455

WPŁYW STRESU NA ORGANIZM CZŁOWIEKA

Rozwijająca się w bardzo szybkim tempie cywilizacja, rozwój techniki, szybkie tempo
Ŝ

ycia rodzinnego, społecznego w róŜnorodny sposób i bez przerwy oddziałują na biologiczny

i psychiczny stan człowieka. Tempo to sprawia, Ŝe Ŝyjemy w ciągłym stresie, który moŜe
spowodować całkowite załamanie umysłowe lub fizyczne ,o ile na czas nie zostaną podjęte
zdecydowane

rodki

zaradcze.

Stres

stanowi

powaŜny

problem

dzisiejszych

zindustrializowanych  społeczeństw.  Jest  odpowiedzialny  za  wiele  chorób,  bywa  przyczyną
głębokiego bólu i Ŝyciowych tragedii.
Jak brzmi definicja stresu? W literaturze przedmiotu czytamy, Ŝe jest to zespół powiązanych
procesów  w  organizmie  i  systemie  nerwowym  stanowiących  ogólną  reakcję  osobnika  na
działanie  bodźców  lub  sytuacji  niezwykłych,  trudnych,  zakłócających,  zagraŜających,
przykrych  lub  szkodliwych  zwanych  stresorami.  Stres  to  obszerny  proces    obejmujący
złoŜone zjawiska biochemiczne, fizjologiczne, behawioralne i psychiczne, z których wiele ma
bezpośredni lub pośredni związek ze zdrowiem
Inaczej  powiemy  Ŝe:  stres  to  proces,  za  pomocą  którego  czynniki  środowiskowe  zagraŜają
równowadze organizmu lub ją naruszają i za pomocą którego organizm reaguje na zagroŜenie.

Stres to pojęcie, którego istnienie zakłada się po to, aby wyjaśnić pewne  formy zachowania.
Zwykle uwaŜa się  go za czynnik pośredniczący,  jako nieobserwowalne hipotetyczne pojęcie
o którym się wnioskuje, aby wyjaśnić pewne obserwowalne zachowania.
Wiele  zewnętrznych wydarzeń lub sytuacji niesie rozmaite problemy, .niektóre lub wszystkie
mogą  być  w  pewnych  warunkach  uznane  za  stresujące.  Podejmując  próby  sklasyfikowania
rodzajów  stresorów  według licznych wymiarów, łącznie z długością oddziaływania stresora,
wielkością  reakcji  przez  niego  wywołanej  i  liczbą  osób,  na  które  wpłynął,  Lazarus  i  Cohen
( 1977 ) opisali trzy główne kategorie stresów :
1)

Kataklizmy  –  oznaczają  wypadki  zdarzające  się  kilku  osobom  lub  całym  społecznością
jednocześnie.  Zwykle  są  nieprzewidywalne  np.  klęski  Ŝywiołowe,  wojny,  skaŜenie  na
duŜą  skalę  .Pewnym  pozytywnym  znakiem  w  przypadku  tych  stresorów  jest  fakt,  Ŝe
ludzie dzielą stres z innymi, którzy przechodzą te same trudności, oraz otrzymują pomoc
i  wsparcie  społeczne  na  szeroką    skalę.  Powrót  do  dawnego  stanu  po  zadziałaniu  tego
stresora jest zazwyczaj długotrwały.

Stresory osobiste – dotyczą poszczególnych osób, są to takie zdarzenia jak np. śmierć
bliskiej osoby, rozwód, choroba nie zdanie egzaminu, utrata pracy. Mogą lecz nie muszą
być przewidywalne, wymagają ogromnych wysiłków dla poradzenia sobie ze stresem,
tym bardziej Ŝe nie występuje tutaj aspekt wsparcia lub jest ograniczony do kilku osób.

Stresory  drugoplanowe  (  środowiskowe  )  –  to  codzienne  kłopoty  Ŝyciowe  są  to  małe
lecz  uporczywe  problemy,  naleŜą  do  nich  np.  hałas  w  miejscu  pracy,  słabe  oświetlenie,
głośna muzyka, wysokie wymagania nauczyciela, są znacznie słabsze niŜ pozostałe dwie
kategorie.  Nagromadzone,  po  pewnym  czasie  mogą  stanowić  powaŜne  zagroŜenia,  ale

pojedynczo na ogół nie wyrządzają większej szkody po drugie są chroniczne. Ich wpływ
utrzymuje się przez dłuŜszy okres, a skutki działania pojawiają się stopniowo.

Obecnie w psychologii stres występuje w dwóch znaczeniach:
a)  biologicznym
b)  psychologicznym
Te  dwa  rodzaje  stresu  odnoszą  się  do  innych  obszarów  reagowania  organizmu  i  są  ściśle  ze
sobą  związane.  Procesy  umysłowe  bowiem  są  w  ścisłym  związku  z  przebiegającymi  w
organizmie zmianami fizjologicznymi,  a udowodnił to w swoich badaniach na początku XX
w.  fizjolog  Walter  Cannon  (  który  jako  pierwszy  uŜył  terminu  s  t  r  e  s  )  zwrócił  uwagę,  Ŝe
stresory  emocjonalne  takie  jak:  ból,  strach  i  gniew  powodują  istotne  zmiany
w  funkcjonowaniu  fizjologicznym.  Cannon  zwracał  uwagę  na  waŜną  „funkcję
bezpieczeństwa”  adrenaliny  i  noradrenaliny.  Sugerował,  Ŝe  hormony  te  odgrywają
szczególną  rolę  w  adaptacji,  pobudzając  organizm  –  układ  nerwowy  (AUN  )  oraz  układ
gruczołów  dokrewnych      (przysadki  i  nadnercza  )  a  tym  samym  umoŜliwiając  mu  szybszą
reakcję  na  niebezpieczeństwo.  Tak  więc  człowiek,  odczuwając  ogromny  strach  lub  gniew,
doznaje pobudzenia, które moŜe być nieprzyjemne, ale przygotowuje go do działania  przeciw
bodźcowi,  który ten stan wywołał. „ Walcz lub uciekaj” to zdolność organizmu do stawiania
oporu lub moŜliwość ucieczki w obliczu zagraŜającej sytuacji.
Tę wczesną koncepcje stresu emocjonalnego rozwinął i naukowo dopracował Hans Seyle.
Stres  w  ujęciu  biologicznym  to  zespół  zmian  fizjologicznych  organizmu  pojawiających  się
w odpowiedzi na działanie bodźców szkodliwych.
Hans  Selye  prowadził  badania  nad  tymi  zmianami,  które  pozwoliły  mu  na  stworzenie  teorii
ogólnego zespołu przystosowania GAS.:
Reakcja stresu rozwija się przez trzy stadia:
1)

Stadium reakcji alarmowej

Stadium odporności

Stadium wyczerpania

W stadium reakcji alarmowej wyróŜniamy dwie fazy:
1)

Faza szoku – to początkowy bezpośredni wpływ czynnika szkodliwego na organizm,
który reaguje takimi sygnałami fizjologicznymi jak : spadek ciśnienia krwi czy obniŜenie
ciepłoty ciała.

Faza  przeciwdziałania  szokowi  –  organizm  podejmuje  aktywny  wysiłek  obronny.  Budzi
się  w  człowieku  pierwotny  instynkt  przeŜycia  wywołujący  specyficzną  reakcję  fizyczną
i  chemiczną.  Związana  jest  ona  ze  zwiększoną  produkcją  adrenaliny  –  hormonu
wytwarzanego w  gruczołach nadnerczy. Pełni on rolę tzn. mediatora układu nerwowego.
Adrenalina wydzielana jest bezpośrednio do krwiobiegu, dzięki czemu skutki jej działania
są natychmiastowe. Przygotowuje organizm do ucieczki bądź do walki – stawienia czoła
wyzwaniu.

Zwiększony przypływ adrenaliny do krwi pojawia się w reakcji zarówno na stres biologiczny
jak  i  psychologiczny  (emocjonalny).Przygotowuje  tkanki  i  narządy  wewnętrzne  do  szybkiej
reakcji na kryzys. Zwiększa tempo i siłę pracy serca oraz podnosi ciśnienie krwi. Przyśpiesza
takŜe  przemianę  glikogenu  w  glukozę,  dostarczając  w  ten  sposób  dodatkową  energię  do
mięśni.  Oddech  ulega  przyśpieszeniu  poniewaŜ  płuca  usiłują  zaczerpnąć  większą  dawkę
tlenu. Temperatura organizmu podnosi się, jednocześnie zostaje zatrzymany proces trawienia.
     W  stadium  odporności  organizm  względnie  dobrze  znosi  czynniki  szkodliwe  działające
dłuŜszy czas lecz słabiej toleruje czynniki uprzednio nieszkodliwe.
     Stadium  wyczerpania  następuje  wtedy  gdy  organizm  nie  jest  w  stanie  zwalczyć
działających    stresorów.  A  pojawiające  się  pobudzenie  organizmu  jest  wskaźnikiem
rozregulowania funkcji fizjologicznych i utraty zdolności obronnych organizmu.

Trzy fazy ogólnego zespołu adaptacyjnego GAS według Selyego

Hans Selye rozróŜnia dwa rodzaje stresu:
-

konstruktywny

destrukcyjny

Pierwszy  nazywa    eustresem  -  wzmoŜone  wydzielanie  adrenaliny  moŜe  spowodować
poŜyteczną  i  pozytywną  reakcję  na  sytuacje  niebezpieczne.  Jest  siłą  umoŜliwiającą
człowiekowi  skuteczne  działanie  w  chwili  kryzysu,  mobilizowanie  maksymalnych  sił  i
potencjału  w  celu  odwrócenia  groŜącej  katastrofy.  Człowiek  sięga  do  swoich  rezerw
psychofizycznych, dzięki którym przekracza granice przeciętności.
Drugi  to  dystres    –  zbyt  intensywny  i  długotrwały  stan  stresu  moŜe  mieć powaŜne  działanie
destrukcyjne. MoŜe uszkadzać układ immunologiczny, sprawiając, Ŝe osoba Ŝyjąca w stresie
będzie bardziej podatna na choroby. Utrata energii w wyniku nieustannego stresu sprawia, Ŝe
organizm staje się niezdolny do codziennej regeneracji.
      Pojęcie  stresu  psychologicznego  postrzegane  jest  przez  naukowców  jako  przebywanie
człowieka  w  sytuacji  trudnej,  niepoŜądanej  dla  niego,  przekraczającej  jego  moŜliwości
adaptacyjne. Odnosi się to do stanu organizmu wywołanego przez czynniki zewnętrzne.
Rozpatrując stres psychologiczny trzeba zaznaczyć dwa jego aspekty:
-

sytuację  stresową  –  to  znaczy  bodźce,  które  wywołują  zaburzenia;  to  taki  układ
warunków,  w  których  jednostka  została  nadmiernie  obciąŜona.  MoŜna  to  porównać  do
sytuacji  trudnej,  w  której  następuje  przeciąŜenie  organizmu.  Rodzaj  sytuacji  stresowej
wywołuje róŜne natęŜenia przeŜyć emocjonalnych..

reakcję stresową – są to wszelkie zmiany w zewnętrznym zachowaniu się, postawach
wywoływanych przez te właśnie bodźce, moŜe przybierać róŜne formy, takie jak:
przezwycięŜenie stresu, obrona przed stresem i załamanie psychiczne

Radzenie sobie stanowi waŜną część reakcji stresowej. Istnieją setki róŜnych jego strategii,
których moŜna uŜyć w pokonywaniu stresującego wydarzenia. Cohen i Lazarus wyróŜnili
wśród strategii radzenia sobie pięć ogólnych kategorii:
1)

D z i a ł a n i e b e z p o ś r e d i e - człowiek próbuje bezpośrednio pokierować lub
zmienić połoŜenie, uciec lub w jakiś inny sposób usunąć fizyczną obecność stresora.

S z u k a n i e i n f o r m a c j i – osoba szuka informacji na temat danej sytuacji, aby móc
zrozumieć i przewidzieć kolejne wydarzenia. Takie działanie bywa pomocne przy
rozwiązywaniu problemu lub opanowaniu emocji.

ALARM !

STADIUM

WYCZERPANIE

ODPORNOŚCI

Mobilizacja

Jeśli opór nie likwiduje

do spotkania

Radzenie sobie lub

stresora, to mechanizm

i przeciwstawienia

stawianie oporu

radzenia sobie

się stresorowi

stresorowi

wyczerpuje się

STRESOR

REAKCJA ORGANIZMU

P o w s t r z y m a n i e s i ę o d d z i a ł a n i a - czyli nie robienie niczego w danej
sytuacji. W niektórych przypadkach moŜe to być najlepsze wyjście, zwłaszcza jeŜeli
wydarzenie uzna się za krótkotrwałe.

W e w n ę t r z n e l u b u ś m e r z a j ą c e s t r a t e g i e r a d z e n i a s o b i e –
dostosowanie się do sytuacji stresującej poprzez ponowną jej ocenę

Z w r ó c e n i e s i ę d o i n n y c h po pomoc i emocjonalne wsparcie.

Zmagając się ze stresorem, człowiek czerpie z całego bogactwa rozmaitych strategii radzenia
sobie.  Ta  sama  osoba  moŜe  w  róŜnych  okresach  wybrać  strategie  wewnętrzne,  zwrócić  się
o  pomoc  do  innych  lub  szukać  informacji.  Która  strategia  zostanie  wykorzystana  w  danym
momencie,  zaleŜy  w  duŜej  mierze  od  rodzaju  stresora  oraz  problemów  występujących  w
określonej sytuacji, w której doszło do stresującego wydarzenia
W  stresie  psychologicznym  wywołanym  przez  obiektywne  niebezpieczeństwo,  moŜna
wyróŜnić trzy fazy:
-

zagroŜenia

działania niebezpieczeństwa

-     fazę skutków
W  pierwszej  fazie,  człowiek  dostrzega  oznaki  niebezpieczeństwa,  które  wywołują  u  niego
strach  i  lęk.  W  drugiej,  widzi  zagroŜenie,  a  takŜe  sposób  uniknięcia,  poprzez  działania
obronne. W ostatniej fazie, człowiek spostrzega  bardziej lub mniej długotrwałe skutki.
Ze  stresem  psychologicznym  mamy  do  czynienia  wtedy,  gdy  określony  bodziec  lub
konfiguracja  bodźców  zostają  ocenione  jako  sygnał  szkody  (  krzywda,  zagroŜenie  lub
wyzwanie ) Proces oceny zagroŜenia według Lazarusa ma dwie podstawowe formy są to:
a)

ocena pierwotna – odnosi się do zdarzenia, zadajemy sobie pytanie: Jaką cenę za to
zapłacę? Zdarzenie, które wiąŜe się z krzywdą stratą zagroŜeniem lub wyzwaniem, będzie
oceniane jako stresujące .Zdarzenie które nie będzie miało wpływu na nasz dobrostan
ocenimy jako – bez znaczenia.

ocena wtórna – dochodzi do niej wówczas, gdy sytuację uznamy za stresową. Odnosi się
ona do zdolności, wykorzystania zasobów własnych odporności na stres, dla opanowania
krótkotrwałej reakcji na bezpośrednio obecny stresor. Podczas oceny wtórnej zadajemy
sobie pytanie: Jak mogę poradzić sobie z tym stresem?

Oceny  pierwotnej  i  wtórnej  dokonuje  się  niemal  jednocześnie.  Im  jest  mniej  zagroŜeń
wtórnych, tym jest lepsza umiejętność radzenia sobie ze stresem.
      Indywidualna  tolerancja  na  stres,  determinowana  jest  przez  aktualny  stan  zdrowia
(odporność  fizyczna),  osobowość,  inteligencję,  temperament,  zdolności,  charakter  i  własne
doświadczenia.
      Funkcjonowanie  mechanizmu  stresu  moŜna  wyjaśnić,  analizując  funkcjonowanie
człowieka  w  róŜnych  sytuacjach  ,w  układzie  człowiek  –  otoczenie.  Oznacza  to,  Ŝe  człowiek
i środowisko pozostają ze sobą w dynamicznym związku, wzajemnie na siebie oddziałując.
Człowiek  jest  zaleŜny  od  otoczenia,  jego  działania,  poniewaŜ  to  ono  tworzy  róŜne  sytuacje:
zagroŜenia, trudne, normalne, czasem optymalne itp.
      Zmiany  zachowania  jednostki  w  sytuacjach  trudnych  przedstawił  J.  Reykowski
w następujący sposób:

Zmiany niespecyficzne – obejmują trzy fazy
1)

Faza mobilizacji – mobilizacja organizmu i samokontrola emocjonalna są zwiększone.
Pojawiają się reakcje obronne organizmu. Faza ta sprzyja realizacji celów.

Faza rozstrojenia – następuje naruszenie struktury czynności, a reakcje emocjonalne nie
podlegają juŜ pełnej kontroli. ObniŜa się sprawność w zakresie rozwiązywania problemów
oraz pogarsza się zdolność spostrzegania rzeczywistości, myślenia twórczego,
koncentracji i odtwarzania informacji.

Faza destrukcji – następuje dezorganizacja struktury czynności, zaburzenia funkcji
percepcyjno – poznawczej i nieraz utrata zdolności obronnych przez organizm

Zmiany specyficzne – ściśle zaleŜne od cech sytuacji trudnej
1)

Reakcje zwalczania trudności – usuwanie przeszkody, pokonywanie bariery psychicznej,
psychospołecznej. Człowiek mobilizuje wszystkie swoje siły umysłowe i fizyczne, tworzy
racjonalne koncepcje rozwiązania danego problemu.

Mechanizmy obronne – specyfiką ich jest to Ŝe działają mniej lub bardziej świadomie, to
znaczy, Ŝe jednostka która je uruchomiła nie zdaje sobie sprawy, nie potrafi o nich
pomyśleć lub powiedzieć i jest przekonana, Ŝe jej zachowanie nie jest naganne.

Według Lazarusa na zachowanie człowieka w sytuacji stresu ogromny wpływ ma osobowość
człowieka. Według tegoŜ autora czynnikami wpływającymi bezpośrednio na reakcje stresowe
są:

motywacje

moŜliwości ego ( silne lub słabe ego );

dyspozycje obronne ( tendencje do lęku, defensywność, walka, unikanie jej );

ogólna ocena własnych moŜliwości.

  JeŜeli  człowiek  posiada  optymalną  motywację  która  zmusza  go  do  podjęcia  działań  i  silne
ego jest on w stanie tą barierę pokonać. Siła ego jest związana z  poczuciem własnej wartości
i poprawnym kontakcie człowieka z rzeczywistością, zdolnością do prawidłowego odbierania
docierających informacji i realistycznego ich interpretowania. Cechy te, odgrywają ogromną
rolę  w  zachowaniach  ludzi    w  odniesieniu  do  sytuacji  trudnych.  Człowiek  o  silnym  ego,
silnym  poczuciu  własnej  wartości,  łatwiej  przejdzie  przez  trudne  nieprzewidziane  sytuacje.
Koncentrując  się  na  swoich  wewnętrznych  reakcjach  na  stres,  szybciej  przystosowuje  swój
organizm do przezwycięŜenia go.
      Osoby,  które  spostrzegają  świat  jako  źródło  zagroŜeń  frustracji  i  niebezpieczeństw  są
skłonne  do  reagowania  silnymi  reakcjami  emocjonalnymi,  wywierającymi  dezorganizujący
wpływ  na  ich  działanie.  Celem  podniesienia  komfortu  psychicznego,  stosują  mechanizmy
obronne, np.: racjonalizacja, kompensacja, projekcja itp.
Projekcja  –  to  nieświadomy  mechanizm  rzucania  na  ludzi  swoich  wad,  czy  niepoŜądanych
cech.  Przypisując  otoczeniu  negatywne  motywy  działania,  człowiek  chroni  się  przed
przyznaniem, Ŝe sam nimi się kieruje.
      Racjonalizacja  –  polega  na  nieadekwatnym  wyjaśnianiu  przyczyn  zachowania.  Szukania
przyczyn swoich niepowodzeń w otoczeniu zewnętrznym, niepowodzenia tłumaczą, Ŝe sukces
w  gruncie  rzeczy  ich  nie  interesował  lub  Ŝe  mogą  nadrobić  straty  jeszcze  intensywniejszą
pracą  na  innym  polu.  Tego  rodzaju  przeniesienie  aktywności  niejednokrotnie  słuŜy
zamaskowaniu agresji i wrogości które często towarzyszą stresom i lękom.
      Kompensacja – w tym mechanizmie obronnym, człowiek kieruje swoją aktywność na cele
podobne  do  tych,  których  nie  udało  mu  się  zrealizować.  W  wielu  społeczeństwach,
umiejętność  kompensacji,  jest  wysoko  ceniona.  Dzięki  temu  mechanizmowi  ludzie  często
osiągają fantastyczne wyniki np. w nauce.
U osób, u których występuje brak wiary w swoje uzdolnienia, którzy mają poczucie niŜszości,
odporność  na  stres  jest  mniejsza  .Ludzie  o  takich  cechach  mogą  być  lękliwi,  impulsywni.
CięŜko  im  opanować  reakcję,  a  tym  samym  przezwycięŜyć  sytuację  dla  nich  trudną.  Tego
typu zachowania uwarunkowane są równieŜ cechami temperamentu.
Stres  towarzyszy  nam  przez  całe  Ŝycie,  lecz  Ŝeby  nim  kierować  naleŜy  wiedzieć  czym  jest
i co oznacza, umieć go zwalczać gdy jest szkodliwy a wykorzystać gdy jest dobroczynny a za
to optymalne rozwiązanie odpowiedzialna jest cała struktura naszej osobowości.