RENESANS

Renesans lub odrodzenie – okres w historii kultury europejskiej, obejmujący przede wszystkim XV
i  XVI  wiek,  określany  często  jako  "odrodzenie  sztuk  i  nauk".  Polski  termin  "renesans"  pochodzi  od
francuskiego słowa „renaissance”.
W  sztukach  pięknych  styl  renesansowy  narodził  się  we  Florencji:  symboliczną  datą  i  rzeczywistym
przełomem  artystycznym  był  konkurs  na  najlepszy  projekt  brązowych  drzwi  Baptysterium  we
Florencji. Konkurs wygrał Lorenzo Ghiberti, który swoim nietypowym projektem wzbudził zachwyt.
Później  Filippo  Brunelleschi  zaprojektował  kopułę  katedry  florenckiej,  co  zapoczątkowało  renesans
w architekturze, dlatego teŜ często historycy za kolebkę odrodzenia uznają Florencję.

Manieryzm  -  termin,  jakim  określa  się  zjawiska  w  sztuce  europejskiej  XVI  wieku.  Dyskusyjny
pozostaje zarówno sam termin, jak i jego zakres oraz geneza zjawiska nim określanego. Najogólniej
poprzez  pojęcie  to  rozumie  się  styl,  występujący  w  od  ok.  1520  do  końca  XVI  wieku
i  charakteryzujący  się  dąŜeniem  do  doskonałości  formalnej  i  technicznej,  a  takŜe  wysubtelnieniem,
wyrafinowaniem, wykwintnością i swobodą form.
Charakteryzuje  się  pełną  interpretacją  wzorów  staroŜytnych,  a  nie  jak  odrodzenie  tylko  ich
przeniesienie.

Zaawansowanie konstrukcji:

Nowe rodzaje sklepień

Sklepienie/strop lustrzany np. układ kasetonowy lub jedno duŜe sklepienie

Sklepienie kolebkowe z lunetami

Sklepienie krzyŜowe z pełnym łukiem

Nowy typ kopuły np. kopuła Bruneleshiego na kościele Santa Maria del Fiore

Boniowanie i rustyka

Budynki cechuje zwartość planu, prostota, czytelność i harmonia bryły wyraźnie opartej na
ziemi

Cechy charakterystyczne:
- rezygnacja ze scholastyki (Dogmaty i prawdy wiary są niepodwaŜalne, moŜna je jednak uzasadnić
za pomocą rozumu.)
- zupełnia nowa filozofia
- inne spojrzenie na człowieka

Pierwsza budowla renesansowa -

kopuła katedry Santa Maria del Fiore we Florencji

Tak  naprawdę  jest  to  włoskie  wydanie  gotyku  (brak
wieŜ  sił,  łagodnie  zacięty  łuk  –  ogólnie  mało
gotycki).  Kościół  wraz  z  kopułą        miał  dominować
nad  miastem.

Konkurs na projekt kopuły wygrał Filippo

Brunelleschi (według niektórych źródeł rozstrzygnięcie
konkursu nastąpiło w 1420 r., ale podawane są takŜe daty
1416-1434

jako

czas

jej

wykonania).

Kościół

konsekrowano  w  1436.  W  latach  1445-1461  nad
sklepieniem  zbudowano  latarnię  zwieńczoną  złocista
kulą.  Najpóźniej  została  ukończona  fasada.  W  1578

zburzono nigdy nieukończoną elewację zaprojektowaną przez Arnolda di Cambio i ogłoszono konkurs
na  projekt  nowej  fasady.  Nie  został  on  rozstrzygnięty.  Przez  blisko  300  lat  organizowano  kolejne
konkursy  i  odrzucano  napływające  rozwiązania.  Dopiero  w  1871  r.  projekt  Emilia  de  Fabris  zyskał
akceptację. Prace trwały do 1887 i tym samym ukończono budowaną z przerwami przez blisko 600 lat
katedrę Santa Maria del Fiore. Jest to kościół o imponujących rozmiarach. Jego wnętrze ma długość
153,0  m,  szerokość  w  korpusie  (szerokość  naw)  –  38,0  m,  na  wysokości  prezbiterium  wraz
z przyległymi apsydami –    90,0 m.

Fasada  bazyliki  została  zaprojektowana  i  wykonana  w  stylu
neogotyckim.

Rzut  bazyliki  swoim  kształtem  przypomina  plan  krzyŜa
łacińskiego,  w  którym  miejsce  transeptu  zajmuje  ośmiokątne
prezbiterium  otoczone trzema  apsydami.  W  kaŜdą  z  nich  wbudowano od  wewnątrz  pięć  niewielkich
apsydioli.  W  prezbiterium  umieszczono  ołtarz  główny  a  nad  nim  wznosi  się  potęŜne  sklepienie.
Wnętrze  oglądane  z  miejsca  przed  ołtarzem  głównym  przypomina  budowlę  wzniesioną  na  planie
centralnym.  Jednak  za  plecami  znajduje  się  pozostała  część  kościoła  –  trójnawowa  bazylika.
(W przewodnikach to prezbiterium wraz z bocznymi apsydami zazwyczaj nazywane jest transeptem).

Nawy boczne od nawy głównej oddzielają od siebie lekko  zaostrzone
łuki  arkad  wspartych  na  masywnych  filarach  umieszczonych  po  trzy
w kaŜdym rzędzie. KrzyŜowo-Ŝebrowe sklepienia naw opierają się na
tych  samych  filarach  i  pilastrach  umieszczonych  w  ścianach
zewnętrznych.  Nad  nawami  bocznymi  znajdują się  galerie otwarte  do
wnętrza kościoła.

KOPUŁA:
-

Ma około 40 m wysokości

Znajduje się na skrzyŜowaniu nawy i transeptu

Została wzniesiona bez uŜycia skomplikowanego rusztowania

Posiada dwuwarstwową konstrukcję, tak aby siły wzajemnie

się znosiły

Budowa trwała 12 lat

Albrecht  Dürer  (1471-1528    –  niemiecki  malarz  i  grafik,  teoretyk  sztuki,  uwaŜany  jest  za
najwybitniejszego artystę niemieckiego renesansu.
Najistotniejszą z zasług Dürera jest jego szczególny wkład w rozwój drzeworytnictwa i miedziorytu.
Nadał  drzeworytowi  rangę  samodzielnego  dzieła  sztuki  plastycznej,  doprowadzając  go  do  poziomu
miedziorytu, w którym udało mu się do perfekcji opanować operowanie światłem.
Oprócz  działalności  artystycznej  Dürer  zajmował  się  teorią  perspektywy,  jest  teŜ  autorem  traktatu  o
miernictwie.  Interesowała  go  równieŜ  obronność  miast:  na  podstawie  jego  szkiców  przebudowane
zostały u progu XVI wieku mury obronne Ulm.

Donato Bramante (ok. 1444 - 1514) - architekt i malarz włoski. Bramante pracował w Urbino, gdzie
kształcił  się  pod  kierunkiem  Piera  della  Francesci  i  Mantegni.  Czerpał  inspiracje  z  architektury
antycznej i starochrześcijańskiej, a takŜe twórczości m.in. L.B. Albertiego, F. Brunelleschiego, Piera
della  Francesca,  Leonarda  da  Vinci  czy  Andrea  Mantegni.  Posługiwał  się  czystymi  formami
antycznymi.

Santa Maria Della Grazie

Kościół Santa Maria delle Grazie w Mediolanie. Autorem
projektu kościoła był Guiniforte Solari. Prace nad budową
kościoła rozpoczęto w późnych latach 80. XV wieku i
kontynuowano przebudowę w latach 90. tego wieku.
Ś

wiątynia typu bazylikowego, korpus 3-nawowy (długi i

niski) powstał juŜ w latach 60. W kościele Donato
Bramante

zastosował

swoje

ulubione

motywy

architektoniczne  wynikające  z  zamiłowania  do  formy
dośrodkowej  -  prezbiterium  i  transept  zakończył
półkolami,  a  wokół  kopuły  umieścił  galerię  otwartą
arkadami  na  zewnątrz.  Kopułę  na  poligonalnym  bębnie
wieńczy  smukła  latarnia  (cecha  charakterystyczna  dla
Bramantego).  Wnętrze  Santa  Maria  delle  Grazie
charakteryzuje  się  lekkością  i  jasnością.  Geometryczne
wzory,

jak

malowane

rozetowe

okna,

są

podporządkowane klarowności dyspozycji przestrzennej.

W bazylice znajduje się fresk Leonarda da Vinci Ostatnia
Wieczerza, kwadratowa mozaika (120 m) przedstawiająca
Matkę BoŜą i grób Ojca Pio.

„Ostatnia Wieczerza” Leonarda da Vinci nie jest freskiem. Jest to farba olejna z olejem
rzepakowym na świeŜym tynku. Malowidło po pewnym czasie zaczęło zanikać. Renowacja odbyła się
w latach 80. XX w.

Tempietto w Rzymie
Nazwa uŜywana szczególnie w odniesieniu do renesansowej kaplicy na dziedzińcu kościoła San Pietro
in Montorio w Rzymie, zbudowanej w 1502 r. wg projektu Donato Bramante. Kaplicę wzniesiono na
Ŝ

yczenie hiszpańskiej pary królewskiej - Ferdynanda i Izabeli.Tempietto upamiętnia miejsce

męczeństwa  św.  Piotra  i  ucieleśnienia  w  swych  skromnych  wymiarach  dąŜenie  do  harmonii
i  klasycznego  porządku.  Centralny  korpus,  celle  zawierającą  relikwiarz,  wieńczy  kopuła  i  otacza
pierścień kolumn, czyli perystyl. Wielkość celli równa jest na planie promieniowi perystylu. Korpus
otacza  16  toskańskich  kolumn.  Budowla  charakteryzuje  się  prostą  jednością,  opartą  na  systemie
harmonijnych proporcji, w których kaŜdy element ma odniesienie zarówno do pozostałych części jak
i całości.

Katedra św. Piotra w Rzymie
Bazylika św. Piotra na Watykanie (wł. San Pietro in Vaticano) – zbudowana w latach 1506-1626
rzymskokatolicka bazylika na placu św. Piotra na Watykanie.
Wedle tradycji bazylika stoi na miejscu ukrzyŜowania i pochówku św. Piotra, uznawanego za
pierwszego papieŜa – jego grób leŜy pod głównym ołtarzem. W bazylice i w jej podziemiach znajdują
się takŜe groby innych papieŜy, w tym Jana Pawła II.

Plan Bramante

Plan Michała Anioła Plan Rafaela

W 1506r. PapieŜ Juliusz II zleca Bramantemu wykonania przebudowy groŜącej zawaleniu bazyliki.
Plan oparty na idei krzyŜa greckiego z kopułą nad przecięciem naw. Końce ramion krzyŜa miały
zostać przełamane kolumnami.

Bramante nadaje bocznym kaplicom kształtu krzyŜa greckiego tak, Ŝe

kaŜda z nich ma znów dwie apsydy, a dwie pozostałe przecięte są ramionami centralnego krzyŜa,

a  w  ten  sposób  powstaje  kwadratowe  obejście  wokół  potęŜnej  kopuły  centralnej.NaroŜne  wieŜe
w  końcowych  punktach  przekątnych  osi  miały  uzupełnić  rzut  poziomy  tak,  Ŝe  powstawał  kwadrat,
z którego występowały jedynie cztery główne apsydy.
Bramante  umiera  w  1514r,  a  budowę  kontynuował  Rafael  wraz  z  Guliano  da  Sangallo.  Zamieniono
plan  centralny  na  bazylikę  z  podłuŜną  nawą  główną.  W  1516r.  przedwczesnie  umiera  Rafaela,
a

Baldassare Peruzzi powraca do układu budowli centralnej. Układ kolumn pod kopułą okazał się być

zbyt  słabym  i  zaczął  pękać-pogrubienie  kolumn  i  dostawienie  dodatkowych  filarów.  W  1527r.
Antonio da Sangallo zmienia koncepcje wydłuŜając całość w jedną stronę, oraz wprowadza elewację
dwu-wieŜową.
Późnorenesansowy  projekt  kościoła  stworzony  został  w  1546  przez  Michała  Anioła.  Zrealizowano
w nim z planu Bramantego cztery słupy kopuły i zdobiący je porządek koryncki. Michał Anioł przejął
plan  krzyŜa  greckiego,  ale  tam  gdzie  Bramante  przewidywał  dodatkowe  centra,  które  miały  być
powtórzeniem w małej skali głównego centrum, skasował ramiona mniejszych greckich krzyŜy, dzięki
czemu  centralna  kopuła  z  kwadratowym  obejściem  dominuje  nad  całą  pozostałą  przestrzenią.
W 1564r. ukończono budowę absydy z lewej strony bazyliki oraz bęben kopuły, a w 1600r. Maderna
dobudował nawy do rdzennej części kościoła.

Kaplica Sykstyńska - papieska kaplica w Pałacu Watykańskim. Budowana w latach 1475-1483
z fundacji papieŜa Sykstusa IV (stąd jej nazwa).
Jest to prostokątne pomieszczenie o długości 40,93 m, szerokości 13,41 i wysokości 20,70 m.
Przykrywa je sklepienie kolebkowe z lunetami. Dzieli je aŜurowa balustrada wykonana przez Mino da
Fiesole.
Ś

ciany i sufit Kaplicy zdobią freski. Najstarsze umieszczone są na podłuŜnych ścianach. Zostały

wykonane w latach 1481-1483 przez artystów z Toskanii i Umbrii. Często określane są nazwą "Stara
Sykstyna", dla odróŜnienia od fresków namalowanych przez Michała Anioła, nazywanych "Nową

Sykstyną". Ścianę po lewej stronie zdobi 6 scen z Starego Testamentu, a po prawej umieszczono
6 scen z Nowego Testamentu.

Prace nad ozdobieniem sufitu papieŜ Juliusz II
zlecił Michałowi Aniołowi po tym, jak
zrezygnował

zamówienia

niego

monumentalnego  grobowca,  co  doprowadziło
między  zleceniodawcą  i  artystą  do  konfliktu.
Michał  Anioł,  który  uwaŜał  się  za  rzeźbiarza,
widział  w  tym  spisek  swoich  konkurentów.
Jednak mimo niechęci rozpoczął prace 10 maja
1508.  Malowidła  zdobiące  sufit  opowiadają
historię  ludzkości  od  stworzenia  świata,  przez
grzech  pierworodny  aŜ  do  biblijnego  potopu.
Wymiary postaci przedstawianych w kolejnych
scenach  zmieniają  się.  Najmniejsze  są  przy

wejściu,  największe  w  pobliŜu  ołtarza  (artysta  uzyskał  przez  to  efekt  jednakowej  wielkości
poszczególnych osób przy oglądaniu dzieła w pobliŜu wejścia do kaplicy

Na  ścianie  na  wprost  wejścia  Michał  Anioł
namalował fresk "Sąd Ostateczny". Dzieło powstało
na  zamówienie  Pawła  III  w  latach  1535-1541.
Kompozycja jest  skupiona  wokół  postaci  Chrystusa
(sędziego  karzącego  za  grzechy)  z  Matką  BoŜą
u  boku.  Wokół  zgromadzeni  są  święci,  najczęściej
trzymający  narzędzia  swojej  męczeńskiej  śmierci.

PapieŜ Paweł IV zaŜądał zniszczenia dzieła, uznając
je za nieprzyzwoite. Po namowach, zgodził się na
zamalowanie intymnych fragmentów.

Plac na Kapitolu w Rzymie

Rozwiązanie  urbanistyczne  wejścia  i  całego  placu  zostało  zaprojektowane  w  1536  przez  Michała
Anioła. Plac zyskał bardziej regularny kształt trapezu, ujednolicono elewacje budynków. Rozpoczętą
przebudowę  kontynuowali,  po  śmierci  Michała  Anioła,  Giacomo  della  Porta  i  Girolamo  Rainaldi.
Prace  zakończono  dopiero  pod  koniec  XVII  wieku,  wprowadzając  nieco  zmian  do  renesansowych
załoŜeń.
Plac  ukształtowany  jako  trapez,  wyłoŜony  jest  kostką  kamienną.  Na  ciemnym  tle,  białe  kamienie
tworzą gwiazdę. W środku niej ustawiono na cokole zaprojektowanym przez Michała Anioła, konny
pomnik Marka Aureliusza.W roku 1536 na podstawie projektu Michała Anioła oddane zostało drugie,
znacznie łagodniejsze wejście (tzw. Cordonata), prowadzące stopniami zabezpieczonymi renesansową
balustradą na plac Kapitoliński (wł. Piazza del Campidoglio). U podnóŜa schodów stoją dwie rzeźby
lwów  wykonane  z  czarnego  bazaltu.  W  połowie  podejścia  ustawiono  statuę  Coli  di  Rienzo,

zamordowanego w 1354 r. dokładnie w tym miejscu. Na szczycie schodów umieszczono rzeźby
przedstawiające Dioskurów – Kastora i Polluksa.

Canaletto  -  przedstawiciel  weneckiego  malarstwa  redutowego.  Malarstwa  uczył  się  w  pracowni
swojego  wuja  Canala,  równieŜ  zwanego  Canalettem.  Nim  przybył  do  Polski,  działał  w  Wenecji
i  innych  włoskich  miastach,  potem  w  Wiedniu,  Dreźnie,  Monachium  i  Pirnie,  gdzie  zasłynął  jako
malarz wedut – niewielkich wymiarów pejzaŜy przedstawiających widoki miast.
Na dworze Stanisława Augusta Poniatowskiego zyskał pozycję nadwornego malarza. Obrazy Bellotta
charakteryzują  się  przede  wszystkim  wielką  pieczołowitością  w  odmalowywaniu  szczegółów.  Ta
dokładność,  moŜliwa  dzięki  zastosowaniu  camery  obscura  i  szkieł  powiększających,  została
wykorzystana przy odbudowie zniszczonej podczas wojny Warszawy.

ul. Długa w Warszawie. Od prawej: kościół św.
Trójcy (Brygidek) dalej Arsenał

Kościół św. Anny w Warszawie

Florencja
Miasto powstało w czasach rzymskich, okres średniowiecza wprowadził chaos urbanistyczno-
architektoniczny.

Kościół Santa Croce we Florencji

Najprawdopodobniej został zaprojektowany przez Arnolfo di Cambio, mistrza kierującego budową od
chwili jej rozpoczęcia w dniu 3 maja 1294 r. Budowa była kontynuowana do 1442.
W  XV  wieku  dobudowano  nowe  kaplice,  dziedziniec  klasztoru  (według  projektu  Filippo
Brunelleschi). Trwały teŜ prace związane z upiększaniem wnętrza.
Trójnawowa, gotycka bazylika została zaprojektowana na planie krzyŜa egipskiego (w kształcie litery
T). Nawy oddzielają od siebie rzędy ośmiobocznych filarów połączonych zaostrzonymi łukami arkad.
Bazylikę  przykryto  więźbą  dachową.  Całą  posadzkę  przykrywają  kamienne  płyty  nagrobne.  Na
przedłuŜeniu  nawy  głównej  znajduje  się  Główna  Kaplica  Capella  Maggiore.  Do  nawy  poprzecznej
przylegają liczne kaplice.

Przytułek dla podrzutków

Budowla  została  wzniesiona  w  latach  1419-24  wg
projektu Filippa Brunelleschiego. Jedna z pierwszych
budowli renesansowych.
Zgodnie  z  Ŝyczeniem  cechu,  który  dąŜył  do  jak
najszybszego  i  najtańszego  wzniesienia  ochronki,  jej
jedyna  widoczna  fasada  –  czyli  ta  od  strony  placu  –
miała  być  prosta, a  zarazem  estetyczna.  Brunelleschi
zdecydował się dostawić do niskiego i dość długiego
budynku

szpitala

lekką

loggię

kolumnową,

spoczywającą

dziewięciostopniowym

podwyŜszeniu.

Kościół San Lorenzo

Bazylika we Florencji budowana od roku 1419 do lat 80. XV wieku. Zaprojektował ją florencki
architekt Filippo Brunelleschi. Bazylika powstała na miejscu świątyni z okresu romańskiego.

Bazylika jest trójnawowa, została
załoŜona na planie krzyŜa łacińskiego.
Nawa

główna

przekryta

jest

drewnianym  stropem  kasetonowym,
nawy  boczne  sklepione  są  Ŝaglasto.
Na  skrzyŜowaniu  naw  umiejscowiona
jest  kopuła  bez  bębna.  Po  lewej
stronie  do  jednego  z  ramion  krzyŜa
przylega  stara  zakrystia  (1)  sklepiona
charakterystycznym

sklepieniem

(kopuła podzielona na 16 korytek,
poprzez Ŝebrowanie). Drugą zakrystię
przylegającą z prawej strony do nawy
poprzecznej (transeptu), tzw. nową (2)
projektował

Michał

Anioł.

Oddzielenie

poszczególnych

naw

następuje za pomocą dwóch rzędów
korynckich

kolumn,

których

spoczywa belkowanie, a później
archiwolty.

osi

bazyliki

dobudowano  ośmioboczną  kaplicę
ksiąŜęcą Medyceuszy (3) (Cappella dei Principi) o bogatym wystroju Pietra dura. Kopuła tej kaplicy
dominuje  nad  bryłą  bazyliki.  Po  lewej  stronie  znajduje  się  teŜ  biblioteka  (6)  oraz  dwa  dziedzińce
arkadowe (4 i 5). Fasada frontowa jest surowa, pozbawiona okien, z trzema portalami wejściowymi.
Zachował  się  drewniany  model  nie  zrealizowanej  fasady  bazyliki  projektu  Michała  Anioła.  Artysta

zerwał podpisany juŜ kontrakt na budowę fasady, bo władze Florencji nie zgodziły się na uŜycie
marmuru z Carrary.

Plan kościoła

Tzw. nowa zakrystia

Biblioteka  Laurenziana  została  zaprojektowana  przez  Michała  Anioła.  Miała  ona  słuŜyć
przechowaniu  cennych  rękopisów  zgromadzonych  przez  Medyceuszy.  Począwszy  od  1524  roku,
Michał Anioł poświęcił się jej budowie w budynkach bazyliki San Lorenzo, jednak kiedy we wrześniu
1534  roku  opuścił  Florencję,  gotowe  były  jedynie  ściany  czytelni.  Prace  związane  z  budową
kontynuowali na podstawie planów i instrukcji Michała Anioła inni budowniczowie.
Westybul  biblioteki  ma  19,5  m  długości,  20,3  m  szerokości  i  14,6  m  wysokości.  PołoŜony  jest  na
niŜszym  poziomie.  Jego  cechą  charakterystyczną  są  parzyste  półkolumny,  osadzone  na  powierzchni
muru. W westybulu znajdują się schody zaprojektowane przez Michała Anioła.
Schody  wyrównują  róŜnicę  poziomów  pomiędzy  westybulem  i  lektorium.  Zaprojektowane  zostały
przez Michała Anioła, jednak wykonane zostały dopiero w 1559 roku przez Ammannatiego. Stopnie
ś

rodkowego szeregu schodów są zaokrąglone i róŜnią się szerokością – trzy najniŜsze stopnie są

znacznie szersze od pozostałych. Dwa boczne szeregi schodów mają proste stopnie tej samej
szerokości.
Lektorium ma 46,2 m długości, 10,5 m szerokości i 8,4 m wysokości. Dla wzmocnienia istniejących
juŜ murów Michał Anioł zaprojektował system przypór. Po bokach sali znajdują się dwa rzędy stołów
do czytania. RównieŜ one zaprojektowane zostały przez Michała Anioła, podobnie jak zdobiona
posadzka, składająca się z 15 czerwono-białych, prostokątnych paneli.

Andrea  Palladio  (1508-1580)  -  Palladio  był  jednym  z  pierwszych  nowoŜytnych  architektów,  który
sformułował  w  formie  traktatu  i  następnie  stosował  systemowe  zasady  organizacji  i  projektowania
przestrzeni rezydencjonalnych. Był pod silnym wpływem architektury i sztuki staroŜytnej rzymskiej,
wykorzystywał  wiele  rozwiązań  znanych  z  budowli  antyku.  Palladio  opracował  porządki  rzymskie
pod kątem proporcji, stylistyki itp.

Palladianizm  –  styl  w  architekturze  zapoczątkowany  przez  Andrea  Palladio.  Budowle  wzniesione
przez  tego  architekta  i  jego  naśladowców  cechuje  konsekwentność  układów  konstrukcyjnych,
umiarkowanie  w  dekoracji,  stosowanie  wielkiego  porządku  obejmującego  całą  wysokość  budynku.
Palladio był zwolennikiem funkcjonalności, klasycznego monumentalizmu. Jego dzieła nawiązują do
porządków antycznych.

Vicenza

Villa Rotunda

4 elewacje z załoŜenia miały być identyczne

Miał spełniać funkcję pałacyku zabawowego

Detal jak w świątyni rzymskiej

Kolumny jońskie

Teatro Olimpio

W 1585 wystawiono „Kkróla Edypa”
(jedyny spektakl zagrany w tym teatrze)

StaroŜytny układ – rzut na półelipsie

Teatr jest kryty dachem – zapowiedź teatru
nowoŜytnego

Proskenion (wiele uliczek, aby zapewnić
uniwersalność scenografii)

Zastosowano iluzję przestrenną (uliczki
wydają się o wiele dłuŜsza niŜ są
w rzeczywistości)

ciany sceny zdobiona z rzymskaobiekt

mieścił około 3 tys. Widzów

Zła akustyka

Palladio zmarł przed ukończeniem budowy,
przez co nie jest ona w pełni zgodna
z projektem

Galeria na koronie widowni

Brak fasady, nieatrakcyjny elewacyjnie
budynek

Brak zastosowań greckich (Palladio ich nie
znał)

Bazylika

Zastosowanie wzorów rzymskich

Czysta staroŜytna arkada

Dokładna

kopia

rzymskich

rozwiązań

architektonicznych (dodano jedynie tralki)

Wenecja

Kościół

San

Giorgio

Maggiore

Wenecji

kościół

opactwa

benedyktyńskiego  na  wyspie  San  Giorgio  w
Wenecji  zbudowany  w  latach  1597-1610
przez  Simeone  Sorellę  według  projektu
Andrea Palladio.
Ś

wiątynia wzniesiona jest w formie bazyliki.

Trzynawowe

wnętrze

wieńczy

kopuła

umieszczona na skrzyŜowaniu nawy głównej i
zakończonego  absydami  transeptu.  Nawy
przykryto  sklepieniem  kolebkowym.  Nawę
główną  kończy  wydłuŜone  prezbiterium  z
oddzielonym kolumnami chórem. Widoczną z
Placu  św.  Marka  białą  fasadę  budowli  zdobią
kompozytowe  półkolumny  umieszczone  na
wysokich  bazach  bramujące  główne  wejście.  Pomiędzy  nimi,  w  niszach,  umieszczono  posągi  św.
Jerzego i św. Stefana oraz doŜów Wenecji.

Il Redutore w Wenecji

Renesans w Polsce

Typowy pałac renesansowy
W  całej  Europie  przyjął  się  typ  florenckiego  renesansowego  pałacu  miejskiego  (3-kondygnacyjna
budowla  z  wewnętrznym  czworobocznym  dziedzińcem  kruŜgankowym,  elewacje  boniowane  lub
podzielone gzymsami, czy teŜ opilastrowane). Z czasem wzbogacano artykulację elewacji podziałami,
zwiększano  liczbę  otworów,  róŜnicując  wysokość  kondygnacji  i  ich  program  (piano  nobile,
mezzanino). Poza miastem wznoszono letnie pałace podmiejskie (willa). W typowym pałacu  pierwsze
dwie kondygnacje były kamienne, trzecia drewniana wraz z drewnianym pokryciem dachowym.

Pałac w Baranowie
W  Baranowie  Sandomierskim  znajduje  się  późnorenesansowy  zamek,  ze  względu  na  podobieństwa
zwany  Małym  Wawelem.  Siedziba  rodu  Leszczyńskich  została  zbudowana  według  projektu  Santi
Gucciego w latach 1591-1606. Zbudowany został na fundamentach istniejącej tu wcześniej twierdzy.
Wzniesiony  został  na  planie  regularnego  prostokąta.  Jest  to  typowy  pałac  jednodziedzińcowy.  Nie
posiada  jednak  ostatniej,  drewnianej  kondygnacji.  Nakryty  jest  dwuspadowym  dachem.  Pałac  ma
charakter manierystyczny. Dziedziniec otaczają kruŜganki. Wnętrza są barokowe.

Zamek na Wawelu

Został  wzniesiony  na  planie  nieforemnego  pięciokąta  (wynika  to  z  dostosowania  do  ukształtowania
terenu).  Jest  to  typowy  przykład  pałacu  dziedzińcowego.  Pracował  przy  nim  Franciszek  Włoch  na
zlecenie  Zygmunta  Augusta.  Pałac  posiada  dekoracje  ścienne  techniką  sgraffito  (cieniutkie  warstwy
tynku o róŜnych barwach są zdrapywane w celu uzyskania obrazu; działa tu równieŜ optyka).

Kaplica Zygmuntowska – „perła polskiego renesansu”

Jest to jedna z 19 kaplic otaczających Katedrę Wawelską. Stanowi
przykład florenckiej architektury renesansowej poza Włochami.
Jest  to  pierwsza  w  pełni  renesansowa  budowla  w  Polsce
o  bogatym  programie  ideowym.  Kaplica  na  planie  centralnym
zamknięta kopułą wspartą na bębnie z latarnią. Prosta kompozycja
z  zewnątrz  kaplicy,  określona  została  jako  zespół  czterech  brył
geometrycznych,

spiętrzonych

trzech

kondygnacjach:

przyziemia  w  formie  sześcianu  stanowiącego  korpus,  2  cześć
tworzą-  ośmioboczny,  regularny  graniastosłup  bębna,  przepruty
kolistymi  oknami  oraz  wydłuŜona  kopuła,  ostatnia  cześć
-

walcowata

latarnia

dekoracyjnym

zwieńczeniem.

wspomnianych

kondygnacjach

występują

pilastry w tzw. porządku
spiętrzonym,

który

jest

typowym

antycznym

motywem

rzymskim

występuje

np.

w Koloseum.

Kopuła
Kasetony  tworzy  zamkniętą
skorupę  jako  układ  nośny
i  montowane  są  na  wpust
i pióro.

Do

kaplicy

prowadzi

barokowy portal

Kaplica Firlejów w Bejscach

Została  przybudowana  w  latach  1594  –  1600  do  gotyckiego
kościoła  św.  Mikołaja  w  Bejscach.  Dzięki  swej  architekturze
i wystrojowi wnętrza oraz stanowi zachowania jest najcenniejszym
zabytkiem  „małej”  architektury  kultowej  w  okresie  późnego
renesansu  w  Polsce.  Jej  architektura  jest  kontynuacją  wzoru  jaki
stworzyła  kaplica  zygmuntowska  na  Wawelu.  Z  bogactwem
wystroju  wnętrza  kontrastuje  w  widoku  zewnętrznym  prostota
układu  przestrzennego,  na  który  składa  się  sześcian  z  nałoŜoną
półkulą kopuły zwieńczonej latarnią.

Miasto renesansowe

Układ logiczny jest następstwem układu handlowego i obronnego.

Miasto  idealne  -  załoŜenie  z  dziedziny  projektowania  urbanistycznego,  zakładające  teoretyczne  lub
praktyczne  całościowe  planowanie  osiedli  ludzkich  podporządkowane  czynnikom  gospodarczym,
społecznym  i  politycznym  (w  tym  ideom  utopijnym)  oraz  nierzadko  wywiedzione  z  wyobraŜeń
estetycznych.
Miasta  idealne  powstawały  przede  wszystkim  w  okresie  renesansu  -  przykładem  moŜe  być  włoska
Palma Nova czy polski Zamość. Za ich podstawową wadę uznaje się często występującą alternatywę:
albo rozwój  aglomeracji  albo  zachowanie "idealności".  Renesansowe  miasto  projektowano na  planie
idealnie  symetrycznym,  który  nie  ma  wiele  wspólnego  ze  strukturą  kształtowaną  przez  bieŜące
potrzeby miejskiego Ŝycia. Jego wszystkie budynki mają klasyczne elementy: arkady oraz kolumnady.

ZałoŜenia idealnego miasta:

powinno leŜeć nad rzeką aby zabezpieczyć transport towarów i odpowiednią higienę ludzi;

ma być zbudowane na dwóch niezaleŜnych od siebie poziomach: poziom niŜszy, który słuŜy
do obsługi wszelakiej działalności, zaś poziom wyŜszy słuŜy szlachcie i mieszczaństwu aby
bez przeszkód mogli poruszać się po mieście;

poniŜej tych poziomów znajdują się kanały Ŝeglowne dla ułatwienia komunikacji i transportu;

szerokość ulic powinna stanowić co najmniej połowę wysokości przyległych pałaców;

jego piękno powinno być symbolem funkcjonalności.

Palmanova

Po  udoskonaleniu  artylerii  wynikła  konieczność  wykonywania  w  miejsce  wysokich  murów,  zacznie
niŜszych. Otaczane one były szeroko zakładanymi fosami i wałami ziemnymi natomiast na zewnątrz
miasta wysunięte zostały bastiony o zarysie wielobocznym lub „sercowym”. Zadaniem ich była osłona
ogniem  przede  wszystkim  muru  podłuŜnego  tzw.  kurtyny.  Z  tym  wszystkim  wiąŜe  się  powiększenie
obszaru  miasta.  Powstała  wtedy  we  Włoszech  koncepcja  miasta  „idealnego”  z  powiązania
nowoczesnego  geometrycznego  zarysu  fortyfikacji  z  dąŜeniem  do  geometrycznego  układu  placów,
ulic  i  zieleńców.  Miasta  takie  musiały  być  budowane  od  nowa  i  rozwiązywały  problem  obronności
komplikując  jednocześnie  zabudowę  i  organizację  Ŝycia  cywilnego.  Zrealizowanym  przykładem
takiego  miasta  jest  nieduŜa  forteca  „Palma  Nuowa”  pomysłu  Vincenca  Scamozziego  na  północ  od
Udine.

Koncepcja miasta oparta jest na bazie dziewięciokąta foremnego ogrodzonego murem z dziewięcioma
wysuniętymi  bastionami  w  kształcie  serca.  Mury  otoczone  są  fosą  o  zarysie  dziewięcioramiennej
gwiazdy. Do miasta prowadzą trzy drogi z fosami. Wewnątrz miasta ulice ułoŜone są promieniście od
centrum  znajdującym  się  w  rynku  w  kierunku  wierzchołków  oraz  środków  boków.  Kwartały
zabudowy wydzielone są przez równoległe do boków ulice. Place znajdują się w kaŜdym wierzchołku
i między wybranymi czterema kwartałami.

Zamość –  polskie miasto idealne, „perła polskiego renesansu”

Miasto  zostało  zaprojektowane  przez  włoskiego
architekta  Bernardo  Morando  na  zlecenie  kanclerza
Jana Zamoyskiego.
Miasto  posiadało  fortyfikacje  bastionowe  typu
nowowłoskiego  (łączna  dł.  2,5km)  i  trzy  bramy
wjazdowe:

Starą

Lwowską,

Starą

Lubelską

i Szczebrzeska.
Miasto

posiadało

szachownicowy

układ

ulic

z  Rynkiem  Wielkim  pośrodku  i  dwoma  placami
handlowymi.  Miało  dwie  główne  osie,  przy  których
znajdowały się waŜniejsze budowle.
Z  załoŜenia  miało  do  być  miasto  wielokulturowe

i wielowyznaniowe ( znajdowały się tu świątynie 3 religii: kościół katolicki, cerkiew prawosławna
i synagoga Ŝydowska).

Ratusz
Pierwotny  budynek  zaprojektował  Morando.  Obecny
został wzniesiony przez Jaroszewicza i Wolfa.
W  odróŜnieniu  od  miast  średniowiecznych  ratusz  nie
znajduje się w centralnej części placu głównego, ale jest
przesunięty  do  pierzei  północnej.  Przy  Rynku  Wielkim
znajdują się  kamienice  nieco  wyŜsze  w  niŜ  w  pozostałej
starej  części  miasta.  Zachowało  się  wiele  oryginalnych
kamienic,  które  są  częściowo  zrekonstruowane  po
przebudowach  mających  miejsce  w  czasach  zaborów,
kirdy z Zamościa chciano uczynić „Wielką Twierdzę”.

Katedra

budowę rozpoczęto w 1587r.

styl – renesans lubelski

wymiary: 45x30m

trzynawowa bazylika z wyŜszą nawą główną

rzędy kaplic przy kaŜdej nawie bocznej

sklepienia kolebkowe z lunetami

małe, zamknięte, wieloboczne prezbiterium

Synagoga

Zbudowana w latach 1610-20

Murowany budynek na planie prostokąta o wym.
11,6x12,2m

Grzebieniasta attyka zasłaniająca tzw. dach
pogrąŜony

Aron ha-kodesz – kamienna wnęka
z bogatym obramowaniem przeznaczona na zwoje
Tory

Kraków

Kraków powstał na bazie układu handlowego. W socrealizmie chciano zlikwidować historyczny
Kraków (miał zostać jedynie Wawel, kościół na Skałce i kościół św. Anny)