34
4. Narz
ą
d
ż
ucia w okresie niemowl
ę
cym
Jama ustna noworodka, jest narz
ą
dem zło
ż
onym, dochodz
ą
cym w trakcie rozwo-
ju do du
ż
ego zró
ż
nicowania. Jest ona
ś
ci
ś
le zwi
ą
zana z innymi rozwijaj
ą
cymi si
ę
na-
rz
ą
dami i pozostaje z nimi we wzajemnych zale
ż
no
ś
ciach przez całe
ż
ycie. Spełnia
wiele czynno
ś
ci fizjologicznych, niektóre z nich, typowe dla okresu dojrzałego, nie s
ą
w pełni wykształcone, ale zgodne z wymogami młodego organizmu. Charaktery-
styczne cechy jamy ustnej, typowe tylko dla okresu noworodkowego, zanikaj
ą
w spo-
sób naturalny w miar
ę
rozwoju. Pewne jej szczegóły anatomiczne s
ą
swoiste, przej-
ś
ciowe i typowe tylko w tym okresie.
Jama ustna tworzy przestrze
ń
zamkni
ę
t
ą
. Od strony gardła zamyka j
ą
zwisaj
ą
ce
nisko i układaj
ą
ce si
ę
na nasadzie j
ę
zyka podniebienie mi
ę
kkie, stanowi
ą
ce tzw. tyl-
ne zamkni
ę
cie. Od przodu zamkni
ę
ta jest wargami, które maj
ą
ostr
ą
wyra
ź
n
ą
lini
ę
odgraniczaj
ą
c
ą
od skóry. Wypełniona jest cała relatywnie du
ż
ym j
ę
zykiem, który od
góry styka si
ę
z podniebieniem twardym i mi
ę
kkim, bokami przylega do policzków,
układaj
ą
c si
ę
w wolnej przestrzeni pomi
ę
dzy wałami dzi
ą
słowymi, a wi
ę
c zajmuje
jam
ę
ustn
ą
wła
ś
ciw
ą
i przedsionek.
Podniebienie - jest płaskie, a dno jamy ustnej płytkie. Krta
ń
poło
ż
ona jest wysoko
w stosunku do jamy nosowo-gardłowej, a wej
ś
cie do niej znajduje si
ę
powy
ż
ej dolno-
tylnego brzegu podniebienia mi
ę
kkiego. Ten układ anatomiczny warunkuje fenomen
okresu noworodkowego — mo
ż
liwo
ś
ci jednoczesnego ssania, połykania i oddycha-
nia. Kształtuje to prawidłowy tor oddychania przez nos. Umiej
ę
tno
ść
wykonywania
jednocze
ś
nie tych trzech czynno
ś
ci zanika wraz ze wzrostem, zmian
ą
poło
ż
enia j
ę
-
zyka i formowania si
ę
jamy nosowo-gardłowej.
Wały dzi
ą
słowe maj
ą
kształt półkolisty, a pó
ź
niej, w miar
ę
rozwoju, przybieraj
ą
form
ę
połowy elipsy w szcz
ę
ce i paraboli w
ż
uchwie. We wczesnym okresie nowo-
rodkowym wały dzi
ą
słowe przy najwi
ę
kszym zbli
ż
eniu nie stykaj
ą
si
ę
całkowicie ze
sob
ą
, co jest widoczne szczególnie wyra
ź
nie w odcinku przednim. Ta pionowa szpa-
ra zmniejsza si
ę
, a nawet zamyka w miar
ę
, jak zbli
ż
a si
ę
okres z
ą
bkowania. Wały
dzi
ą
słowe nie przechodz
ą
łagodn
ą
lini
ą
w podniebienie. Granica ta jest zaznaczona
wyra
ź
nym rowkiem podniebienno-wyrostkowym. Kształt ich nadaj
ą
le
żą
ce w tkan-
kach mi
ę
kkich zawi
ą
zki z
ę
bów mlecznych, które niekiedy uwidaczniaj
ą
si
ę
przew
ę
-
ż
eniami wałów dzi
ą
słowych. Brodawka przysieczna, która ochrania przewód nosowo-
podniebienny, jest du
ż
a, wyra
ź
na, spoista, w zwi
ą
zku z bardziej włóknistym utkaniem
35
i do
ść
cz
ę
sto ł
ą
czy si
ę
z w
ę
dzidełkiem wargi górnej, usytuowanym na szczycie wału
dzi
ą
słowego. W
ę
dzidełko j
ę
zyka jest tak
ż
e umiejscowione wysoko na szczycie sto
ż
-
ka wału dzi
ą
słowego
ż
uchwy. Zwykle stanowi cienk
ą
błonk
ę
, ale niekiedy jest grubym
fałdem włóknisto -
ś
luzowym. Wszystkie w
ę
dzidełka u noworodków s
ą
usytuowane
wysoko i w miar
ę
rozwoju wyrostka oraz jego wzrostu na wysoko
ść
, przemieszczaj
ą
si
ę
ni
ż
ej.
Tkanki mi
ę
kkie. W okresie noworodkowym istnieje specjalny układ anatomiczny
tkanek mi
ę
kkich, stwarzaj
ą
cy optymalne warunki do aktu ssania. Błona
ś
luzowa wy-
ś
ciełaj
ą
ca jam
ę
ustn
ą
— wskutek wielu wyniosło
ś
ci i pogrubie
ń
— tworzy elementy
anatomiczne typowe tylko dla wczesnego okresu rozwojowego, zanikaj
ą
ce pó
ź
niej w
ró
ż
nym czasie. U dzieci karmionych piersi
ą
elementy te mog
ą
przetrwa
ć
do 1 roku
ż
ycia. Tworz
ą
si
ę
one w ko
ń
cowej fazie
ż
ycia płodowego na podniebieniu, policzkach
i wargach, ale ostatecznie formuj
ą
si
ę
kilka dni po urodzeniu. Makroskopowo mo
ż
na
wyró
ż
ni
ć
tzw. poduszeczki wargowe, powstaj
ą
ce wskutek obrz
ę
ku dobrze ukrwio-
nych warg przy ujemnym ci
ś
nieniu wytwarzanym w czasie ssania. Powoduj
ą
one
lepsze przyssanie brodawki sutkowej. Podobnie uszczelniaj
ą
c
ą
rol
ę
pełni
ą
bardziej
mi
ę
kkie tzw. kosmki wargowe i policzkowe, wytwarzane przez pofałdowania dobrze
ukrwionej lu
ź
nej błony
ś
luzowej wy
ś
ciełaj
ą
cej. Stanowi
ą
one w
ą
skie paski na we-
wn
ę
trznej stronie warg i policzków, ułatwiaj
ą
ce przytrzymywanie brodawki sutkowej.
W ci
ą
gu kilku miesi
ę
cy, w miar
ę
wzrostu i pogł
ę
biania przedsionka, wygładzaj
ą
si
ę
.
Podobn
ą
rol
ę
pełni
ą
fałdy dzi
ą
słowe, które s
ą
szczególnie dobrze rozwini
ę
te w
przednich odcinkach wałów dzi
ą
słowych szcz
ę
ki i
ż
uchwy. Boczne wały podniebien-
ne s
ą
uło
ż
one równolegle do wałów dzi
ą
słowych po obu stronach podniebienia. Two-
rz
ą
one, wraz z rynienkowato uło
ż
onym j
ę
zykiem, dogodne ło
ż
ysko dla brodawki sut-
kowej w czasie karmienia. U dzieci karmionych sztucznie zanikaj
ą
do
ść
wcze
ś
nie, u
karmionych naturalnie mog
ą
przetrwa
ć
do pierwszego roku
ż
ycia. Rol
ę
w wyciskaniu
pokarmu z brodawki sutkowej odgrywaj
ą
poprzeczne fałdy podniebienne, wybitnie
zaznaczone tylko w okresie noworodkowym i wczesnym niemowl
ę
cym.
36
Rys. 18. Schemat elementów anatomicznych jamy ustnej noworodka. Fragment przedsionka, podnie-
bienia i wały dzi
ą
słowe: 1 — poprzeczne fałdy podniebienia, 2 — brodawka przysieczna, 3 — rowek
podniebienno-wy-rostkowy, 4 — w
ę
dzidetko wargi górnej, 5 — wały dzi
ą
stowe, 6 — przew
ęż
enia wa-
łów dzi
ą
słowych, 7 — boczne wały podniebienne ( Na podstawie Szpringer-Nadzak M. Stomatologia
wieku rozwojowego, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003)
Bibliografia
1. Szpringer-Nadzak M. Stomatologia wieku rozwojowego, Wydawnictwo Lekarskie
PZWL, Warszawa 2003)
37
5. Układ z
ę
bowy
5. 1 Cechy uz
ę
bienia człowieka.
Uz
ę
bienie człowieka cechuje:
1. difodontyzm (dwuzmienno
ść
z
ę
bów) – polegaj
ą
cy na wyst
ę
powaniu dwóch gene-
racji z
ę
bów (z
ę
bów mlecznych a nast
ę
pnie z
ę
bów stałych),
2. heterodontyzm – charakteryzuj
ą
cy si
ę
zró
ż
nicowaniem kształtów i wielko
ś
ci z
ę
bów
w zale
ż
no
ś
ci od ich przeznaczenia.
Z
ę
by człowieka zbudowane s
ą
z 3 cz
ęś
ci: korony z
ę
ba (corona dentis), szyjki z
ę
-
ba (cervix dentis) – pokrytej dzi
ą
słem i korzenia z
ę
ba (radix dentis) który tkwi w z
ę
-
bodole i jest zako
ń
czony szczytem korzenia z
ę
ba (apex radicis dentis). W zale
ż
no
ś
ci
od przyj
ę
tego podziału korona i korze
ń
s
ą
ró
ż
nie definiowane. Według podziału zwa-
nego anatomicznym, korona jest cz
ęś
ci
ą
z
ę
ba pokryt
ą
szkliwem. Według podziału
klinicznego jest to ta cz
ęść
korony, która znajduje si
ę
ponad dzi
ą
słem. Korze
ń
ana-
tomiczny jest to cz
ęść
z
ę
ba pokryta cementem, podczas gdy według podziału kli-
nicznego jest to cz
ęść
z
ę
ba znajduj
ą
ca si
ę
poni
ż
ej brzegu dzi
ą
słowego. Szyjka jest
cz
ęś
ci
ą
z
ę
ba ł
ą
cz
ą
ca koron
ę
anatomiczn
ą
i korze
ń
anatomiczny. Ze wzgl
ę
du na bu-
dow
ę
histologiczna wyró
ż
nia si
ę
w z
ę
bie nast
ę
puj
ą
ce warstwy tkanek:
a. szkliwo - najtwardsza tkanka w ludzkim organizmie; pokrywa koron
ę
,
b. z
ę
bina - stanowi główn
ą
cz
ęść
z
ę
ba,
c. miazga - wypełnia komor
ę
z
ę
ba oraz kanał korzenia; w skład miazgi wchodz
ą
naczynia krwiono
ś
ne, nerwy i tkanka ł
ą
czna
d. cement – pokrywa korze
ń
.
Rys. 19. Budowa z
ę
ba - przekrój
38
W skład uz
ę
bienia człowieka wchodz
ą
z
ę
by jednokorzeniowe i wielokorzeniowe.
Do z
ę
bów jednokorzeniowych nale
żą
siekacze i kły (w uz
ę
bieniu mlecznym) oraz
przedtrzonowe z
ę
by
ż
uchwy i drugie przedtrzonowe z
ę
by szczeki (w uz
ę
bieniu sta-
łym). Do z
ę
bów dwukorzeniowych zalicza si
ę
pierwsze przedtrzonowe z
ę
by szcz
ę
ki
(uz
ę
bienie stałe), zeby trzonowe
ż
uchwy (uz
ę
bienie mleczne i stałe). Trzykorzenio-
wymi z
ę
bami s
ą
stałe z
ę
by trzonowe szcz
ę
ki.
W stomatologii wyró
ż
nia si
ę
nast
ę
puj
ą
ce powierzchnie z
ę
ba:
-
powierzchni
ę
podniebienn
ą
– od strony podniebienia w szcz
ę
ce lub j
ę
zykow
ą
w
ż
uchwie,
-
powierzchni
ę
przedsionkow
ą
, zwan
ą
równie
ż
wargow
ą
lub policzkow
ą
od
strony przedsionka jamy ustnej,
-
powierzchni
ę
ż
uj
ą
c
ą
w trzonowcach i przedtrzonowcach lub brzeg sieczny w
siekaczach i kłach,
-
powierzchnie mezjaln
ą
od strony po
ś
rodkowej ciała,
-
powierzchnie dystaln
ą
przeciwn
ą
do linii po
ś
rodkowej ciała
Rys. 20. Powierzchnie z
ę
bów
39
5.2 Fizjologia rozwoju uz
ę
bienia
Rozwój układu z
ę
bowego jest procesem, który zaczyna si
ę
34 dnia
ż
ycia płodo-
wego i ko
ń
czy około 20 roku
ż
ycia. Rozwój ten jest skorelowany z rozwojem i funkcj
ą
innych elementów składaj
ą
cych si
ę
na narz
ą
d
ż
ucia. Cały proces rozwojowy mo
ż
na
podzieli
ć
na nast
ę
puj
ą
ce okresy:
1. Tworzenie zawi
ą
zków z
ę
bowych:
a. bujanie tkanki nabłonkowej,
b. wyró
ż
nicowanie si
ę
tkanki mezenchymatycznej
c. wytwarzanie ostatecznego zawi
ą
zka z
ę
bowego.
2. Tworzenie i ró
ż
nicowanie tkanek swoistych z
ę
ba (histogeneza)
3. Ukształtowanie korzenia, z
ę
biny korzeniowej, tworzenie cementu oraz wyrzynanie
z
ę
bów.
Pocz
ą
tkiem procesu rozwojowego jest tworzenie si
ę
fałdów nabłonkowych zwa-
nych listewkami z
ę
bowymi, około 34 – 40 dnia
ż
ycia płodowego. W wyniku namna-
ż
ania si
ę
komórek w okre
ś
lonych miejscach, na bocznych powierzchniach listewek
tworz
ą
si
ę
zgrubienia zwane narz
ą
dami szkliwotwórczymi lub p
ą
czkami. W wyniku
intensywnych podziałów komórek, narz
ą
d szkliwotwórczy przybiera kształt kolbowaty
i coraz gł
ę
biej wpukla si
ę
w tkank
ę
mezodermaln
ą
, która z kolei wpukla si
ę
w obr
ę
b
p
ą
czka przybieraj
ą
cego kształt czapeczki. W wyniku post
ę
puj
ą
cego wzrostu i stałej
integracji obu tkanek, narz
ą
d szkliwotwórczy przekształca si
ę
z formy czapeczki w
posta
ć
dzwonu, otaczaj
ą
c coraz bardziej tkank
ę
mezodermaln
ą
, zwan
ą
brodawk
ą
z
ę
bow
ą
. W tym okresie na skutek zag
ę
szczania si
ę
tkanki mezodermalnej dookoła
narzadu szkliwotwórczego i wpuklonej w niego brodawki z
ę
bowej, organizuje si
ę
wo-
reczek z
ę
ba. Twór ten, zwany p
ę
cherzykiem z
ę
bowym, składa si
ę
nast
ę
puj
ą
cych
elementów:1) narz
ą
du szkliwotwórczego, 2) brodawki z
ę
ba, 3) woreczka z
ę
ba. W
wyniku dalszego rozwoju powstan
ą
z nich tkanki układu z
ę
bowego.
1. Narz
ą
d szkliwotwórczy składa si
ę
z: a) nabłonka wewnetrznego, b) nabłonka
zewn
ę
trznego, c) miazgi narz
ą
du szkliwotwórczego, d) pochewki Herwiga. Funkcj
ą
narz
ą
du szkliwotwórczego jest wytwarzanie szkliwa, ukształtowanie korony z
ę
ba i
formowanie korzeni. Nabłonek wewn
ę
trzny zwrócony jest do brodawki z
ę
ba. Składa
si
ę
z walcowatych komórek zwanych ameloblastami (adamantoblasty). Komórki te
bior
ą
udział w wytwarzaniu szkliwa. Nabłonek zewn
ę
trzny zbudowany jest z jednej
warstwy spłaszczonych komórek. Komórki tej warstwy bior
ą
udział w od
ż
ywianiu
miazgi narz
ą
du szkliwotworczego. Miazga narz
ą
du szkliwotwórczego zbudowana jest
40
z komórek gwia
ź
dzistych. Tkanka ta po
ś
redniczy w dostarczaniu ameloblastom
składników niezb
ę
dnych do wytwarzania szkliwa. Pochewka Hertwiga jest to p
ę
tla
nabłonka powstała u podstawy brodawki w miejscu przej
ś
cia nabłonka wewn
ę
trzne-
go w nabłonek zewnetrzny. Funkcj
ą
jej, jest formowanie korzeni z
ę
bów.
2. Brodawka z
ę
ba. Jest tkank
ą
ł
ą
czna galaretowat
ą
i pochodzi z mezodermy. Na
jej powierzchni zwróconej do nabłonka wewn
ę
trznego narz
ą
du szkliwotwórczego
ró
ż
nicuj
ą
si
ę
i układaj
ą
palisadowato komórki z
ę
binotwórcze – odontoblasty. Funkcj
ą
brodawki jest wytwarzanie z
ę
biny oraz wytwarzanie zawi
ą
zka z
ę
ba.
3. Woreczek z
ę
ba (mieszek) jest ł
ą
cznotkankow
ą
osłon
ą
zawi
ą
zka z
ę
ba i składa
si
ę
z dwóch warstw.
Warstwa wewn
ę
trzna przylegaj
ą
ca do zawi
ą
zka z
ę
ba obfituje w komórki i naczy-
nia krwiono
ś
ne wnikaj
ą
ce do niej z obwodu i przechodz
ą
ce do brodawki z
ę
ba u jej
podstawy.
Warstwa zewn
ę
trzna jest bogata we włókna kolagenowe, tworzy utkanie włókni-
ste, bardziej zbite. Woreczek z
ę
ba od
ż
ywia narz
ą
d szkliwotwórczy i odgranicza za-
wi
ą
zek z
ę
ba od otoczenia, chroni
ą
c go przed czynnikami szkodliwymi. W post
ę
puja-
cym rozwoju korzeni, tkanka ł
ą
czna woreczka proliferuje nabłonkow
ą
pochewk
ę
Her-
twiga, co powoduje jej zanik. W zetkni
ę
ciu si
ę
z z
ę
bin
ą
korzeni zró
ż
nicowane ele-
menty woreczka tworz
ą
cement. Z tkanki ł
ą
cznej woreczka rozwija si
ę
oz
ę
bna, której
układ elementów strukturalnych uzale
ż
niony jest od rozwoju z
ę
bodołu, cementu ko-
rzeniowego i funkcji z
ę
ba.
5.3 Wyrzynanie z
ę
bów
Pocz
ą
tkowo zawi
ą
zki z
ę
bów mlecznych i stałych mieszcz
ą
si
ę
we wspólnych z
ę
-
bodołach. W miar
ę
wyrzynania si
ę
z
ę
bów mlecznych tworz
ą
si
ę
przegrody kostne,
oddzielaj
ą
ce z
ę
bodoły z
ę
bów mlecznych od krypt zawi
ą
zków z
ę
bów stałych. Wyrzy-
nanie z
ę
ba rozpoczyna si
ę
po uformowanie korony z
ę
ba i rozpocz
ę
ciu tworzenia si
ę
korzenia. Wyrzni
ę
cie z
ę
ba mlecznego poprzedza resorpcja tkanki chrzestnej i prze-
rwanie nabłonka. Z
ę
by stałe wyrzynaj
ą
si
ę
po resorpcji ko
ś
ci i korzeni z
ę
bów mlecz-
nych oraz przerwaniu błony
ś
luzowej. Dochodzi do poł
ą
czenia błony
ś
luzowej z
oszkliwiem, pokrywaj
ą
cym koron
ę
z
ę
ba. Poł
ą
czenie to przesuwa si
ę
w kierunku szyj-
ki z
ę
ba do momentu, gdy szyjka z
ę
ba osi
ą
gnie brzeg dzi
ą
sła.
W procesie rozwoju z
ę
ba i jego wyrzynania si
ę
, wyró
ż
nia si
ę
trzy fazy.
1. Faza przederupcyjna. Na tym etapie narz
ą
d szkliwotwórczy zawi
ą
zka z
ę
ba
mlecznego w pełni kształtuje koron
ę
. Nast
ę
puje stopniowa mineralizacja szkliwa i
41
z
ę
biny. Odbywa si
ę
ruch zawi
ą
zka w jego osi długiej pionowo ku płaszczy
ź
nie zgryzu
i w kierunku do
ś
rodkowym.
2. Faza przedfunkcyjna - zaczyna si
ę
formowanie korzeni z
ę
ba i proces wyrzyna-
nia si
ę
korony z
ę
ba
3. Faza funkcyjna – po wyrzni
ę
ciu si
ę
całej korony i osi
ą
gni
ę
ciu przez ni
ą
kontaktu z
z
ę
bami przeciwstawnymi ustaje ruch pionowy, odbywaj
ą
si
ę
ruchy z
ę
ba zwi
ą
zane z
jego fizjologiczna funkcj
ą
. Odbywa si
ę
dalsze formowanie i wzrost korzeni.
Wyrzynanie z
ę
bów jest powi
ą
zane z ogólnym procesem wzrastania, dojrzewania,
rozwojem ko
ść
ca. Na proces wyrzynania wpływa stan ogólny organizmu, czynno
ść
gruczołów wydzielania wewn
ę
trznego. Czas i kolejno
ść
wyrzynania z
ę
bów ró
ż
ni si
ę
do pewnego stopnia w ró
ż
nych rejonach geograficznych. Dobre warunki bytowe
przyczyniaj
ą
si
ę
do wcze
ś
niejszego z
ą
bkowania.
42
Rys. 21. Schematyczny przekrój przez formuj
ą
cy si
ę
zawi
ą
zek z
ę
ba, stan przed wyr
ż
ni
ę
ciem i wyrzy-
nanie si
ę
z
ę
ba: a —8. tydzie
ń
, b— 10. tydzie
ń
, c— 11. tydzie
ń
, d— 12. tydzie
ń
, e — 4. miesi
ą
c, f— 6.
miesi
ą
c, g— 8. miesi
ą
c, h — okres po wyr
ż
ni
ę
ciu si
ę
z
ę
ba ( Na podstawie Szpringer –Nodzak Stoma-
tologia wieku rozwojowego , Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003).
43
Ogólne zasady wyrzynania z
ę
bów:
1. Z
ę
by
ż
uchwy wyrzynaj
ą
si
ę
przed z
ę
bami szczeki.
2. Z
ę
by szcz
ę
ki wyrzynaj
ą
si
ę
około 3 miesi
ę
cy pó
ź
niej ni
ż
z
ę
by
ż
uchwy w poszcze-
gólnych grupach.
3. Najwi
ę
ksze odchylenia od kolejno
ś
ci wyrzynania dotycz
ą
z
ę
bów przedtrzonowych.
4. Proces wyrzynania z
ę
bów nast
ę
puje zazwyczaj wcze
ś
niej u dziewcz
ą
t ni
ż
u chłop-
ców.
5. Dynamika wyrzynania z
ę
bów podlega wpływom dziedzicznym.
6. U dzieci o słabszym umi
ęś
nieniu wyrzynanie z
ę
bów stałych jest opó
ź
nione.
7. Wyrzynanie z
ę
ba nie jest jednoznaczne z zako
ń
czeniem jego rozwoju, który trwa
przez nast
ę
pne 2-3 lata.
8.
Ś
rednie liczby wyrzni
ę
tych z
ę
bów stałych s
ą
wy
ż
sze u dziewcz
ą
t ni
ż
u chłopców.
9.
Ś
rednie liczby wyrzni
ę
tych z
ę
bów s
ą
wy
ż
sze w
ż
uchwie ni
ż
w szcz
ę
ce zarówno u
dziewcz
ą
t, jak i u chłopców.
W czasie wyrzynania z
ę
bów mlecznych i stałych mog
ą
pojawia
ć
si
ę
nast
ę
puj
ą
ce
odchylenia:
1. Z
ę
by wrodzone – obserwowane w jamie ustnej przy urodzeniu
2. Z
ę
by noworodkowe – pojawiaj
ą
si
ę
do 30 dnia po porodzie
3. Przedwczesne z
ą
bkowane - z
ę
by wyrzynaj
ą
si
ę
przed ustalonymi terminami –
przy z
ę
bach mlecznych przed 5 miesi
ą
cem
ż
ycia, przy z
ę
bach stałych przed 6 ro-
kiem
ż
ycia. W przyspieszonym wyrzynaniu z
ę
bów obserwuje si
ę
słabsze zminerali-
zowanie z
ę
bów.
4. Opó
ź
nione wyrzynanie wi
ąż
e si
ę
z z
ą
bkowaniem pó
ź
niejszym od ogólnie przyj
ę
te-
go – dla z
ę
bów mlecznych po 12 miesi
ą
cu
ż
ycia, dla z
ę
bów stałych po 8 roku
ż
ycia.
5. Utrudnione wyrzynanie dotyczy najcz
ęś
ciej z
ę
bów m
ą
dro
ś
ci w
ż
uchwie. Przyczyn
ą
utrudnionego wyrzynania s
ą
przeszkody mechaniczne ze strony ko
ś
ci otaczaj
ą
cej
zawi
ą
zek.
6. Przetrwały z
ą
b mleczny, który pozostaje w wyrostku z
ę
bodołowym obok zawi
ą
z-
ków z
ę
bów stałych.
7. Cz
ęś
ciowe lub całkowite zatrzymanie z
ę
ba w ko
ś
ci, głównie trzecich z
ę
bów trzo-
nowych, rzadziej kłów.
8. Zaburzenia zwi
ą
zane z nieprawidłow
ą
lokalizacj
ą
– zeby mog
ą
by
ć
przechylone,
zrotowane, ustawione poza łukiem, ustawione w nieprawidłowym porz
ą
dku.
44
9. Trzecie z
ą
bkowanie, gdy po usuni
ę
ciu lub wypadni
ę
ciu z
ę
bów stałych pojawiaj
ą
si
ę
trzecie szeregi z
ę
bów.
10. Zaburzenia kolejno
ś
ci wyrzynania z
ę
bów stałych. Zaburzenie to polega na wy-
rzynaniu si
ę
najpierw z
ę
bów siecznych górnych przy
ś
rodkowych przed z
ę
bami pierw-
szymi trzonowymi.
11. Całkowity brak zawi
ą
zków z
ę
bów (adoncja), zmniejszenie liczby z
ę
bów (hipo-
doncja) oraz zwi
ę
kszenie liczby z
ę
bów (hiperdoncja)
12. Wyrzynanie z
ę
bów dodatkowych w nietypowych dla nich obszarach twarzocza-
szki ( np. w obrebie oczodołu, podniebienia twardego, jamy nosowej)
13. Zaburzenie wzorca wyrzynania dotyczy tzw. erupcji ektopowej – wyrzynania si
ę
z
ę
ba na niewła
ś
ciwym miejscu wyrostka z
ę
bodołowego
14. Reinkluzja – zjawisko ponownego zagł
ę
biania si
ę
cz
ęś
ciowo lub całkowicie wy-
rzni
ę
tego z
ę
ba. Zaburzenie to dotyczy najcz
ęś
ciej z
ę
bów trzonowych mlecznych,
rzadko innych z
ę
bów mlecznych i z
ę
bów stałych.
5.3.1 Wyrzynanie z
ę
bów mlecznych
Z
ę
by mleczne kształtuj
ą
si
ę
z 20 zawi
ą
zków (10 w szcz
ę
ce i 10 w
ż
uchwie). Uz
ę
-
bienie mleczne stanowi
ą
z
ę
by sieczne przy
ś
rodkowe, z
ę
by sieczne boczne, kły oraz
pierwsze i drugie z
ę
by trzonowe. Wyrzynanie nast
ę
puje parami w grupach jedno-
imiennych, najpierw w
ż
uchwie a potem w szcz
ę
ce. Podczas wyrzynania si
ę
z
ę
bów
mlecznych wyró
ż
nia si
ę
trzy okresy. W pierwszym okresie (0,5 – 1,5 rok
ż
ycia) wy-
rzynaj
ą
si
ę
przy
ś
rodkowe i boczne siekacze, w drugim (1 –2 rok
ż
ycia) pierwsze z
ę
by
trzonowe i kły oraz w trzecim (2- 3 rok
ż
ycia) drugie z
ę
by trzonowe.
Miesi
ą
ce
ż
ycia
Miesi
ą
ce
ż
ycia
szcz
ę
ka
ż
uchwa
szcz
ę
ka
ż
uchwa
Grupy z
ę
bów
dziewcz
ę
ta
chłopcy
Siekacze przy
ś
rodkowe
6-12
6-10
6-12
6-10
Siekacze boczne
6-16
7-18
8-14
8-15
kły
15-24
16-24
15-23
15-22
Pierwsze z
ę
by trzonowe
10-17
10-18
12-19
12-19
Drugie z
ę
by trzonowe
21-31
21-31
21-31
21-31
Tab.1 Wyrzynanie z
ę
bów mlecznych (wg. Szpringer, Czarnockiej, Janiuchy)
45
Około 4 roku
ż
ycia dochodzi do znacznego wzrostu szcz
ę
ki i
ż
uchwy. Powstaj
ą
zwi
ę
kszone przerwy pomi
ę
dzy z
ę
bami mlecznymi zwane lukami fizjologicznymi. W
ten sposób zostaje przygotowane miejsce dla wi
ę
kszych i szerszych z
ę
bów stałych.
Podczas dalszego rozwoju szczeki i
ż
uchwy oraz narz
ą
du
ż
ucia, z
ę
by mleczne ule-
gaj
ą
fizjologicznemu starciu, a ich korzenie podlegaj
ą
procesom resorpcyjnym. Re-
sorpcja korzeni z
ę
bów mlecznych jest procesem długotrwałym; trwa około 2 - 4 lat. W
miejsce zresorbowanych korzeni z
ę
bów mlecznych przemieszczaj
ą
si
ę
zawi
ą
zki z
ę
-
bów stałych. Od 6 do 11 roku
ż
ycia w jamie ustnej stwierdza si
ę
obecno
ść
z
ę
bów
mlecznych i stałych. Jest to okres uz
ę
bienia mieszanego.
5.3.2 Wyrzynanie z
ę
bów stałych
Z
ę
by stałe kształtuj
ą
si
ę
z 32 zawi
ą
zków (16 w szcz
ę
ce i 16 w
ż
uchwie). W
ś
ród
z
ę
bów stałych rozró
ż
niamy zeby sieczne przy
ś
rodkowe i boczne, kły, z
ę
by przed-
trzonowe i z
ę
by trzonowe.
Podczas wyrzynania z
ę
bów stałych mo
ż
na wyró
ż
ni
ć
trzy okresy. W pierwszym (6-
9 lat) wyrzynaj
ą
si
ę
pierwsze z
ę
by trzonowe oraz przy
ś
rodkowe i boczne z
ę
by siecz-
ne. W drugim okresie (10- 14 lat) wyrzynaj
ą
si
ę
kły, pierwsze i drugie z
ę
by przedtrzo-
nowe oraz drugie z
ę
by trzonowe. Trzecie z
ę
by trzonowe wyrzynaj
ą
si
ę
powy
ż
ej 17-
18 roku
ż
ycia.
Z
ę
by
ż
uchwy wyrzynaj
ą
si
ę
wcze
ś
niej ni
ż
z
ę
by szcz
ę
ki we wszystkich grupach z
wyj
ą
tkiem z
ę
bów przedtrzonowych.
46
Z
ę
by
Pocz
ą
tek
mineralizacji
Wykształcenie
korony
Wyrzynanie
Uformowanie
korzenia
Szcz
ę
ka
Siekacze
przy
ś
rodkowe
3-4 miesi
ą
c
4-5 r.
ż
7-8 r.
ż
10 r.
ż
Siekacze
boczne
1 r.
ż
.
4-5 r.
ż
8-9 r.
ż
11 r.
ż
kły
3-5 miesi
ą
c
6-7 r.
ż
11-12 r.
ż
13-15 r.
ż
Pierwsze
przedtrzonowe
1,5 r.
ż
.
5-6 r.
ż
10-11 r.
ż
12-13 r.
ż
Drugie przed-
trzonowe
2,5 r.
ż
.
6-7 r.
ż
10-12 r.
ż
12-14 r.
ż
Pierwsze trzo-
nowe
Od urodzenia
2,5-3 r.
ż
6-7 r.
ż
9-10 r.
ż
Drugie trozno-
we
3 r.
ż
.
7-8 r.
ż
12-13 r.
ż
14-16 r.
ż
Trzecie trzo-
nowe
7-9 r.
ż
12-16 r.
ż
17-25 r.
ż
18-25 r.
ż
Ż
uchwa
Siekacze
przy
ś
rodkowe
3-4mies
4-5 r.
ż
6-7 r.
ż
9 r.
ż
Siekacze
boczne
3-4mies.
4-5 r.
ż
7-8 r.
ż
10 r.
ż
kły
4-5 mies
6-7 r.
ż
9-11 r.
ż
12-13 r.
ż
Pierwsze
przedtrzonowe
1,5-2 r.
ż
.
5-6 r.
ż
10-12 r.
ż
13-14 r.
ż
Drugie
przedtrzonowe
2,5 r.
ż
6-7 r.
ż
11-12 r.
ż
13-14 r.
ż
Pierwsze
trzonowe
Od urodzenia
2,5-3 r.
ż
6-7 r.
ż
9-10 r.
ż
Drugie
trzonowe
2,5-3 r.
ż
7-8 r.
ż
11-13 r.
ż
14-15 r.
ż
Trzecie
trzonowe
8-10 r.
ż
.
12-16 r.
ż
17-21 r.
ż
10-25 r.
ż
Tab.2 Rozwój z
ę
bów stałych (wg Kronfelda i Logana)