach makroekonomicznych posługujemy się tzw.
makrowielkościami gospodarczymi. (produkcja,
zatrudnienie, inwestycje, konsumpcja, popyt, ogólny poziom
cen, eksport czy import)
W centrum zainteresowań współczesnej
makroekonomii znajdują się w szczególności
problemy dotyczące:
1) czynników określających poziom i wzrost
produkcji,
2) cykliczności rozwoju gospodarki,
3) zatrudnienia i bezrobocia,
4) tendencji inflacyjnych,
5) powiązań gospodarki z zagranicą,
6) roli państwa w procesach gospodarczych.
Makrowielkości są agregatami powstałymi z
połączenia wielkości mikroekonomicznych. Ów
zabieg nazywa się agregacj
agregacj
agregacj
agregacjąąąą.
Wielkości gospodarcze można podzielić na:
• zasoby - określają nagromadzony stan danej
wielkości w określonym momencie (np. zatrudnienie),
• strumienie - ukazują wartości pewnych wielkości
ekonomicznych w przedziale czasu (np. produkcja).
Podstawowe kategorie produktu i
dochodu narodowego
Produkcja globalna w przedsiębiorstwie
Wartość wytworzonej produkcji dóbr i usług w
ciągu roku w przedsiębiorstwie nazywa się
produkcją globalną
Wartość dodana – jest sumą nowo
wytworzonej wartości w przedsiębiorstwie
Produkcja finalna - występuje wtedy, kiedy
zakończony został proces produkcji i dane
dobro nie podlega już dalszemu
przetwarzaniu w kraju
Obliczanie warto
ś
ci dodanej
Produkt Krajowy Brutto (PKB)
Jedną z podstawowych kategorii
makroekonomicznych
Jest on miarą wytworzonej produkcji na
terytorium danego kraju w danym okresie
(zazwyczaj w ciągu roku), bez względu na
to czy została ona wytworzona przez
podmiot krajowy czy zagraniczny
Metody liczenia PKB:
• metodą sumowania produktów,
• metodą sumowania dochodów,
• metodą sumowania wydatków
Produkt Krajowy Brutto (PKB)
Metoda sumowania produktów polega
na dodawaniu wartości produktów i usług
wytworzonych w danej gospodarce w ciągu
roku
Istnieje niebezpieczeństwo wielokrotnego
sumowania tych samych elementów
W przypadku takich produktów, jak: zboże,
mąka i chleb - jeśli dodano by do siebie
wartość zboża, mąki i chleba, to trzykrotnie
policzono by wartość zboża i dwukrotnie
wartość mąki, bowiem w cenie mąki mieści
się wartość zboża, a w cenie chleba mieści
się wartość zużytej mąki
Produkt Krajowy Brutto (PKB)
Metoda sumowania produktów…
Natomiast obliczając PKB liczy się
wyprodukowane produkty i usługi tylko
jeden raz
Dlatego sumuje się tzw. wartość dodaną lub
dodaje się tylko tzw. dobra finalne
Wartość dodana, jak sama nazwa
wskazuje, dotyczy tylko wartości
dodatkowej, nowo wytworzonej w danym
stadium produkcyjnym
Licząc PKB dodaje się do siebie tylko nową
wartość w poszczególnych fazach procesu
produkcji
Produkt Krajowy Brutto (PKB)
Metoda sumowania produktów…
Dobra finalne są to dobra nabywane przez
ostatecznego użytkownika, zarówno
konsumpcyjne jak i inwestycyjne
Cechą charakterystyczną tych ostatnich jest
to, iż nie zużywają się one całkowicie w
jednym cyklu produkcyjnym
Dobra, które zostają całkowicie zużyte w
jednym cyklu produkcyjnym nazywa się
dobrami pośrednimi
W omawianym przykładzie zboże i mąka są
dobrami pośrednimi, a chleb jest dobrem
finalnym
Produkt Krajowy Brutto (PKB)
Metoda sumowania produktów…
Uwaga: takie samo dobro, np. mąka, może
być albo dobrem finalnym, gdy jest
zużywane prze ostatecznego użytkownika
(w gospodarstwie domowym), albo dobrem
pośrednim, gdy jest zużywane w procesie
produkcji innych dóbr (np. przy wypieku
chleba)
Aby uniknąć wielokrotnego liczenia tych
samych elementów, przy obliczaniu PKB
dodaje się wartość wyprodukowanych w
danym roku dóbr finalnych
Produkt Krajowy Brutto (PKB)
Metoda sumowania dochodów
Polega na dodawaniu dochodów, powstałych przy
wytwarzaniu produktów i usług w ciągu roku
Suma dochodów z procesu produkcji = sumie
wartości dodanej = PKB
Uwzględnia się tylko te dochody, które są właściwe
dla procesu produkcji (różnego rodzaju płace,
procenty i zyski)
Wszystkie inne nie związane z produkcją nie są
uwzględniane w rachunku PKB (np. płatności
budżetowe czyli transfery w postaci rent, emerytur,
różnych zasiłków, stypendiów i innych, za które nie
są pobierane jakiekolwiek świadczenia)
Produkt Krajowy Brutto (PKB)
Metoda sumowania wydatków
Polega na dodawaniu wydatków na dobra
finalne wytworzone przez przedsiębiorstwa
krajowe, które obejmują: wydatki na dobra
konsumpcyjne (C), wydatki na krajowe dobra
inwestycyjne (I), wydatki rządowe na
wytwarzane w kraju finalne produkty i usługi,
z wyłączeniem płatności transferowych (G), a
także wydatki zagraniczne na krajowe dobra
eksportowane (Ex)
Bierze się tutaj pod uwagę tylko wydatki na
dobra krajowe, pomijając wydatki stanowiące
łączny import
PKB = C + I + G + Ex - Im
Produkt Krajowy Brutto (PKB)
Metoda sumowania wydatków…
Różnicę między eksportem a importem możemy
zapisać jako tzw. Eksport netto (X) i wówczas wzór
na PKB przyjmie postać:
PKB = C + I + G + X
Aby zapewnić identyczność wyników rachunku
danego metodą sumowania wydatków z rachunkiem
PKB sumowania produktów, dokonuje się pewnych
korekt związanych z podatkami pośrednimi i
subsydiami
Przedsiębiorstwa muszą przeznaczać część swoich
przychodów ze sprzedaży na zapłacenie podatków
pośrednich, np. podatku VAT
Produkt Krajowy Brutto (PKB)
PKB w cenach czynników produkcji jest
miarą produkcji krajowej z pominięciem
podatków pośrednich i uwzględnieniem
subsydiów
Taki rachunek będzie odpowiadał obliczaniu
PKB metodami sumowania produktów i
sumowania dochodów
PKB w cenach rynkowych jest miarą
produkcji krajowej z uwzględnieniem
podatków pośrednich
Ta kategoria zakłada cenę płaconą przez
ostatecznych odbiorców
Produkt narodowy brutto i
dochód narodowy
PKB pokazuje wartość produkcji
wytworzonej na terytorium danego kraju bez
względu na to kto jest jej właścicielem
Natomiast produkt narodowy brutto (PNB)
uwzględnia odpływ dochodów za granicę w
wyniku pracy cudzoziemców i obcych
przedsiębiorstw, a także napływ dochodów
do kraju z tytułu znajdujących się za granicą
przedsiębiorstw i pracujących tam obywateli
Mierniki dobrobytu
ekonomicznego
Aby móc dokładnie określić wysokość
dochodu narodowego lub PNB w zależności
od liczby mieszkańców stosujemy
wskaźnik tzw. per capita, czyli w
przeliczeniu na głowę
Przez długi okres w teorii ekonomii
utożsamiano dobrobyt społeczny z
dobrami ekonomicznymi, mierzonymi
wielkością dochodu narodowego
Mierzenia dobrobytu nie możemy jednak
ograniczać tylko do miar ekonomicznych
Wska
ź
nik PKB per capita w
wybranych krajach
Wska
ź
nik PKB per capita w
wybranych krajach
Mierniki dobrobytu
ekonomicznego
Zadowolenie nie zależy jedynie od ilości
dostarczanych dóbr i usług
Z tych samych dóbr można bowiem różne
zadowolenie
Dlatego też należy sięgnąć do dorobku
takich nauk jak psychologia, socjologia czy
biologia, które są w stanie wzbogacić
relacje między produkcją a konsumpcją
Chodzi również o tworzenie pożądanego
wzorca takiego dobrobytu, do którego
należy dążyć
„Jakość życia” jako miara fizycznego,
duchowego i społecznego zadowolenia
Mierniki dobrobytu
ekonomicznego
„Dobrobyt ekonomiczny netto” - miara,
wywodzącą się z DNB, ale uwzględniająca
pewne, istotne zmiany
Pomniejszony o pewne elementy, które
stanowią zagrożenie dla tego dobrobytu,
oraz powiększony o te elementy
dobrobytu społecznego, które zostały
pominięte w DNB
Najważniejsze uwzględnione modyfikacje
obejmują: wartość czasu wolnego,
podziemną gospodarkę oraz niszczenie
środowiska naturalnego
Mierniki dobrobytu
ekonomicznego
Wartość czasu wolnego
Po przekroczeniu pewnego poziomu
konsumpcji dóbr i usług coraz większego
znaczenia nabiera czas wolny
Czas wolny to nie tylko bierny
wypoczynek, ale także różne formy
działalności ekonomicznej społeczeństwa
takie m.in. jak: przygotowanie posiłków,
sprzątanie, malowanie okien itp.
Wartość tych prac nie jest liczona do DNB,
a które w istotny sposób przyczyniają się
do powiększenia dobrobytu społecznego
Mierniki dobrobytu
ekonomicznego
• Podziemna gospodarka
• Obserwujemy duże rozmiary podziemnej
gospodarki i szybki jej wzrost
• Dochody z takiej działalności nie są
uwzględniane w DNB
• Szacuje się, że przynosi ona 5, 10, 15 a
nawet więcej procent łącznej produkcji
• To właśnie wysokie podatki stanowią
istotną przyczynę takiej działalności
Mierniki dobrobytu
ekonomicznego
• Niszczenie środowiska naturalnego
• Jeśli dwa poprzednie elementy powiększały
wskaźnik dobrobytu, to niszczenie
środowiska naturalnego wskaźnik ten
pomniejsza
• W bardzo wielu przypadkach produkcji dóbr
towarzyszy produkcja zanieczyszczeń, które
zatruwają ziemię, wodę oraz powietrze
• Stanowią one dodatkowe koszty związane z
produkcją dóbr, które obciążają całe
społeczeństwo
Interpretacja trendu i cyklu
koniunkturanego
Trend produkcji i jej tendencja rozwojowa
to pewna ścieżka obrazująca rozwój
produkcji w długim okresie po
wyeliminowaniu krótkookresowych wahań
Faktyczna wielkość produkcji waha się
zatem wokół tego trendu
Cykl koniunkturalny to:
krótkookresowe odchylenia produkcji od jej
trendu
okresowe zmiany poziomu aktywności
gospodarczej: dochodu narodowego,
produkcji, konsumpcji, zatrudnienia czy
inwestycji
Podstawowe etapy cyklu koniunkturalnego
Etapy cyklu koniunkturalnego
A
B
C
D
E
kryzys
depresja
o
ż
ywienie
rozkwit
górny punkt zwrotny
dolny punkt zwrotny
produkcja
czas
Współczesne teorie cyklów
koniunkturalnych i ich etapy
Mechanizmy i procesy w jednej fazie cyklu
warunkują mechanizmy i procesy w
następnej fazie
Obecnie rozróżnia się raczej dwie fazy
cyklu: recesji i ekspansji
Podstawowe rodzaje cyklów
koniunkturalnych
Wyodrębnia się wahania cykliczne o różnej długości:
• Cykl Kitchina (krótki 3,5 lat)
• Cykl Juglara (średni 5-8 lat)
• Cykl Kondratiewa (długi 50-60 lat)
Cykle o różnej długości pozostają wobec siebie w
określonej relacji
:
• Krzywa cyklu dłuższego jest trendem dla cyklu krótszego
• Faza wznosząca cyklu dłuższego jest wynikiem przewagi lat
dobrej koniunktury nad latami spadku w cyklu krótszym
• Faza spadkowa cyklu dłuższego jest wynikiem przewagi lat
złej koniunktury w cyklu krótszym
Cykle powojenne charakteryzują się zmniejszeniem
amplitudy wahań
Przyczyny powstawania cykliczno
ś
ci
Wyróżnia się dwa nurty refleksji nad
cyklicznością gospodarek:
• Koncepcje egzogeniczne
Koncepcja Jevonsa: przyczyna cykliczności leży w prawach
przyrody, pojawianiu się plam na Słońcu, które powodują
okresy nieurodzaju a w konsekwencji zmiany w rytmie
produkcji rolnej i przemysłowej
Koncepcja cyklu politycznego: tłumaczy cykliczny rozwój
zmianami priorytetów ekonomicznych władzy w okresach
przed i po wyborach
• Koncepcje endogeniczne: model mnożnika
akceleratora
Model mno
ż
nika akceleratora
Wniosek ogólny: Główną przyczyną cykliczności
gospodarek jest rozbieżność pomiędzy globalnym
popytem a podażą spowodowana zmianami popytu
inwestycyjnego
Celem działalności gospodarczej jest
maksymalizacja zysku
Miarą inwestycji jest przewidywana stopa zysku i
jej dynamika
Od czego zależy zatem dynamika zmian stopy
zysku, która warunkuje zmiany inwestycyjne a
zarazem zmiany w popycie globalnym?
Zasada działania mno
ż
nika
akceleratora
Fazę kryzysu charakteryzuje nadprodukcja, która
zaostrza konkurencję w wyniku czego spadają ceny
Spadek cen ułatwia pozbycie się nadwyżek
towarowych
Tempo spadku produkcji jest większe od tempa
spadku popytu, dlatego jest on zaspakajany przez
zapasy, które ulegają likwidacji w fazie depresji
Niskie ceny generują konieczność wdrażania
nowoczesnych metod produkcji ograniczających
koszty, rynek „czyści słabych producentów”, mówi się
o tzw. „twórczym niszczeniu”
Popyt inwestycyjny zaczyna rosnąć, gospodarka
wchodzi w fazę ożywienia
Model mno
ż
nika akceleratora. Efekt
działania.
Wzrost popytu inwestycyjnego zgodnie z zasada
mnożnika inwestycyjnego zwielokrotnia
produkcje i dochód w gospodarce a to z kolei
zwiększa popyt konsumpcyjny
Miedzy popytem inwestycyjnym i
konsumpcyjnym zachodzi związek nazwany
zasadą akceleracji (przyśpieszenia)
Wniosek: Zmiana popytu konsumpcyjnego
powoduje zwielokrotnione zmiany popytu
inwestycyjnego. Zmiany te nazwane są popytem
inwestycyjnym indukowanym (wzbudzonym)
Inflacja
Inflacja to proces wzrostu ogólnego
poziomu cen (jest to konstrukcja
statystyczna) lub presja na ten wzrost na
skutek rosnących kosztów wytwarzania i
nadmiernego w stosunku do podaży
strumienia popytu, któremu towarzyszy
deprecjacja pieniądza i wzrost jego ilości
w obiegu oraz niekorzystna redystrybucja
dochodu narodowego
Inflacja
Inflacja to wzrost ogólnego poziomu cen a
nie wzrost ceny pojedynczego towaru czy
usługi
Inflacja nie ma miejsca kiedy jedne
towary drożeją a inne tanieją.
Wtedy
wyst
ę
puje
zmiana struktury cen
Jednorazowy wzrost cen również nie
powoduje inflacji, chyba że wstrząs ten
wywołuje stały kumulatywny wzrost cen
Sposoby pomiaru inflacji
Indeks cen towarów konsumpcyjnych:
wyliczenie wzrostu cen dóbr konsumpcyjnych w
relacji do ich poziomu w roku bazowym, w
przypadku pomiaru dynamiki kosztów utrzymania
Indeks cen hurtowych (badane są dobra
zaopatrzeniowe), w przypadku dynamiki kosztów
produkcji
Deflator PNB wyrażony przez iloraz PNB
nominalnego i PNB realnego, wskaźnik cen dla
całego PNB, obejmuje wszystkie ceny dóbr i usług
wchodzących do PNB
Wskaźnik ubóstwa wyrażający się sumą stopy
wzrostu inflacji i stopy wzrostu bezrobocia.
Wagi znaczeniowe koszyka dóbr
konsumpcyjnych przy obliczaniu inflacji
Dynamika inflacji
pełzająca (do 1% miesięcznie)
galopująca (od 1% do 15%)
megainflacja (od 15% do 50%)
hiperinflacja (pow. 50%)
Jeśli inflacji towarzyszy spadek
produkcji i wzrost bezrobocia to taką
sytuację określa się jako stagflację
Monetarna teoria inflacji
Podstawę tej teorii wyznacza
równanie wymiany:
M*V=P*Y
Gdzie:
• M - ilość pieniądza,
• V - szybkość obiegu pieniądza,
• P - poziom cen,
• Y - poziom dochodu narodowego w
ujęciu rzeczowym
Monetarna teoria inflacji
Popyt na pieniądz a zarazem szybkość
jego obiegu zmieniają się bardzo powoli.
Podaż pieniądza w obiegu w stosunku do
gospodarki jest wielkością egzogeniczną,
znajdującą się pod kontrolą państwa.
Gospodarka rozwija się według pewnej
normalnej stopy wzrostu
Przyczyną inflacji jest zbyt duża ilość
pieniądza w obiegu, czyli błędna
polityka pieniężna państwa
Popytowa teoria inflacji
L
uk
a
inflacyjn
a - p
owstaje ona wówczas,
gdy w stanie pełnego zatrudnienia,
zwiększenie dochodów ludności lub
wydatków rządowych prowadzi do
zachwiania równowagi pomiędzy
globalnym popytem i podażą i powstania
nadwyżki popytu, która powoduje wzrost
ogólnego poziomu cen
Luka ta nie powstanie jeśli nadwyżka ta
zostanie skompensowana odpowiednim
wzrostem oszczędności. Wtedy wzrost
dochodów pieniężnych nie ujawni się w
postaci wzrostu popytu
Popytowa teoria inflacji
Inflacji można również zapobiec poprzez
odpowiedni wzrost podatków zmniejszających
poziom dochodu pozostającego do dyspozycji i
popytu do poziomu podaży rynkowej
Towarzyszy temu często administracyjna kontrola
cen i dochodów. Jednak polityka taka na dłuższą
metę nie może skutecznie przeciwdziałać inflacji
wywołanej nadwyżką popytu
Wniosek: Inflacja ma miejsce wtedy, kiedy łączny
popyt w gospodarce przewyższa możliwości jego
zaspokojenia, czyli możliwości wytwórcze
.
Popytowa teoria inflacji
Popyt
globalny
Produkcja
(dochód)
AD0
AD1
YE
E
We
A
Kosztowo-strukturalne podej
ś
cie do inflacji
Inflacja jest konsekwencją różnych zjawisk leżących
po stronie podażowej.
Inflacja kosztowa jest spowodowana wzrostem
kosztów produkcji a te z kolei prowadzą do wzrostu
cen poprzez:
• oddziaływanie na wzrost płac przez związki
zawodowe jako grupy nacisku (koncepcja inflacji
płacowej),
• istnienie monopolu i dyktowanie cen (inflacja cen
administrowanych). Wielkie korporacje realizują
politykę planowej długofalowej stopy zysku i
podnoszą ceny wobec: sfinansowania ekspansji
inwestycyjnej, wzrostu jakichkolwiek pozycji
kosztów, w sytuacji spadku sprzedaży aby osiągnąć
założony poziom zysku,
• wprowadzenie ceł zaporowych i ograniczeń
importowych,
• wzrost cen surowców strategicznych,
Kosztowo-strukturalne podej
ś
cie do
inflacji
Inflacja strukturalna wynika z zaburzeń
struktury podaży do struktury popytu
globalnego poprzez:
• niedostosowanie się do zmian w
popycie,
• niską chłonność gospodarki na
innowacje techniczne,
• zwiększanie się stopnia rzadkości
zasobów
Koszty inflacji
Tracą ludzie o stałych dochodach,
Tracą ludzie mający stałą umowę o pracę,
Tracą wierzyciele instytucjonalnie (banki,
instytucje kredytowe)
Tracą ludzie utrzymujący gotówkę,
Tracą podatnicy, płacą wyższe podatki
tzw. taksflacja
Inflacja komplikuje rachunek ekonomiczny
na skutek błędów interpretacji zmian cen,
Inflacja osłabia skłonność do
oszczędzania, a zatem na dłuższą metę
ogranicza rozwój gospodarczy
Korzy
ś
ci inflacji
Niewielki wzrost cen zawsze pobudza
aktywność gospodarczą, podtrzymuje
optymizm inwestorów,
Staje się mechanizmem prawidłowej alokacji
zasobów poprzez ustalenie właściwych relacji
cenowych
Zyskuje państwo, inflacja pozwala spłacić dług
publiczny zdeprecjonowanym pieniądzem,
Zyskują dłużnicy,
Zyskują spekulanci, którzy przewidzieli tempo
inflacji,
Zyskują producenci towarów, na który jest
duży popyt
Inflacja a bezrobocie. Model Philipsa w
krótkim okresie
W krótkim okresie czasu krzywa
Philipsa jest odwrotną zależnością
pomiędzy stopą inflacji a stopą bezrobocia
Pokazuje jedynie stosunek substytucji o
charakterze przejściowym jak
bezrobocie i inflacja dostosowują się do
zmian w popycie globalnym
Inflacja a bezrobocie. Model Philipsa w
krótkim okresie
E punkt równowagi. Wzrost popytu globalnego
powoduje wzrost produkcji, wzrasta zatrudnienie,
spada bezrobocie. Powoli wzrastają jednak place
a za nimi ceny (punkt A). Wzrost płac i cen
zmniejszy realną podaż pieniądza i popyt zmaleje
znowu do punktu E.
Stopa bezrobocia
E
A
B
Stopa inflacji
Inflacja a bezrobocie. Model Philipsa w
długim okresie
W długim okresie krzywa Philipsa
przebiega pionowo, jeśli ludzie są w
stanie w pełni dostosować się do inflacji.
Wtedy nie wywiera ona żadnego wpływu
na zmienne realne
Wysokość krótkookresowej krzywej zależy
od tempa wzrostu ilości pieniądza oraz
oczekiwanego poziomu inflacji
Inflacja a bezrobocie. Model Philipsa w
długim okresie
Jeśli rząd chce przesunąć krzywą w dół to musi
przekonać ludzi, że w przyszłości inflacja obniży
się aby nie wywierali presję na płace
E
A
Stopa inflacji,
Stopa bezrobocia
F
B
U*
U1
P1
P2
Bezrobocie
Zasoby siły roboczej obejmują
wszystkich tych, którzy jako pracownicy
wykonują jakiś zawód lub są
zainteresowani jako chcący i będący w
stanie podjąć pracę.
Stopa aktywności zawodowej to jest to
odsetek ludności w wieku produkcyjnym,
która podjęła decyzję o wejściu w skład
zasobu siły roboczej.
Stopa bezrobocia jest to odsetek siły
roboczej, która nie ma pracy, lecz jest
zarejestrowana jako chcąca pracować i
będąca w stanie to robić.
Bezrobocie
Bezrobocie to pewien zasób, który mierzy
się w określonym punkcie czasu
Trzy „możliwości” stania się bezrobotnym:
• Zwolnienie z pracy
• Zmiana pracy na inną
• Odejście z pracy
Osoba bezrobotna w ujęciu ekonomicznym
to osoba która rejestruje się w urzędzie
pracy
Przepływy na rynku pracy
Pracuj
ą
cy
Bezrobotni
Nowo zatrudnieni
Ponownie zatrudnieni
Trac
ą
cy prac
ę
Czasowo zwolnieni
Rezygnuj
ą
cy z pracy
Podejmuj
ą
cy prac
ę
Emeryci i chwilowo
niezatrudnieni
Osoby nie nale
żą
ce do
zasobów siły roboczej
Zniech
ę
ceni
pracownicy
Powracaj
ą
cy na
rynek pracy
Nowo wchodz
ą
cy na
rynek pracy
Rodzaje bezrobocia: frykcyjne i
strukturalne
Bezrobocie frykcyjne: minimalny poziom
bezrobocia występujący w każdym
społeczeństwie. Tworzą je osoby o
ułomnościach fizycznych lub psychicznych,
które uniemożliwiają im podjęcie pracy oraz
osoby chwilowo pozbawione pracy ze
względu na zmianę zawodu
Bezrobocie strukturalne: powstaje ze
względu na rozbieżność ludzkich kwalifikacji
i rodzaju oferowanej pracy w warunkach
zmieniającego się popytu i produkcji
Rodzaje bezrobocia: popytowe i
klasyczne
Bezrobocie popytowe: powstaje wtedy,
kiedy popyt globalny zmniejszył się a
płace i ceny nie zdążyły się dostosować,
co przeszkodziło przywróceniu pełnego
zatrudnienia
Sytuacja w której określona grupa
pracowników będzie chciała pracować za
określoną płacę lecz tej pracy nie znajdzie,
ze względu na to iż popyt globalny jest
zbyt mały a podaż (produkcja)
dostosowuje się do niego
Rodzaje bezrobocia: popytowe i
klasyczne
Bezrobocie klasyczne: pojawia się
wtedy, kiedy płaca jest rozmyślnie
utrzymywana powyżej poziomu, przy
którym krzywe podaży pracy i popytu na
nią się przecinają
Może to być spowodowane działalnością
związków zawodowych albo też
ustawodawstwem określającym wysokość
płacy nominalnej
Nowe podej
ś
cie do analizy i
interpretacji bezrobocia
W nowoczesnej analizie bezrobocia
opisane wyżej typy bezrobocia
klasyfikuje się inaczej aby uwypuklić
zachowania bezrobotnych oraz skutki
różnych rodzajów bezrobocia dla
polityki rządu.
Wyróżnia się zatem:
• Bezrobocie dobrowolne
• Bezrobocie przymusowe
• Naturalną stopę bezrobocia
Nowe podej
ś
cie do analizy i
interpretacji bezrobocia
Bezrobocie dobrowolne: bezrobocie
frykcyjne, bezrobocie strukturalne, bezrobocie
klasyczne
Bezrobocie przymusowe występuje wtedy,
kiedy pracownicy są gotowi zaakceptować
przedłożone oferty pracy za obowiązującą na
rynku płacę, a mimo to nie mogą znaleźć
zatrudnienia. Do tego rodzaju bezrobocia
zaliczymy zatem bezrobocie popytowe
Naturalna stopa bezrobocia jest to stopa
bezrobocia występująca wówczas, gdy rynek
pracy znajduje się w równowadze
Równowaga na rynku pracy
LD – popyt na pracę, LF – wielkość zasobu siły
roboczej
AJ – liczba osób skłonnych podjąć pracę przy
różnych stawkach płacy realnej
AJ
LF
LD
A
B
C
E
F
Płaca realna
Liczba pracowników
N
2
N*
N
1
Ekonomia poda
ż
owa
Ekonomia podażowa postuluje
stosowanie bodźców mikroekonomicznych
w celu zmiany poziomu pełnego
zatrudnienia, wielkości produkcji
potencjalnej oraz naturalnej stopy
bezrobocia.
Do bodźców tych zaliczamy:
• Obniżkę podatku dochodowego
• Obniżkę zasiłku dla bezrobotnych
• Obniżkę obowiązkowych wpłat na fundusz
ubezpieczeń społecznych
• Inne instrumenty
Wpływ obni
ż
ki podatku dochodowego
na bezrobocie
Obniżka podatku dochodowego wywołuje
wzrost wynagrodzenia netto co może
skłaniać ludzi do zastępowania czasu
wolnego pracą
Ten efekt substytucyjny związany jest z
efektem dochodowym tzn. żeby utrzymać
ten sam poziom życia ludzie mogą teraz
pracować mniej
Obniżka podatku prowadzi w najlepszym
przypadku do niewielkiego wzrostu podaży
pracy
Wpływ obni
ż
ki podatku dochodowego
na bezrobocie
Gdyby podatek dochodowy AB, został zlikwidowany,
punktem równowagi byłby punkt E. Zatrudnienie wzrosłoby
z N1 do N2 a bezrobocie naturalne spadłoby z BC do EF.
Zależnie od ustalonego zasiłku dla bezrobotnych wzrost
płacy netto z w3 do w2 powoduje mniejszy lub większy
spadek bezrobocia dobrowolnego.
AJ
LF
LD
A
B
C
E
F
Płaca realna
Liczba pracowników
N
2
N
1
W3
W2
W1
Wpływ obni
ż
ki zasiłku dla bezrobotnych
i składek na bezrobocie
W wyniku tych działań więcej ludzi
decydowałoby się j podjąć pracę
W efekcie wzrośnie poziom zatrudnienia
zapewniający równowagę na rynku pracy,
wzrośnie poziom produkcji oraz zmniejszy
się naturalna stopa bezrobocia
Obniżka obowiązkowych wpłat na fundusz
ubezpieczeń społecznych działa podobnie
jak obniżka podatku dochodowego na
wielkość płacy realnej netto
Instrumenty pa
ń
stwa oddziałuj
ą
ce na
poda
ż
pracy i ich efektywno
ść
Wszelkie elementy polityki gospodarczej państwa
(regulacje prawne, bezpośrednie oddziaływanie
na wysokość płac) ograniczające monopol
związków zawodowych podwyższających stawki
płac. Wraz bowiem z podwyżka stawek płac
realnych zmniejsza się liczba zatrudnionych
równoważąca rynek pracy i zwiększa się
bezrobocie.
• Subwencje umożliwiające zwolnionym
pracownikom przekwalifikowanie się
• Pomoc państwa absolwentom w podnoszeniu
kwalifikacji i zdobywaniu pierwszych
doświadczeń zawodowych.
Instrumenty pa
ń
stwa oddziałuj
ą
ce na
popyt na prac
ę
i ich efektywno
ść
Instrumenty wpływające na zwiększenie
popytu na pracę mogą ograniczać stopę
bezrobocia naturalnego:
• subwencje inwestycyjne i ulgi podatkowe
oddziałujące na cenę dóbr inwestycyjnych,
kapitałowych, np. odpis kosztu zakupu dobra
kapitałowego od zysku przed opodatkowaniem.
• obniżka stopy procentowej, obniży koszt
kredytów inwestycyjnych