ElŜbieta Mączyńska
SGH. INE PAN
GLOBALNA NIEPEWNOŚĆ A PROGNOZOWANIE BYTU I ROZWOJU
PRZEDSIĘBIORSTW
(referat na konferencję KNoP SGH, grudzień 2008)
Nie potrzebujemy powrotu do irracjonalizmów przeszłości,
Ani biernej akceptacji zmian, ani rozpaczy lub nihilizmu.
Potrzebujemy natomiast nowej, silnej strategii”.
(A.Toffler)
1
Wprowadzenie
1. Funkcjonowanie przedsiębiorstw w warunkach postindustrialnej gospodarki
nietrwałości
2. „Błędy na górze” a funkcjonowanie przedsiębiorstw
3. Długookresowe strategie przedsiębiorstw a ekonomia niepewności
4. Przedsiębiorstwo i futuryzm społeczny.
WNIOSKI
Wprowadzenie
Współcześnie jednym z najtrudniejszych w zarządzaniu przedsiębiorstwami staje się
racjonalne kształtowanie ich przyszłości. Wyraźna jest przy tym asymetria warunków
funkcjonowania przedsiębiorstw mniejszych w porównaniu z rosnącymi w siłę korporacjami
ponadnarodowymi, zwlaszcza, Ŝe te ostatnie są lub stają się autonomicznymi podmiotami
porządku światowego. Asymetria ta dotyczy zresztą takŜe innych kwestii, w tym m.in.
podatkowych i handlowych. Trudności w prognozowaniu i racjonalnym kształtowaniu
przyszłości to generalnie jeden z węzłów gordyjskich współczesności. Pod wpływem
bezprecedensowej dynamiki postępu technologicznego i innowacji technicznych,
ekonomicznych, w tym finansowych i społecznych oraz politycznych gospodarka światowa
staje się coraz mniej stabilna, coraz bardziej „przemieszczalna”, a kolejne fale innowacji
prowadzą nie tylko do poŜądanej „kreatywnej rekonstrukcji”, czy destrukcji twórczej, lecz
takŜe destrukcji przynoszącej nieodwracalne, bądź trudno odwracalne, dalekosięŜne skutki
społeczne, gospodarcze, ekologiczne i przestrzenne, radykalnie zmieniające sytuację i
warunki bytowania ludzi, przedsiębiorstw, instytucji i krajów.
Coraz częściej przedsiębiorstwa, kraje i całe regiony gospodarki globalnej zaskakiwane są
przez nieoczekiwane sploty wydarzeń oraz negatywnych, trudnych do przewidzenia i
opanowania zjawisk społecznych, gospodarczych, ekologicznych, w tym klimatycznych i in.
Spektakularnym tego dowodem jest obecny, zapoczątkowany w 2007 r. w USA globalny
kryzys finansowy i dynamizm destrukcji, jaką przynosi. Takie tytuły analiz tej problematyki
jak: „Turbo capitalismus. Plajta ostatniej utopii”, lub „Czeka nas epokowa zmiana” mówią
same za siebie
2
. Jeden z głównych ekspertów ekonomicznych Peter Bofinger, wskazuje, Ŝe
kryzys finansowy zniszczył mit Wall Street, a teraz wstrząsa świadomością społeczną”
3
.
Zarazem kryzys ten uwydatnia skomplikowaną sieć powiązań w zglobalizowanej i
1
A. Toffler , Szok Przyszłości, Wyd. Zysk i S-ka , 2000, s. 443
2
G. Steingart,, Plajta ostatniej utopii „ Tygodnik Forum”, nr 41, 2008, P. Bofinger „Czeka nas epokowa zmiana”
, Tygodnik Forum, nr 41, 2008
3
P. Bofinger,, „Czeka nas epokowa zmiana” , wyd. cyt. s.
2
globalizującej się coraz bardziej gospodarce światowej
4
. Występuje tu swego rodzaju „efekt
domina”, czemu towarzyszą rozmaite patologie w gospodarce, społeczeństwie i polityce, przy
czym szczególnie groźne są konflikty, wynikające z cywilizacyjnego podziału i skrajnego
zróŜnicowania świata
5
.
Zmieniający się burzliwie świat i „zmiany pojęciowe w końcu 20-tego i początkach 21-szego
wieku są tak głębokie, Ŝe wymagają teŜ zupełnie nowego spojrzenia w przyszłość, a więc
nowej futurologii. Wstrząsy, jakich obecnie doświadcza świat uwydatniają wyraziście, Ŝe
zabrakło wizji i wyobraźni strategicznej oraz analizy futurologicznej. Wprawdzie samo
pojęcie futurologii zostało zakwestionowane przez tezy o końcu historii oraz doktrynę
neoliberalną, ale jasne jest dzisiaj, Ŝe doktryna ta straciła swe znaczenie po rewolucji
informacyjnej, na początku nowej epoki róŜnorodnie zwanej społeczeństwem usługowym,
poprzemysłowym, informacyjnym, sieciowym, gospodarka oparta na wiedzy czy cywilizacja
wiedzy….. Twierdzenia, Ŝe nie moŜna, zatem nie naleŜy przewidywać przyszłości, mają więc
charakter ahistoryczny, są wyrazem określonej ideologii (niech rynek sam zdecyduje o
przyszłości bez jakiegokolwiek przewidywania, bo przewidywanie poddaje w wątpliwość
nadrzędną rolę wolnego rynku) w istocie wypaczającej doświadczenia historyczne człowieka.
A w epoce po rewolucji informacyjnej, kiedy wszystko płynie i wszystko się moŜe zdarzyć,
prognozowanie przyszłości jest na pewno trudniejsze, ale teŜ bardziej potrzebne, zwłaszcza,
jeśli rozumiane jest jako konstruowanie przyszłości”
6
.
Zadanie kształtowania przyszłości gospodarczej jest tym bardziej trudne, Ŝe ekonomia to
nauka społeczna, a zatem nauka, w której nigdy nie ma uniwersalnej pewności i Ŝaden, nawet
najlepszy ekonomista nie moŜe takiej pewności zagwarantować. Zarazem kształtowanie
przyszłości zawsze, przynajmniej częściowo związane jest z tzw. „ścieŜką zaleŜności”,
zaleŜności od przeszłości i „genetycznych”, społeczno-ekonomicznych, przestrzennych i in.
uwarunkowań.
Czy zatem w obecnych warunkach w ogóle moŜliwe jest racjonalne kształtowanie
przyszłości, czy moŜliwe jest planowanie strategiczne? Czy moŜliwe jest przejście od
rozwoju „zaleŜnego od ścieŜki” do kreowania nowej ścieŜki rozwoju? Czy i w jakim stopniu
ekonomiści odpowiedzialni są za kształtowanie przyszłości i czy mogą kształtować ją tak, by
ustrzec ludzi przed niepoŜądanymi, trwale destrukcyjnymi zjawiskami a zarazem by w sposób
kontrolowany wykorzystywać nieustanne i coraz silniejsze „fale innowacji” dla kreatywnej,
efektywnej transformacji, rekonstrukcji gospodarki?
Są to pytania otwarte, ale zarazem pytania na które pozytywną odpowiedź przynoszą
doświadczenia międzynarodowe, w tym takich m.in. krajów jak Finlandia, Norwegia i in.
Odpowiedź na tego typu pytania jest tym bardziej istotna, Ŝe rosnąca niepewność jest jedną z
szybko nasilających się w ostatnich latach cech bytowania społecznego i gospodarczego.
4
A. Kukliński, Problematyka Przyszłości Regionów. Piętnaście komentarzy. W poszukiwaniu nowego
paradygmatu
,
http://www.mrr.gov.pl/Aktualnosci/Polityka%20regionalna/Documents/1561d8db763b4367a323cca68d4cc62dP
roblematykaPrzyszociRegionw15komentarzyWposzukiwa.pdf
oraz K. Rybiński, Węzły Gordyjskie XXI wieku
[w:] P. Jakubowska, A.Kukliński, P. śuber, Problematyka przyszłości regionów. W poszukiwaniu nowego
paradygmatu, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa 2008, takŜe: Europa w perspektywie roku 2050,
Komitet Polska 2000 Plus, PAN, Warszawa 2007
5
Por. A. Toffler, Zmiana władzy. Wiedza, bogactwo i przemoc u progu XXI stulecia, Zysk i S-ka, Poznań 2003,
oraz A. i H. Toffler, Budowa nowej cywilizacji. Polityka trzeciej fali, Zysk i S-ka, Poznań 1996.
6
A. P. Wierzbicki Nowa Futurologia, http://www.pte.pl/pliki/2/11/Nowa_Futurologia.pdf
3
Wskazuje to zarazem na konieczność pogłębionej refleksji na temat kreatywności i destrukcji
w gospodarce oraz funkcjonowaniu przedsiębiorstw.
7
A Kukliński, nawiązując do funkcjonującej w literaturze światowej koncepcji invented
tradition – wynalezionej tradycji, per analogiam proponuje koncepcję – invented future –
wynalezionej przyszłości. /…/ Przyszłość wynaleziona to przyszłość, w której pojawiają się
nowe struktury i nowe siły napędowe procesów rozwojowych, które są trudno wyobraŜalne
lub niewyobraŜalne hinc et nunc”
8
.
W takich warunkach zwiększa się rola refleksji strategicznej a konieczność jej jest
paradoksalnie tym większa im większa jest niepewność i im większe są zagroŜenia
nieprawidłowościami rozwojowymi. A Kukliński określa to jako „paradoks przewidywania
przyszłości”, podkreślając, Ŝe „przewidywanie przyszłości jest niemoŜliwe a jednak
konieczne. Nie moŜna wyobrazić sobie procesu podejmowania decyzji hinc et nunc bez takiej
czy innej wizji przyszłości”
9
. Nic bowiem tak nie sprzyja satysfakcjonującej teraźniejszości
jak dobrze przemyślana przyszłość.
Niestety prognostyczne podejście nie jest mocna stroną funkcjonowania przedsiębiorstw, co
zresztą dotyczy takŜe całych gospodarek. Trudno tu nie zgodzić z oceną, Ŝe „w Europie
Ś
rodkowej i Wschodniej zaznacza się dramatyczny brak strategicznej myśli długookresowej.
Myśl ta nie jest nieodpowiedzialną spekulacją na temat odległej przyszłości, jest ona przede
wszystkim strumieniem światła, ułatwiającym prawidłowe przeprowadzenie współczesnego
procesu podejmowania decyzji”
10
. Wobec kryzysowych wstrząsów jakim obecnie podlega
gospodarka globalna, dramatycznej wręcz aktualności nabiera problem refleksji
prognostycznej i systemów wczesnego ostrzegania przed zagroŜeniami w działalności
gospodarczej.
1.
Funkcjonowanie przedsiębiorstw w warunkach postindustrialnej gospodarki
nietrwałości
Dokonująca się obecnie w skali globalnej zmiana paradygmatu cywilizacyjnego wyraŜająca
się w postępującej w krajach rozwiniętych dezindustrializacji, odchodzeniu od cywilizacji
industrialnej i wypieraniu jej przez inną, postindustrialną, ciągle jeszcze niedodefiniowaną
(niezbyt chyba fortunnie określaną jako „gospodarka oparta na wiedzy”) silnie rzutuje na
funkcjonowanie współczesnych przedsiębiorstw. W wyniku przełomu cywilizacyjnego,
jakiego obecnie doświadcza gospodarka w skali globalnej wypierane są dotychczasowe
modele nie tylko gospodarki w ogóle, ale i produkcji, zarządzania, inwestowania, handlu,
kształcenia, zatrudniania i pracy, konsumpcji, a nawet rządów i rodziny szybko tracą
aktualność. Przekształca się większość metod komunikowania się, produkowania i wymiany
handlowej
11
.
Dynamika przemian jest tak wielka, Ŝe tofflerowska trzecia fala, bazująca na rozwoju
mikroelektroniki, to juŜ historia, a współczesność to nanotechnologie, a przy tym kształtująy
się
juŜ
kolejne,
nowe
„fale”
12
.
Trudno
nie
zgodzić
się
tu
7
E. Mączyńska , Czynniki kreatywności i destrukcji w gospodarce przełomu, w:” Rozwój – godność człowieka -
gospodarowanie- poszanowanie przyrody” - praca zbiorowa pod red. Barbary Piontek, PWE 2007 s. 297 -320
8
A. Kukliński, Problematyka Przyszłości Regionów. Piętnaście komentarzy. op.cit
9
A. Kukliński, ibidem,
10
A. Kukliński, ibidem
11
A. i H. Toffler – Budowa nowej cywilizacji. Polityka trzeciej fali, Zyski S-ka, Poznań 1996.
12
Nanotechnologie to przełom trudny dla laika do zrozumienia. Na własny uŜytek, jako laik, tłumaczę sobie, Ŝe
nanotechnologie, to coś czego nie widać a co moŜe niemalŜe wszystko. Dzięki nanotechnologiom mogą np.
zniknąć stanowiska kasjerek w supermarketach. Nanotechnologiczny system oznakowania towarów umoŜliwia
bowiem samoobsługę kasową klientów, co jest jednym z kolejnych przejawów rozwoju crowdsourcingu.
4
z R. Kapuścińskim, który w jednym z wywiadów radiowych stwierdził, Ŝe obecnie przeszłość
staje się od razu archeologią.)
13
.
Jak dowodzi Alexander Bard, szwedzki wykładowca, pisarz i pionier Internetu „Ŝyjemy w
dwóch epokach jednocześnie, choć mało kto ma tego świadomość. Jedna, przemijająca to
kapitalizm. Druga, związana z rewolucją informatyczną, to epoka Internetu. W tamtej na
samym czubku społecznej piramidy mieliśmy fabrykantów i bankierów, a na samym dole –
proletariat. W epoce, która nadchodzi, na szczytach władzy znajduje się mała liczebnie, ale
bajecznie bogata sieciowa netokracja. PodnóŜe społecznej piramidy zajmuje konsumtariat”
14
– czyli osoby dotknięte wykluczeniem i analfabetyzmem cyfrowym
15
.
W świecie biznesu i polityki toczy się ostra walka o władzę, o utrzymanie jej obszarów
wyznaczanych wszakŜe przez przemijającą cywilizację industrialną. Jej materialny wizerunek
w zderzeniu z wizerunkiem nowoczesnej, ale często dla wielu ludzi niezrozumiałej,
gospodarki zwirtualizowanej wciąŜ wydaje się atrakcyjny. Zwolennicy cywilizacji
industrialnej wskazują na jej transparentność, niezastępowalność i Ŝywotność (co jest
określane jako „jurny materializm”). Konflikty między zwolennikami starej i nowej
cywilizacji opóźniają przemiany. „KaŜdy kraj, który z rozmysłem wybiera drogę jurnego
materializmu, skazuje sam siebie na rolę Bangladeszu dwudziestego pierwszego stulecia”
16
.
Narastające tempo globalizacji sprawia, Ŝe – jak to określa Thomas Friedman – świat staje się
płaski, co zresztą stanowi nawiązanie do równie sugestywnego, wprowadzonego w latach 60.
XX w. przez Marshalla McLuhana pojęcia-zjawiska globalnej wioski. Świat – jak dowodzi
Friedman – stał się płaski, dzięki „internetowej globalizacji”, dzięki nowym technologiom
informacyjnym umoŜliwiły specjalistom z krajów niŜej rozwiniętych konkurowanie ze
specjalistami z krajów najwyŜej rozwiniętych. Sprzyja to zmniejszaniu się róŜnic między
poszczególnymi regionami świata, choć paradoksalnie rozpiętości narastają i to w sytuacji
„śmierci odległości”. Ale moŜe tu właśnie tkwi źródło postępu, bo przecieŜ juŜ w 1854 r.
John Stuart Mill, konstatował, Ŝe to co „uczyniło europejską rodzinę ludów postępową, a nie
stojącą w miejscu częścią ludzkości” to nie była „jakaś wyŜszość, która jeśli istnieje, to jest
skutkiem, a nie przyczyną; lecz godna uwagi róŜnorodność charakteru i kultury. Jednostki,
klasy i narody były nadzwyczaj niepodobne do siebie; torowały sobie najrozmaitsze drogi,
z których kaŜda wiodła do jakiegoś wartościowego celu; a choć w kaŜdym okresie ci, którzy
szli róŜnymi drogami, nie tolerowali się nawzajem i kaŜdy zmusiłby chętnie wszystkich
pozostałych do pójścia jego szlakiem, próby wzajemnego hamowania swego rodzaju rzadko
się udawały i kaŜdy przyjmował z czasem bez sprzeciwu dobro, które mu inni ofiarowali"
17
.
Stąd konstatacja, Ŝe w mnogości dróg tkwi źródło wszechstronnego postępu.
JednakŜe w dynamicznie zmieniającym się świecie takŜe wiedza się szybko dezaktualizuje
i stare teorie zawodzą. Dotyczy to teŜ ekonomii, w tym teorii racjonalnych oczekiwań.
Podkreśla to R. Frydman. „Zaproponowaliśmy nowy sposób budowania modeli
ekonomicznych, Ŝeby przekonać wspólnotę ekonomistów, Ŝe juŜ nie ma sensu udawać, iŜ
13
Sugestywnie egzemplifikuje ten proces T. L Friedman. opisując przypadek znanego rysownika. W wyniku
rozwoju techniki komputerowej zapotrzebowanie na jego ręcznie wykonywane ilustracje spadło. Zajął się jednak
wymyślaniem rysunków, zlecając innym ich wykonanie komputerowe. Pracował zatem tworząc pomysły, idee
rysunków, a nie produkty materialne – T. L Friedman. Świat jest płaski. Krótka historia XXI wieku,
Wydawnictwo: REBIS, Poznań,2006
14
Netokracja i konsumtariat, czyli nowy podział społeczny w epoce Internetu
http://www.teberia.pl/news.php?id=5250
, 2006 , por. teŜ J. Soderqvist , A. Bard NETOKRACJA Nowa elita
władzy i Ŝycie po kapitalizmie, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2006.
15
Netokracja…op. cit..
16
A. . Toffler,i H. Toffler, op cit.
17
http://prawo.uni.wroc.pl/~kwasnicki/CytatyEkon.htm
5
mogą odkryć coś, co z natury rzeczy jest nie do odkrycia, i Ŝe nie warto juŜ wierzyć w kolejne
tworzone i ogłaszane modele, które muszą zawodzić…… Nikt dziś nie chce iść w stronę,
która z załoŜenia nigdy nie da poczucia pewności. Ale w naukach społecznych – a ekonomia
jest nauką społeczną – nigdy nie ma pewności. Kto szuka uniwersalnej pewności, ten z natury
rzeczy skazany jest na poraŜkę. /../ Nawet najwybitniejsi eksperci nie uwolnią nas od
niepewności”
18
.
Dlatego teŜ niezbędne jest uwzględnianie czynnika niepewności jako nieodłącznego elementu
kształtowania systemów i strategii gospodarczych. W warunkach niepewności strategie
długofalowe stają się tym bardziej niezbędne, chociaŜby po to, Ŝeby identyfikować przyczyny
odchyleń od załoŜeń i uwzględniać je w decyzjach gospodarczych (bieŜących i
strategicznych). Zwraca na to uwagę m. in. Paul Drewe, powołując się na J. Bindé: „Wiek XX
był wiekiem aroganckich przewidywań, które niemal zawsze zawodziły. Wiek XXI będzie
wiekiem niepewności, a zatem i badań prospektywnych”
19
.
Gospodarka we współczesnym świecie nabiera w coraz większym stopniu cech „gospodarki
nietrwałości”. Nietrwałe stają się profesje, stanowiska pracy i pozycje w hierarchii
menedŜerskiej Ponadnarodowym fuzjom i przejęciom towarzyszy powstanie nowej grupy
zatrudnionych – „korporacyjnych cyganów”
20
. Nietrwałe stają się nie tylko byty produkcyjne,
ale i teorie, w tym ekonomiczne. Głębokie przewartościowania poglądów i teorii znajdują
odzwierciedlenie m.in. w światowej literaturze ekonomicznej, gdzie wskazuje się na
konieczność przewartościowania, rewizji niektórych starych teorii, które tracą aktualność w
zmienionej i dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości. Zarysowujący się wyraźnie
przełom w poglądach teoretyków znajduje teŜ odzwierciedlenie w publikacjach tak wybitnych
ekonomistów jak M. Friedman, P. Samuelson G. Becker, J. Stiglitz, John Kenneth Galbraith,
Phelps, Kahnemann in
21
.
2.
Błędy na górze a funkcjonowanie przedsiębiorstw.
Przedsiebiorstwa funkcjonują w ramach wyznaczanych przez centralne regulacje na szczeblu
krajowym i ponadnarodowym. Jakość tych regulacji oraz globalne rozwiązywanie
problemów gospodarczych istotnie rzutuje na warunki funkcjonowania przedsiębiorstw, w
tym warunki wynikające z rynku pracy, regulacji i programów ekologicznych, nierzadko
politycznych i in. Choć obecnie w świecie nie brakuje ponadnarodowych i lokalnych
programów ukierunkowanych na zrównowaŜenie wzrostu gospodarczego, programów
społecznej odpowiedzialności biznesu, programów walki z nędzą i bezrobociem, to rezultaty
są nikle, a bywa, Ŝe odwrotne od zamierzonych. Przykładem tego jest sytuacja na rynku
pracy, gdzie występują przeciwstawne tendencje. Z jednej strony, rządy państw dąŜą w swej
polityce do ograniczania bezrobocia i stymulowania tworzenia nowych miejsc pracy, podczas
gdy z drugiej, przedsiębiorstwa traktują redukcje zatrudnienia jako podstawowe źródło
obniŜki kosztów i umocnienia pozycji rynkowej, czemu zresztą sprzyja gwałtowny postęp
18
Ekonomia niepewności..,op.cit.. s.3.
19
Paul Drewe, Koncepcje rozwoju miast i regionów miejskich w Europie, w: Problematyka przyszłości…wyd.
cyt. s. 322. oraz J. Bindé, „L’avenir du temps”, lE monde DIPLOMATIQUE, 2002,marzec, 28–29 (cyt. za
P. Dreve)
20
A. i H. Toffler –op.cit..
21
M. Friedman – guru monetarystów i konserwatystów – traci pewność co do obecnej słuszności swych teorii,
przyznając, Ŝe się mylił i Ŝe „traktowanie podaŜy pieniądza. jako naczelnego celu i zasady regulującej decyzje
ekonomiczne nie zdało w pełni egzaminu. Nie jestem pewien, czy dzisiaj upierałbym się przy tym poglądzie tak
mocno jak kiedyś”Spowiedź monetarysty (wywiad z M. Friedmanem), „Forum” z 30.06.2003, s. 26 por. teŜ J.K.
Galbraith, Gospodarka niewinnego oszustwa. Prawda naszych czasów, MT Biznes, Warszawa 2005, oraz J.E.
Stiglitz, Globalizacja, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.
6
technologiczny, umoŜliwiający niepohamowany wzrost produktywności. Równocześnie
charakterystyczne
są
ostre
dysproporcje
obciąŜenia
pracą.
Występuje
zjawisko
dwubiegunowości na rynku pracy. Rośnie rzesza osób przepracowanych, pracujących ponad
miarę, a zarazem coraz więcej osób całkowicie pozbawionych jest pracy.
Choć nie do przecenienie jest pozytywna rola postępu technologicznego i nowych technologii
w rozwiązywaniu tych trudnych problemów, to zarazem coraz wyraźniej ujawniają się
mroczne strony nowych technologii, w tym np. umoŜliwiających genetyczne modyfikacje
natury oraz związanych z wykorzystywaniem Internetu w celach przestępczych. Oceny
dokonujących się przemian coraz częściej są ambiwalentne. Niekiedy są one drastycznie
przeciwstawne i ostre, mimo świadomości, Ŝe głębokim przemianom poŜądanym i
pozytywnym najczęściej towarzyszą takŜe elementy destrukcji. Zawsze tak się dzieje, gdy
stare zastępuje, wypycha nowe. W takich warunkach zyskuje na aktualności teza laureata
nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii Leona Hurwicza, który nawiązując do teorii A. Smitha,
wykazuje, Ŝe „niewidzialna ręka” potrzebuje „inteligentnego sterowania”
22
. Trudno byłoby tu
przecenić myślenie strategiczne i futurologię jako efektywne narzędzie takiego sterowania.
WciąŜ zyskuje na aktualności pytanie sformułowanego przez Ilya Prigogine’a, laureata
Nagrody Nobla w dziedzinie chemii w 1977 r.: „Jeśli Natura, jeśli materia posiada własność
spontanicznego tworzenia porządku, to czy i my, ludzie jesteśmy poddani tym samym
prawom, które tym procesem rządzą?”
23
. Nietrudno tu o zwątpienie, skoro współcześnie
wyraźnie pogłębia się nieład w kształtowaniu gospodarki światowej oraz wynaturzenia w
funkcjonowaniu wielkich korporacji i to mimo przestróg, ostrzeŜeń formułowanych przez
intelektualistów reprezentujących róŜne dziedziny nauki, w tym ekonomistów, socjologów i
innych
24
.
Choć niekwestionowana pozostaje zasada ładu konkurencyjnego, to zarazem nadmierna
konfrontacyjność rynkowa podmiotów moŜe prowadzić, a praktyka to potwierdza, do
niepoŜądanych zjawisk i zagroŜeń, zwłaszcza, Ŝe „granica między rywalizacją a destrukcją
jest niemal niezauwaŜalna”
25
. Niewidzialną rękę rynku niszczy „niewidzialna ręka
globalizacji” – niewidzialna ręka rynku staje się „martwą ręką rynku”
26
.
Immanuel Wallerstein, socjolog, historyk i ekonomista amerykański, autor teorii systemów-
ś
wiatów, w napisanej prawie 10 lat temu ksiąŜce Koniec świata, jaki znamy, dowodzi, Ŝe
nowoczesny system światowy „(...) wchodzi w końcowy kryzys i jest nieprawdopodobne, by
istniał za 50 lat”, znajduje się bowiem w fazie „śmiertelnego kryzysu”
27
. Wallerstein zwraca
m.in. uwagę na ograniczanie konkurencji i zasad wolnego rynku, a takŜe na kryzys
ekologiczny (rozdział Ekologia i kapitalistyczne koszty produkcji. Sytuacja bez wyjścia) i
pozwalanie przedsiębiorstwom na eksternalizację kosztów, czyli ich przerzucanie na
22
Intelligent design, A theory of an intelligently guided invisible hand wins the Nobel prize, The Economist z 18
października 2007 r.
23
A. Weron, Ilya Prigogine (25.01.1917–28.05.2003),
http://pryzmat.pwr.wroc.pl/Pryzmat_167/Pryzmat167.pdf
.
24
25
Autor tego stwierdzenia A. Morita z koncernu Sony podkreślał zarazem, Ŝe „przeświadczenie Amerykanów o
sprzeczności obu tych zjawisk takŜe kształtuje rzeczywistość. Ci, którym udziela się pomocy «miękną», stając
się chronicznymi pacjentami i pasoŜytami podatników”. Por. C. Hampden-Turner, A. Trompenaars, Siedem
kultur kapitalizmu, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 1998, s. 122.
26
J. Staniszkis, Władza globalizacji, Scholar, Warszawa 2003, s. 17.
27
I. Wallerstein, Koniec świata, jaki znamy, Scholar, Warszawa 2004, s. 27 i 151.
7
społeczeństwo światowe. Wskazuje teŜ na moralny regres i dysproporcje społeczne.
Podkreślając szansę pozytywnych zmian, jaką stwarza kryzys obecnego systemu, Wallerstein
konstatuje, Ŝe „ludzka arogancja jest największym ograniczeniem, jakie ludzkość sama sobie
narzuca”
28
. Podobne wnioski i ostrzeŜenia formułuje Alvin Toffler w swoich futurystycznych
dziełach Zmiana władzy (1990) i Szok przyszłości (1970)
29
. Autorzy ci zgodnie wskazują na
konieczność rozwoju futurologii i stosowania jej w praktyce podejmowania decyzji.
Polska doświadcza burzliwości i ambiwalentności przemian ze szczególną intensywnością
poniewaŜ na dokonujący się w gospodarce przełom cywilizacyjno-technologiczny nakładają
się przemiany związane z ustrojową transformacją gospodarki oraz członkowstwem w Unii
Europejskiej. Te trzy, dokonujące się jednocześnie, głębokie przełomy sprawiają, Ŝe nie tylko
przedsiębiorstwa ale i gospodarka krajowa napotykają na rozmaite, trudne do
przezwycięŜenia bariery. Jedną z nich są trudności w kształtowaniu długookresowej strategii
rozwojowej. Brak takiej strategii przedsiębiorstwa na kosztowne i groźne błędy. Następstwa
braku długookresowej strategii gospodarczego rozwoju kraju mogą dotkliwe tym bardziej, Ŝe
krótkofalowość sprzyja populizmowi, a ten z kolei nie sprzyja myśleniu strategicznemu.
Występujące tu nieprawidłowości przewaŜnie skutkują groźnymi negatywnymi następstwami
typowymi dla „błędów na górze”. Tego typu błędy cechuje przede wszystkim ogromna skala
dyfuzji, przenikają one bowiem do wszystkich dziedzin i poziomów gospodarki (zgodnie z
porzekadłem, Ŝe „ryba psuje się od głowy”). Błędy „ na górze” mogą prowadzić do
zniweczenia wysiłku oraz potencjału materialnego i intelektualnego całych pokoleń, rzutując
nie tylko na ich teraźniejszość, ale takŜe na wieloletnie perspektywy rozwojowe, nie tylko
gospodarcze, ale i ekologiczne, przestrzenne, kulturowe i in.
Jeśli cechą współczesnych czasów jest narastająca niepewność i zmienność, to w takich
warunkach nie pozostaje nic innego, jak uznać błąd za stan naturalny, bo paradoksalnie, rosną
wówczas szanse na minimalizowanie błędów. „Nie da się stworzyć sensownej ekonomii
abstrahującej od nieprzewidywalności ludzkich reakcji na sygnały, informacje, polecenia,
bodźce”
30
. Zatem konieczność dysponowania długookresowymi strategiami jest tym większa
im większa jest niepewność działania i ryzyko popełnienia błędów. Analiza narastających
trudności w przeciwdziałaniu niekorzystnym zjawiskom społeczno-gospodarczym oraz
nieskuteczność konwencjonalnych rozwiązań, skłania do wniosku, Ŝe i przyczyny tego są
niekonwencjonalne, mające podłoŜe w przełomowych przemianach cywilizacyjnych.
Tymczasem wiele wskazuje, Ŝe zarówno politycy jak i menedŜerowie usiłują rozwiązywać
występujące problemy, nie uwzględniając w dostatecznym stopniu (świadomie lub
nieświadomie) nowoczesnych trendów i wymogów gospodarki, trendów identyfikowanych
zarówno
przez
teorie
ekonomii
i
współczesnego
przedsiębiorstwa,
jak
i przez praktykę gospodarczą, trendów wynikających z przełomu cywilizacyjnego.
Poprzestają na narzędziach i rozwiązaniach właściwych dla ustępującej juŜ cywilizacji
przemysłowej, co nie przystaje do obecnych warunków
31
.
Następstwa „błędów na gorsze” znajdują odzwierciedlenie w wynikach badań. M.in. z
prowadzonych na gruncie polskich przez Polską Konfederację Pracodawców Prywatnych
(PKPP) LEWIATAN i prowadzonego przez tę instytucję „Monitoringu kondycji sektora
28
TamŜe, s. 306.
29
A. Toffler, Szok przyszłości, wyd. I, PIW, Warszawa 1974, wyd. II, Zysk i S-ka, Poznań 1998; oraz Zmiana
władzy... Por. teŜ: P. Sztompka, Trauma wielkiej zmiany. Społeczne koszty transformacji, PAN, Warszawa 2000.
30
Ekonomia niepewności. Z Romanem Frydmanem o tym, dlaczego ekonomiści wciąŜ się mylą, rozmawia
Jacek śakowski, Polityka. Niezbędnik Inteligenta. Wydanie 14 - nr 10 (2644) z dnia 08-03-2008; s. 3
31
A. i H. Toffler, wyd. cyt.; U. Beck, Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesności, Scholar,
Warszawa 2002; oraz J. Rifkin, Koniec pracy. Schyłek siły roboczej na świecie i początek ery postrynkowej,
Wydawnictwo Dolnośląskie Wrocław 2003.
8
MSP 2007” wynika, Ŝe zwlaszcza małe i średnie firmy koncentrują się planach
krótkookresowych. Nie planują długookresowo, poniewaŜ postrzegają ramy prawne, w
których działają, za nieprzewidywalne, niestabilne, a tym samym podnoszące ryzyko
działalności gospodarczej. Dodatkowo uwaŜają, Ŝe procedury administracyjne i praca
urzędów wzmacniają negatywne skutki złego, ciągle zmieniającego się prawa”.
32
3.
Długookresowe strategie przedsiębiorstw a ekonomia niepewności
Charakterystyczna dla współczesnego świata , wszechogarniająca, wszechobecna niepewność
sprawia, Ŝe przedsiebiorstwa nie maja dostatecznie silnych motywacji do myślenia
strategicznego i opracowywania długookresowych strategii, tym bardziej, Ŝe zwykle juŜ po
pierwszym roku ich realizacji z reguły wymagają one korekt.. Potwierdzają to cytowane juŜ
badania. z których wynika, Ŝe formalne i nieformalne ograniczenia instytucjonalne nie tworzą
korzystnego podłoŜa dla myślenia strategicznego w przedsiębiorstwach. Wg. ekspertów
„LEWIATANA” „zmniejszenie instytucjonalnych, formalnych i nieformalnych, barier
rozwoju zmieniłoby strategię działania małych i średnich przedsiębiorstw, wydłuŜyło jego
perspektywę. Jedną z barier rozwojowych jest brak długookresowej strategii rozwoju kraju.
W konsekwencji brak takŜe takich strategii w przedsiębiorstwach. Badania polskich
przedsiębiorstw prowadza do wniosku, Ŝe „ polska gospodarka i przedsiębiorstwa działające
na polskim rynku nie są skłonne do działań budujących trwałą, długookresową przewagę
konkurencyjną”
33
.
Obecnie w praktyce gospodarczej ukształtowały się dwie podstawowe „szkoły” w podejściu
do kwestii strategicznych. W pierwszej wychodzi się z załoŜenia, Ŝe skoro rzeczywistość się
tak gwałtownie i dynamicznie zmienia, to opracowywanie strategii w zasadzie pozbawione
jest sensu. Wg drugiej „szkoły”, przeciwnie: podejście strategiczne jest tym bardziej
niezbędne, im bardziej dynamiczne są zmiany.
Paradoksalnie jednak w epoce gospodarki opartej na wiedzy w gruncie rzeczy mamy do
czynienia z ekonomią niedoskonałej wiedzy, wiedzy niepewnej (Imperfecta Knowledge
Economics)
34
. W takich warunkach niedoskonała jest prawda i nieprawdziwa pewność
35
.
Ekonomia zaś jest nauką bazującą na badaniu pewnych regularności, prawidłowości. Jeśli
natomiast czasy są burzliwe, to powstają trudności ze zidentyfikowaniem tych regularności,
prawidłowości. Dlatego teŜ niezbędna jest zmiana podejścia w naukach ekonomicznych.
Obecnie modele, w tym matematyczne zawodzą. Bazują bowiem na pewnych załoŜeniach
trwałych i prawidłowościach, zatem w warunkach gwałtownych przemian stają się mniej
przydatne. W kształtowaniu strategii konieczne jest podejście holistyczne, z uwzględnieniem
nie tylko kwestii ekonomicznych ale takŜe społecznych, ekologicznych i przestrzennych, bo
przecieŜ najlepsza nawet teoria ekonomii, ale bez uwzględnienia czynnika społecznego,
człowieka, bez analizy zachowań ludzkich nie moŜe przynieść satysfakcjonujących efektów.
Wskazuje to zarazem na kwestie wyboru i kształtowania modelu ustroju gospodarczego i
jakości polityki gospodarczej i jej reguł. W warunkach imperfect knowledge polityka
gospodarcza wymaga dostosowania do specyfiki uwarunkowań gospodarczych, albowiem
32
Sektor MSP wybiera konserwatywne strategie rozwoju, PKPP Lewiatan,
2007http://www.pkpplewiatan.pl/?ID=91238&article_id=189972 oraz oraz M. Starczewska-Krzysztoszek,
Konkurencyjnośc sektora MSP. Raport z badań, warszawa, KPP Lewiatan, 2007
33
s. Monitoring kondycji sektora MSP 2007”. Klonkurencyjnośc sektora malych i srednich przedsiebiorstwa, .
22 I nastepne
34
Roman Frydman ,Michael D. Goldberg , Imperfect Knowledge Economics: Exchange Rates and Risk,
Princeton University Press, 2007.
35
Ekonomia niepewności, wyd. cyt. s. 3.
9
reguły optymalne dla jednej gospodarki okazują się nieoptymalne dla innej. Noblista Edmund
S. Phelps wskazuje, Ŝe takie podejście stanowi jeden z waŜnych walorów sformułowanego
przez R. Frydmana i M.D. Goldebrag koncepcji Imperfect Knowledge Economics
36
.
W Polsce mamy do czynienia z niebezpiecznym zaniedbywaniem kwestii strategicznych i
marginalizowaniem planowania strategicznego. Co prawda, na szczeblu rządowym
podejmowane były próby nadania odpowiedniej rangi planowaniu strategicznemu w skali
kraju. Dlatego teŜ w 1996 r. powołano Rządowe Centrum Studiów Strategicznych, a
wcześniej, w 1994 r. Radę Strategii Społeczno-Gospodarczej przy Radzie Ministrów. Jednak
obydwie te instytucje zostały w 2005 r. rozwiązane. Obecnie w zasadzie nie istnieje centralna
instytucja zajmująca się kwestiami strategicznego rozwoju kraju, co w warunkach
dokonujących się w skali światowej burzliwych przemian, w warunkach „ekonomii
niepewności” jest co najmniej niepokojące. Nie ma ośrodka badającego jakościowe
regularności i trendy w przemianach gospodarczych i w przemianach świata. Opracowany
przez Ministerswto Rozwoju Regionalnego Narodowy Program Rozwoju 2007- 2013 r.
tylko w części rozwiązuje najwaŜniejsze problemy, ukierunkowany jest bowiem przede
wszystkim na planowanie absorbcji funduszy jakie Polska otrzymuje z UE. Nie formułuje
natomiast kompleksowo i dostatecznie jasno wieloletnich ogólnokrajowych priorytetów, ani
nie tworzy rozwiązań generalnych problemów strategicznych. Istotne są tu m.in. takie
zagadnienia jak: przygotowanie gospodarki krajowej do dokonujących się w skali światowej
procesów dezindustrializacji, miejsce i kierunki rozwoju poszczególnych dziedzin gospodarki
w warunkach nowej nieindustrialnej cywilizacji i in.
Brak podejścia strategicznego niekorzystnie rzutuje na warunki funkcjonowania
przedsiębiorstw. Wpływa na poszerzanie się obszarów niepewności strategicznej. W takiej
sytuacji w zarządzaniu przedsiębiorstwami tym bardziej istotne jest wdraŜanie systemów
wczesnego ostrzegania przed zagroŜeniami
37
. Strategiczne podejście jest niezbędne nie tylko
w sytuacji zagroŜenia ale i w warunkach sukcesu. Sukcesy sprzyjają optymizmowi, niekiedy
przekładając się na nieograniczony optymizm, co moŜe stanowić barierę w postrzeganiu
i właściwej ocenie potencjalnych i rzeczywistych zagroŜeń. Jest to nierzadko występujący
w praktyce paradoks sukcesu, któremu towarzyszy syndrom upajania się nim, syndrom
fascynacji zastosowaniem nowych rozwiązań, co moŜe prowadzić do utraty orientacji co do
zmieniającej się, „falującej” rzeczywistości. Paradoks sukcesu przejawia się w tym, Ŝe
przedsiębiorstwa mają tendencje do bagatelizowania zagroŜeń, a przez to do wpadania
w pułapkę, w pułapkę róŜnego rodzaju nieoczekiwanych trudności
38
.
Zarazem wskazuje to na konieczność wdraŜania systemów wczesnego ostrzegania, które
umoŜliwiają odpowiednio wczesne przeciwdziałanie zagroŜeniom i nieprawidłowościom
39
.
Jak wykazuje praktyka, tego typu systemy są uŜyteczne dla właścicieli (inwestorów)
załoŜycielskich i organów załoŜycielskich przedsiębiorstw, a takŜe innych instytucji
36
“Another hallmark of the imperfect knowledge view is its qualification of fixed policy rules. The necessary
point is that the optimum rule is not the same from one structure of the economy to another. As with the rest of
macroeconomics, the issues have to be rethought in a way that makes the ever-imperfect knowledge of market
participants and policymakers an integral part of the analysis” – cytat ze wstępu Edmund S. Phelps’a do ksiąŜki
R. Frydmana i. M.D. Goldberga, , Imperfect Knowledge… wyd. cyt. , s. xiii.
37
Wyniki te przedstawione są w ksiąŜce pod red. J. Kotowicz-Jawor, Adaptacja polskich przedsiębiorstw do
rynku Unii Europejskiej”, Key-Text, Warszawa, 2008, Por. E. Mączyńska (red. nauk.) Ekonomiczne aspekty
upadłości przedsiębiorstw w Polsce SGH, Warszawa, 2005 s.7-16 oraz w ZagroŜenie upadłością (Red nauk. E.
Mączyńska, K. Kuciński) , wyd. SGH 2005
38
Por. E. Mączyńska (red) – Ekonomiczne aspekty….op.cit..
39
Bardzo sugestywnie zapowiada je P. Drucker w: Nowy porządek świata (The National Interest – Forum, 2005
nr 17/18.
10
kształtujących oraz realizujących politykę gospodarczą, przemysłową, jak i kształtujących
narzędzia tej polityki. Systemy takie mogą być wykorzystywane zarówno przez same
przedsiębiorstwa (w ocenie i kształtowaniu własnej kondycji finansowej), jaki i przez
jednostki z otoczenia biznesowego przedsiębiorstw (inwestorów, banki, dostawców,
audytorów i in.). Zasadne byłoby wykorzystywanie modeli wczesnego ostrzegania nawet w
kształtowaniu instytucjonalnej, regulacyjnej infrastruktury biznesu, w tym przede wszystkim
regulacji i instytucji z zakresu postępowania upadłościowego. Analizy z zakresu wczesnego
ostrzegania mogłyby być teŜ przydatne takŜe w sądowych rozstrzygnięciach dotyczących
upadłości, co sprzyjałoby zwiększaniu trafności werdyktów sądowych w tym zakresie. W
Polsce jest to tym bardziej istotne, Ŝe ta dziedzina jurysdykcji sądowej staje się coraz bardziej
znaczącą częścią działania sądów gospodarczych
Potrzeba stosowania narzędzi wczesnego ostrzegania ma uzasadnienie przede wszystkim w
fakcie, Ŝe z reguły (pomijając zdarzenia nadzwyczajne) przedsiębiorstwa wykazują objawy
sytuacji kryzysowych na długo przedtem zanim dojdzie do upadłości. Charakteryzują je
zwykle, stagnacja, pasywna lub nieskuteczna strategia rynkowa, niewykorzystane w pełni
zasoby, nieefektywne zarządzanie. Wczesne zidentyfikowanie sygnałów zbliŜającego się
kryzysu powinno być zatem jednym z podstawowych zadań w zarządzaniu
przedsiębiorstwem.
Rozwojowi zastosowań systemów wczesnego ostrzegania w praktyce sprzyjają podejmowane
w tym zakresie badania i uzyskiwane w ich wyniku narzędzia-modele predykcji
bankructwa
40
. Jednymi z nich są modele dyskryminacyjne skonstruowane w ramach badań
prowadzonych w INE PAN
41
. Przeprowadzone w 2006 przez zespół INE PAN analizy i prace
studialne wykazały, Ŝe w praktyce zwiększa się zainteresowanie przedsiębiorstw systemami
wczesnego ostrzegania przed zagroŜeniami w działalności gospodarczej
42
.Wzrastające
zainteresowanie praktyki tymi modelami korzystnie rzutuje na racjonalność zarządzania
przedsiębiorstwami. Znaczenie tego typu modeli jest tym bardziej istotne im bardziej
dynamicznie zmienia się gospodarka. W takich warunkach istotne jest tworzenie wewnątrz
podmiotów gospodarczych (lub/i poza nimi) wyspecjalizowanych w identyfikacji i
neutralizowaniu zagroŜeń w biznesie komórek i stanowisk pracy (swego rodzaju „saperów
biznesu” czyli – jednostek wykrywania i neutralizowania występujących w nim „min”).
Niezbędne staje się teŜ tworzenie jednostek organizacyjnych ukierunkowanych na
gromadzenie informacji i wiedzy sprzyjającej rozwojowi biznesu. Tego typu komórki, swego
rodzaju „poławiacze wiedzy i informacji” powinny stanowić nieodłączny element systemów
wczesnego ostrzegania).
Postępujące procesy globalizacji, rozwój rynków kapitałowych i przedsiębiorstw
ponadnarodowych oraz złoŜona i zagęszczająca się w wyniku tego sieć powiązań
w gospodarce sprawiają, Ŝe nie tylko gospodarka, ale i ryzyko podlegają globalizacji
43
.
40
Charakterystykę tych narzędzi moŜna znaleźć m. in. w E. Mączyńska- (red) Restrukturyzacja przedsiębiorstw
w procesie transformacji polskiej gospodarki, Wyd. DiG, Warszawa, 2oo1,.
41
Badania te prowadzone były pod moim kierunkiem w ramach finansowanego przez KBN i zarejestrowanego
pod numerem: 1 H02C 029 18 projektu badawczego p.t.: „Systemy wczesnego ostrzegania przed bankructwem
przedsiębiorstw. Wskaźniki wczesnego ostrzegania” .Rezultaty tych badań oraz skonstruowane a ich podstawie
modele wczesnego ostrzegania prezentowane były w artykule pt. DYSKRYMINACYJNE MODELE PREDYKCJI
BANKRUCTWA PRZEDSIĘBIORSTW, Ekonomista, 2006, nr 2
42
Badania pod kierunkiem J. Kotowicz-Jawor nt. „Pierwsze doświadczenia adaptacji polskich przedsiębiorstw
do warunków zintegrowanego rynku Unii Europejskiej”, INE PAN Warszawa
43
Por. E. Mączyńska (red. nauk.) Ekonomiczne aspekty upadłości przedsiębiorstw w Polsce SGH, Warszawa,
2005 s.7-16 oraz w ZagroŜenie upadłością (Red nauk. E. Mączyńska, K. Kuciński) , wyd. SGH 2005 oraz
Badania te prowadzone były pod moim kierunkiem w ramach finansowanego przez KBN i zarejestrowanego pod
11
Podstawowe znaczenie odgrywają tu czynniki związane z koniunkturą gospodarczą, z
tempem wzrostu i rozwoju, czynniki kulturowo-cywilizacyjne oraz czynniki związane z
zarządzaniem wiedzą i informacją
44
.W warunkach cywilizacji opartej na wiedzy ten ostatni
czynnik odgrywa coraz większą rolę. Zarazem jednak w racjonalizacji zarządzania wiedzą, w
tym wiedzą na temat zagroŜeń występuje wiele nieprawidłowości o róŜnym charakterze, takŜe
o charakterze mentalnym. W przepływie wiedzy występuje zaś szereg barier, czego
następstwem są zmultliplikowane straty
45
. W tej sytuacji rośnie rola badań, refleksji i
dyskursu nad przyszłością.
4.
Przedsiębiorstwo i futuryzm społeczny.
W warunkach narastającej złoŜoności powiązań gospodarczych oraz w warunkach
niepewności i trudności kształtowania długofalowych strategii rozwojowych nie do
przecenienia są badania i refleksja oraz dyskurs nad przyszłością gospodarczą . Mogą one
stanowić cenne źródło kreatywności i inspiracji w kształtowaniu przyszłości oraz
identyfikacji zagroŜeń dla harmonijnego rozwoju. Dyskurs taki umoŜliwia aktywizację
czynników i zasobów rozwojowych, które w wielu przypadkach są w „uśpionej” formie
46
. W
literaturze przedmiotu wskazuje się tu na intelektualny, w tym kapitał społeczny i relacyjny,
„który moŜna potraktować jako katalizator umoŜliwiający upowszechnianie się kapitału
ludzkiego i lub „smar”, ułatwiający zadzierzganie się powiązań sieciowych między
organizacjami i wspomagający pojawianie się instytucji pośredniczących, co wzmaga
synergię i stopień skoordynowania systemu społecznego (W Polsce .cennym źródłem
inspiracji jest opracowany pod kierunkiem M. Boniego, Szefa Zespołu Doradców
Strategicznych Premiera raport „Kapitał intelektualny Polski”)
47
W działaniach strategicznych nie do podwaŜenia jest analityczno- diagnostyczna ocena
przeszłości jako źródła wiedzy przyszłościowej. JednakŜe pierwszorzędną rangę ma debata
nad przyszłością. Wielce pouczająca jest tu teza Jeana-Marii Rousseau: „mniejsze znaczenie
ma w tym kontekście natomiast omawianie przeszłości, poniewaŜ przeszłość nigdy nie moŜe
w pełni wyjaśnić ani chwili teraźniejszej, ani przyszłego pejzaŜu społeczno-ekonomicznego,
którego kształty wyłaniają się w teraźniejszości. Paradoksalnie więc to raczej przyszłość
moŜe bardziej przysłuŜyć się teraźniejszości, gdy w jej kontekście będziemy postrzegać
obecne status quo”
48
. Analiza moŜliwych scenariuszy przyszłości umoŜliwia bowiem
wczesne identyfikowanie szans i zagroŜeń oraz potencjalnych, nowych ścieŜek rozwoju, a
tym samym moŜe stanowić efektywne narzędzie modelowania struktur gospodarczych i
numerem: 1 H02C 029 18 projektu badawczego p.t.: „Systemy wczesnego ostrzegania przed bankructwem
przedsiębiorstw. Wskaźniki wczesnego ostrzegania” .Rezultaty tych badań oraz skonstruowane a ich podstawie
modele wczesnego ostrzegania prezentowane były w artykule pt. Dyskryminacyjne modele predykcji bankructwa
przedsiębiorstw, Ekonomista, 2006, nr 2
44
por. Robert Simons, Czy wiesz jak duŜe ryzyko ukryte jest w twojej firmie?, Harvard Business Review,
Polska, kwiecień, 2005 oraz R. Simons, “How Risky is Your Company?”, Harvard Business Review, May-June
1999.
45
Np. C. Kinsey Goman z Kinsey Consulting Services in Berkeley CA, wyróŜnia pięć przyczyn, sprawiających,
Ŝ
e pracownicy nie chcą się dzielić wiedzą:1.wiara ,Ŝe wiedza jest potęgą i jej wyłączne posiadania umoŜliwia
wzmocnienie własnych przewag(.(" If I know something you don't know, I have something over you.")These
quotes are from managers in my study.), 2 niepewność co do rzeczywistej wartości własnej wiedzy, 3. wzajemna
nieufność, 4.obawa o negatywne konsekwencje w 8ujawnienia określonej wiedzy (np. konsekwencje w formie
zmiany warunków pracy, 5.Nieujawnianie przez kierownictwo intencji i własnej wiedzy na pokreślone tematy
(por. www.ckg.com.])
46
Borut Ronćević, Rola dyskursu strategicznego w procesie tworzenia nowej ścieŜki rozwoju; w: A. Kukliński i
in. Problematyka przyszłości regionów, W poszukiwaniu nowego paradygmatu MRR, Warszawa, 2008, s.191
47
„Kapitał intelektualny Polski”- Raport o Kapitale Intelektualnym Polski,Warszawa, 10 lipca 2008 r.
48
Jean-Marie Rousseau, Europejskie regiony w kontekście globalnej bitwy o przyszłość; w: A. Kukliński i in.
Problematyka przyszłości regionów, W poszukiwaniu nowego paradygmatu MRR, Warszawa, 2008, s.104
12
wspomagania mechanizmów zwiększających odporność gospodarki na wstrząsy społeczno-
ekonomiczne
49
.
Jednym z istotnych źródeł niedoceniania rzez zarządy przedsiębiorstw podejścia
strategicznego i błędów w tym zakresie jest obawa, strach przed utratą dotychczasowych
pozycji w gospodarce. Wszechobecna niepewność przyszłości moŜe paraliŜować kreatywne
działania strategiczne i w konsekwencji umacniać „zaleŜność od ścieŜki”, co w konsekwencji
zagraŜa zastojem
50
.
Myśleniu strategicznemu nie sprzyja teŜ wskazywany wcześniej syndrom „paradoksu
sukcesu”. Usypiająca moc sukcesu sprzyja niedostrzeganiu potrzeby antycypowania
przyszłości. W takich warunkach jej strategiczne kreowanie jest niełatwe tym bardziej, Ŝe
„sztuka ekonomii polega na tym, by spoglądać nie tylko na bezpośrednie, ale i na odległe
skutki danego działania czy programu; by śledzić nie tylko konsekwencje, jakie dany program
ma dla jednej grupy, ale jakie przynosi wszystkim”
51
. Parafrazując tę sentencję H. Hazlitta,
moŜna stwierdzić, Ŝe sztuka w polityce gospodarczej polega na tym, by uwzględniać nie tylko
na bezpośrednie, ale i odległe skutki danych rozwiązań i działań; by śledzić nie tylko
konsekwencje, jakie dany program ma dla jednej grupy, ale jakie przynosi wszystkim. Mierny
ekonomista widzi tylko to, co bezpośrednio uderza wzrok i widzi tylko bezpośrednie
konsekwencje proponowanego kierunku polityki gospodarczej; dobry patrzy takŜe dalej,
uwzględniając konsekwencje długofalowe i pośrednie. Mierny ekspert widzi tylko skutki, jakie
dana polityka przyniosła lub przyniesie w danym okresie, dobry – bada takŜe skutki w
szerszym zakresie i perspektywie
52
. Wskazuje to zrazem na role elit intelektualnych w
gospodarce.
Problem ten moŜna teŜ zilustrować poprzez znane w literaturze ekonomicznej symptomy,
„tragedii wspólnego pastwiska”
53
oraz błąd zbitej szyby – autorstwa słynnego ekonomisty
Frederica Bastiata. Do tej metafory nawiązuje zresztą Hazlitt, wskazując na jeden z
najpowszechniejszych – jego zdaniem – błędów popełnianych w popularnym myśleniu o
ekonomii jest błąd krótkowzroczności - tzw. „błąd zbitej szyby
54
. UŜyta przez F. Bastiata i H.
Hazlitta „metafora zbitej szyby” dowodzi, Ŝe krótkowzroczność i powierzchownej
jednostronne podejście w ekonomii nie popłaca
55
.
49
jw. s. 104
50
Roman Galar: Rozwój zaleŜny od ścieŜki i kreowanie ścieŜek rozwoju w ujęciu adaptacyjnym, na przykładzie
Nokii,; w: Problematyka przyszłości,op.cit.. s. 172
51
H. HAZLITT (1894-1993) ,Austriacka Szkoła Ekonomiczna H. Hazlitt, Ekonomia w jednej lekcji,
Wydawnictwo Znak-Signum, Kraków 1993, s. 17
52
H. Hazlitt, Ekonomia w jednej lekcji, , Wydawnictwo Znak-Signum, Kraków 1993, s. 17
53
Hardin G., The Tragedy of the Commons, “Science” 1968, nr 162.
54
Ibidem ”. (W sytuacji, gdy chuligan wybije piekarzowi szybę, to choć zarabia na tym szklarz, jednak
osiągnięty dzięki temu zysk szklarza moŜe być stratą krawca. Piekarz bowiem zamiast zrealizować planowane
kupno garnituru będzie musiał wydać pieniądze na szybę)
55
Przed jednostronnością, ”jedna droga” przestrzega między in. cytowany juŜ Borut Ronćević:” Jednym z
najwaŜniejszych dylematów, od dawna obecnych w historii myśli społecznej i gospodarczej, jest pytanie, czy
rozwój społeczno-gospodarczy jest wynikiem intencjonalnie podejmowanych decyzji, efektem ewolucji
społeczeństw, czy teŜ działania sił rynkowych. Pytanie to ma charakter uniwersalny, jednak odpowiedzi na nie
wcale nie są uniwersalne. Nawet najlepsza analiza układu czynników społeczno-gospodarczych i programów
działań publicznych przeprowadzona w przypadku jednego kraju, moŜe okazać się zupełnie nieistotna
w przypadku innego kraju. NaleŜy zatem stwierdzić, Ŝe powyŜszy dylemat nie posiada jednego rozwiązania, a
konkretne plany reform prorozwojowych mają szansę powodzenia w zasadzie wyłącznie w odniesieniu do
konkretnej konstelacji czynników społeczno-gospodarczych i politycznych, z myślą o których je przygotowano.
Próby automatycznego przenoszenia gotowych instytucjonalnych rozwiązań do innych środowisk są z reguły
bardzo kosztowne i mogą prowadzić do chronicznego braku efektywności systemowej” – op.citt. s.181.
13
Negatywny wpływ na kształtowanie przyszłości przedsiębiorstw ma takŜe rozmijanie się
ocen z realiami. Dotyczy np. większości obszarów oddziaływania inwestycji zagranicznych,
w tym m.in. nauki i techniki, gdzie nadzieje i oczekiwania niestety z reguły nie odpowiadają
rzeczywistości.
Zwracają
na
to
uwagę
m.in.
P. Krugman i M. Obstfeld, podkreślając, Ŝe istotnym celem inwestycji zagranicznych jest
rozszerzanie kontroli nad rynkiem.. Autorzy ci apelują o realizm w ocenach znaczenia
przedsiębiorstw wielonarodowych dla unowocześniania produkcji: „Przedsiębiorstwa
wielonarodowe oskarŜane są o to, Ŝe nie udało im się wzbogacić krajów, do których przybyły,
bądź dlatego, Ŝe stosują niewłaściwa technologie, bądź teŜ dlatego, Ŝe nie powiodło im się
dokonanie transferu technologii w taki sposób, który poprawiłby poziom technologiczny
reszty gospodarki Obrońcy przedsiębiorstw wielonarodowych dowodzą, Ŝe stosują one
niewłaściwą technologię tylko dlatego, Ŝe zdeformowany jest system bodźców. JeŜeli chodzi o
problemy transferu technologii, to naleŜy zauwaŜyć, Ŝe niektóre kraje dobrze prosperowały
przy rozległych inwestycjach zagranicznych, inne zaś prosperowały równie dobrze bez nich;
trudno jest zatem sformułować jakiś definitywny wniosek"
56
W warunkach burzliwości przemian im bardziej wydłuŜa się czasowy horyzont prognozy, tym
bardziej jesteśmy skazani na domysły i przeczucia. Ale tym bardziej istotne jest włączenie w
moŜliwie najszerszym stopniu roŜnych grup w proces myślenia strategicznego. Jest to
niezbędne, zwłaszcza, Ŝe prognozy wykazują tendencje do samospełniania lub
samounicestwiania się. Wg A. Tofflera tak rozumiany „społeczny futuryzm”, umoŜliwia
osiągniecie wyŜszego szczebla kompetencji w konstruowaniu zmian, wykraczającą poza
odhumanizowaną technokrację
57
. „Racje przemawiające za badaniem prawdopodobnych
wariantów przyszłości są nieodparte. Usiłowania przewidywania przyszłości w sposób
nieunikniony zmieniają ją, choć nikt nie moŜe jej znać /…/„ Mimo to czas obalić raz na
zawsze popularny mit, ze przyszłość jest nierozpoznawalna”. Ogólne wyobraŜenie o tym co
moŜe nastąpić jest lepsze niŜ Ŝadne /…/ Jeśli błędne – to i tak korzystne”
58
.
Tezy i rekomendacje A. Tofflera nie tylko się nie zestarzały, ale przeciwnie wobec obecnego
kryzysu zyskują na aktualności. Trudno w dobie wszechogarniającej świat niepewności
zakwestionować zasadność rekomendacji poszerzenia koncepcji moŜliwych, wielorakich
wersji i wizji, marzeń – obrazów potencjalnego jutra. A. Toffler rekomenduje tworzenie na
roŜnych szczeblach „ośrodków imaginacyjnych” ukierunkowanych na interdyscyplinarne
„uaktywnianie mózgów”. Uznaje, Ŝe byłoby to źródłem pomysłów, idei „o których
technokratom się nie śniło”
59
.
Dziś jak nigdy chyba wcześniej potrzebne są nowe, potęŜne idee utopijne i antyutopijne. I
trudno nie przyznać Tofflerowi racji, Ŝe Ŝadna pojedyncza ksiąŜka ani pojedynczy autor nie
jest w stanie przedstawić wizji przyszłości, tym bardziej, Ŝe technokratycznie zorganizowane
społeczeństwa na ogół nie sprzyjają wizjonerstwom. Toffletr uznaje gromadzenie
wiarygodnych wyobraŜeń o najbardziej prawdopodobnej przyszłości za palącą sprawę nie
tylko w skali krajowej ale takŜe międzynarodowej. Postuluje stworzenie światowego banku
informacji na temat przyszłości czego efektem prac takiej instytucji „byłaby nieustannie
zmieniająca się geografia przyszłości, bazująca na najlepszych prognozach strategii
społecznego futuryzmu.
56
Krugman P. Obsfeld M. Międzynarodowe stosunki gospodarcze, PWN, Warszawa 1997, s. 125- 126
57
A. Toffler , Szok…op.cit s. 443
58
ibidem
59
ibidem. s.455
14
Ośrodki futurologiczne występują w wielu przedsiębiorstwach i krajach Horyzont czasowy
prac sięga nawet 50 lat. A.Toffler wskazuje na potrzebę tworzenia futurologicznego
„magazynu myśli na wzór metody delficewkiej” i poszerzenie koncepcje moŜliwych wersji
przeszłości, potrzebę wielorakich wizji, marzeń – obrazów potencjalnego jutra. „Producent
szkła poszukuje autora powieści fantastyczno-naukowych, aby wyimaginował mu moŜliwe
formy działalności korporacji w przyszłości Przedsiebiorstwa zwracają się do tych
„bujających w obłokach” i \”niebieskich ptaków” nie tyle w celu uzyskania naukowych
prognoz na temat tego co prawdopodobne, ile daleko wybiegających myślą spekulacji
dotyczących tego, co moŜliwe.. A. Toffler proponuje tworzenie na róŜnych szczeblach, w
tym
w
przedsiębiorstwach
interdyscyplinarnych
„ośrodków
imaginacyjnych”
ukierunkowanych na „uaktywnianie mózgów”. Podkreśla, Ŝe byłoby to źródłem pomysłów,
o których „technokratom się nie śniło”. Choć znaczna cześć z tych idei będzie
niewykonalna, to tworzy szanse złagodzenie "poraŜenia przyszłością"
,
jaki wywołuje
gwałtowny techniki i przełom cywilizacyjny. A. Toffler podkreśla konieczność wzbogacenia
naukowych badan dotyczących prawdopodobnych wariantow przyszłości i zwiększenie
naukowco i jednostek organizacyjnych zajmujaccych się „wyczuwaniem przyszłości”. Teki
jednostki „ powinny tezz istniec w kaŜdym przedsiębiorstwie w celu gromadzenia
wiarygodnych wyobraŜeń o najbardzie prawdopodobnej przyszłości
60
.
Stanowic to moŜe remedium na waskoekonomiczny technokratyzm i krotkowzrocznosc
ekonomiczna, tym bardziej, Ŝe postep i dynamika zmian dezaktualizuja tradycyjne cele. -
trzedsiebiorstw i innych instytucji. A. Toffler, podkrelsając Ŝe obecnie wszyscy czują się
odcięci od moŜliwości wpływu na kierunki i tempo zmian, wskazuje na potrzebę rozwoju
konsultantów przyszłości.
Wnioski
•
Globalna niepewność charakterystyczna dla współczesnego świata ma pierwotne
ź
ródło w dokonującym się obecnie przełomie cywilizacyjnym i wygasaniu cywilizacji
przemysłowej
•
W warunkach narastającej niepewności rośnie ranga refleksji nad przyszłością i
podejścia strategicznego w przedsiębiorstwach i gospodarce. W praktyce podejście
takie nierzadko jest marginalizowane.
•
Tradycyjne, charakterystyczne dla epoki przemysłowej narzędzia kształtowania
przyszłości zawodzą i narastającej niepewności rosną trudności prognozowania, co
sprzyja jego marginalizowaniu. Efektem tego jest tofflerowski „szok przyszłości”.
•
Niedostatek polityki strategicznej cechuje takŜe Polskę, co sprzyja „błędom na górze”,
negatywnie wpływa na efektywności gospodarki i pogarsza warunki funkcjonowania
przedsiębiorstw.
•
W polityce makro – i mikroekonomicznej istotne są gwarancje, Ŝe system nie wymyka
się spod kontroli i umoŜliwia wczesne identyfikowanie nieprawidłowości. Gwarancje
takie uwarunkowane są posiadaniem wizji przyszłości. Wizja taka nie moŜe jednak
powstać w sposób technokratyczny.
•
W warunkach niedostatku i barier podejścia strategicznego rośnie rola badań
naukowych i dyskursu na ten temat. Dyskurs taki moŜe stać się swego rodzaju
narzędziem wczesnego ostrzegania przed zagroŜeniami i potencjalną destrukcją w
gospodarce i rozmaitymi dewiacjami społecznymi a zarazem narzędziem umacniania
pozytywnej synergii zmian.
60
, ibidem. S. 450-455
15
•
Tradycyjne, technokratyczne metody i model prognozowania zawodzą, pozbawione są
bowiem pierwiastka społecznego i niezbędnego holizmu.
•
W warunkach wszechogarniającej niepewności i niebywałej dynamiki przemian
barierą destrukcyjnych następstw szoku moŜe stanowić futuryzm społeczny, czyli
wprzęgnięcie wszystkich szczebli władzy i rządzenia w prace strategiczne, co wymaga
instytucjonalnej obudowy prognozowania. Wskazuje to na zasadność rozwoju
ośrodków prognozowania w skali globalnej i swego rodzaju globalnej geografii
prognoz.
•
Polska powinna dąŜyć do współtworzenia tego typu sieci, gdyŜ pozostawanie poza nią
zagraŜa „ślepotą strategiczną”, a w najlepszym razie „niedowidzenia” strategicznego z
groźnymi tego następstwami.
•
Rozwój sieci badań prognostycznych warunkuje racjonalność podejmowanych na
rozmaitych szczeblach rządzenia decyzji.
Bibliografia
Beck U., Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesności, Scholar, Warszawa 2002,
Bofinger P., Czeka nas epokowa zmiana , „Tygodnik Forum”, nr 41, 2008
Drucker P., Nowy porządek świata– Tygodnik Forum, 2005 nr 17/18.
Ekonomia niepewności. Z Romanem Frydmanem o tym, dlaczego ekonomiści wciąŜ się mylą, rozmawia Jacek
ś
akowski, „Polityka. Niezbędnik Inteligenta”. Wydanie 14 - nr 10 (2644) z dnia 08-03-2008,
Europa w perspektywie roku 2050, Komitet Polska 2000 Plus, PAN, Warszawa 2007,
Friedman T. L., Świat jest płaski. Krótka historia XXI wieku, Wydawnictwo: REBIS, Poznań,2006
Frydman R., Goldberg M.D. , Imperfect Knowledge Economics: Exchange Rates and Risk, Princeton
University Press, 2007,
Galbraith J.K., Gospodarka niewinnego oszustwa. Prawda naszych czasów, MT Biznes, Warszawa 2005,
Hampden-Turner C., Trompenaars A. , Siedem kultur kapitalizmu, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 1998, 2.
Hardin G., The Tragedy of the Commons, “Science” 1968, nr 162.
Hazlitt H. , Ekonomia w jednej lekcji, Wydawnictwo Znak-Signum, Kraków 1993,
http://prawo.uni.wroc.pl/~kwasnicki/CytatyEkon.htm
http://www.teberia.pl/news.php?id=5250, 2006 ,
Intelligent design, A theory of an intelligently guided invisible hand wins the Nobel prize, The Economist z 18
października 2007 r.
J. Rifkin, Koniec pracy. Schyłek siły roboczej na świecie i początek ery postrynkowej, Wydawnictwo
Dolnośląskie Wrocław 2003,
Kotowicz-Jawor J., Adaptacja polskich przedsiębiorstw do rynku Unii Europejskiej”, Key-Text, Warszawa,
2008,
Krugman P. Obsfeld M. Międzynarodowe stosunki gospodarcze, PWN, Warszawa 1997,
Kuciński K., Mączyńska E ,ZagroŜenie upadłością , Oficyna . SGH 2005,
Kukliński A., Problematyka Przyszłości Regionów. Piętnaście komentarzy. W poszukiwaniu nowego
paradygmatu
,
http://www.mrr.gov.pl/Aktualnosci/Polityka%20regionalna/Documents/1561d8db763b4367a323cca68d4cc62dP
roblematykaPrzyszociRegionw15komentarzyWposzukiwa.pdf
Maczyńska E. Zawadzki M., . Dyskryminacyjne modele predykcji bankructwa przedsiębiorstw, „Ekonomista”,
2006, nr 2,
Mączyńska E., Czynniki kreatywności i destrukcji w gospodarce przełomu, w:” Rozwój – godność człowieka -
gospodarowanie- poszanowanie przyrody” - praca zbiorowa pod red. Barbary Piontek, PWE 2007
Mączyńska E. (red. nauk.) Ekonomiczne aspekty upadłości przedsiębiorstw w Polsce SGH, Warszawa, 2005,
Mączyńska E. (red. nauk. ) Restrukturyzacja przedsiębiorstw w procesie transformacji polskiej gospodarki,
Wyd. DiG, Warszawa, 2001,.
Netokracja i konsumtariat, czyli nowy podział społeczny w epoce Internetu
Raport o Kapitale Intelektualnym Polski,Warszawa, 10 lipca 2008 r.
Ronćević B, Rola dyskursu strategicznego w procesie tworzenia nowej ścieŜki rozwoju; w: A. Kukliński i in,.
Problematyka przyszłości regionów, W poszukiwaniu nowego paradygmatu MRR, Warszawa, 2008,
Rousseau J.M. , Europejskie regiony w kontekście globalnej bitwy o przyszłość; w: A. Kukliński i in.
Problematyka przyszłości regionów, W poszukiwaniu nowego paradygmatu MRR, Warszawa, 2008,
16
Rybiński K., Węzły Gordyjskie XXI wieku [w:] Problematyka P. Jakubowska, A.Kukliński, P. śuber,
Problematyka przyszłości regionów. W poszukiwaniu nowego paradygmatu, Ministerstwo Rozwoju
Regionalnego, Warszawa 2008,
Sektor MSP wybiera konserwatywne strategie rozwoju, PKPP Lewiatan,
2007http://www.pkpplewiatan.pl/?ID=91238&article_id=189972,
Simons R., Czy wiesz jak duŜe ryzyko ukryte jest w twojej firmie?, “Harvard Business Review”, Polska,
kwiecień, 2005
Simons R. , How Risky is Your Company?, “Harvard Business Review”, May-June 1999.
SoderqvistJ. , Bard A., NETOKRACJA Nowa elita władzy i Ŝycie po kapitalizmie, Wydawnictwa Akademickie
i Profesjonalne, 2006.
Spowiedź monetarysty (wywiad z M. Friedmanem), „ Tygodnik Forum” z 30.06.2003
Staniszkis J. , Władza globalizacji, Scholar, Warszawa 2003,.
Starczewska-Krzysztoszek M., Konkurencyjność sektora MSP. Raport z badań, Warszawa, KPP Lewiatan, 2007
Steingart G. Plajta ostatniej utopii „Tygodnik Forum”, nr 41, 2008, Tygodnik Forum, nr 41, 2008
Stiglitz J.E., Globalizacja, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.
Sztompka P., Trauma wielkiej zmiany. Społeczne koszty transformacji, PAN, Warszawa 2000,
Toffler A. , Szok Przyszłości, Wyd. Zysk i S-ka , 2000, s. 443
Toffler A., Szok przyszłości, wyd. I, PIW, Warszawa 1974, wyd. II, Zysk i S-ka, Poznań 1998,
Toffler A., Zmiana władzy. Wiedza, bogactwo i przemoc u progu XXI stulecia, Zysk i S-ka, Poznań 2003, oraz
Toffler A., Toffler H., Budowa nowej cywilizacji. Polityka trzeciej fali, Zysk i S-ka, Poznań 1996.
Wallerstein I., Koniec świata, jaki znamy, Scholar, Warszawa 2004,
Weron A., Ilya Prigogine (25.01.1917–28.05.2003), http://pryzmat.pwr.wroc.pl/Pryzmat_167/Pryzmat167.pdf.
Wierzbicki A.P. Nowa Futurologia, http://www.pte.pl/pliki/2/11/Nowa_Futurologia.pdf