kse_projekt

SPIS TREŚCI

WPROWADZENIE .............................................................................................................................. 3

ROZDZIAŁ 1. PODSTAWOWE CECHY SYSTEMU EMERYTALNEGO, PODSTAWOWE
WYZWANIA DEMOGRAFICZNE I DEMOGRAFICZNO-SPOŁECZNE .................................. 5

1.1.

YSTEMY EMERYTALNE W

OLSCE

............................................................................................... 5

1.2.

YZWANIA DEMOGRAFICZNE

....................................................................................................... 8

ROZDZIAŁ 2. REALIZACJA WSPÓLNYCH CELÓW ................................................................. 9

2.1.

DEKWATNOŚĆ SYSTEMÓW EMERYTALNYCH

.............................................................................. 9

2.1.1.

ELE POLITYKI EMERYTALNEJ

...................................................................................................... 9

2.1.2.

BECNA SYTUACJA

NARZĘDZIA POLITYKI EMERYTALNEJ I OSIĄGANIE CELÓW

........................ 10

2.1.3.

ROGNOZY NA PRZYSZŁOŚĆ I WYZWANIA

................................................................................... 13

2.1.4.

TRATEGIE DLA ZAPEWNIENIA ADEKWATNYCH DOCHODÓW W PRZYSZŁOŚCI

. .......................... 14

2.2.

TABILNOŚĆ FINANSOWA SYSTEMÓW EMERYTALNYCH

............................................................ 15

2.2.1.

ELE PROWADZONEJ POLITYKI

.................................................................................................... 16

2.2.2.

YTUACJA OBECNA

...................................................................................................................... 17

2.2.3.

ROGNOZY NA PRZYSZŁOŚĆ I WYZWANIA

................................................................................... 22

2.2.4.

TRATEGIE ZMNIEJSZANIA DEFICYTU FINANSOWEGO

................................................................. 23

2.3.

ODERNIZACJA SYSTEMÓW EMERYTALNYCH I DOSTOSOWANIE DO ZMIAN

........................... 26

2.3.1.

OSTOSOWANIE SYSTEMÓW EMERYTALNYCH DO WYMOGÓW RYNKU PRACY I

NIESTANDARDOWEGO ZATRUDNIENIA

.................................................................................................. 26

2.3.2.

ÓWNOŚĆ PŁCI I FUNKCJONOWANIE SYSTEMÓW EMERYTALNYCH

............................................ 27

ROZDZIAŁ 3. WNIOSKI .................................................................................................................. 32

ZAŁĄCZNIK. PODSTAWOWE INFORMACJE STATYSTYCZNE.......................................... 34

Wprowadzenie

„Krajowa  Strategia  Emerytalna”  została  stworzona  w  ramach  otwartej  metody  koordynacji
systemów  emerytalnych.  Metoda  ma  pozwolić  krajom  Unii  Europejskiej  na  ocenę  i
porównanie  realizacji  przez  ich  systemy  emerytalne  trzech  głównych,  wspólnie  przyjętych
celów, jakimi są adekwatność świadczeń, stabilność finansowa i modernizacja. Polska po raz
pierwszy przygotowuje taki raport.

Dokument przygotowano po sześciu latach od rozpoczęcia reformy emerytalnej. W 1999 roku
rozpoczęto  wdraŜanie  nowego  systemu  emerytalnego,  poprzedzone  publiczną  debatą,
ekspercką  i  społeczną.  Powodem  przebudowy  systemu  była  narastająca  nierównowaga
finansowa  oraz  zachodzące  procesy  demograficzne  –  nasilająca  się  depresja  urodzeniowa  i
postępujące starzenie się ludności.

Dziś  problemy,  które  były  przyczyną  wdroŜenia  reformy  są  coraz  bardziej  aktualne.  System
ubezpieczeń społecznych wymaga kontynuacji procesu reform.

W  ramach  Trójstronnej  Komisji  do  Spraw  Społeczno-Gospodarczej  toczy  się  debata  nad
stanem  i  perspektywami  systemu  ubezpieczeń  społecznych.  Jej  celem  jest  prowadzenie
kompleksowej oceny funkcjonowania systemu ubezpieczeń społecznych, stanu jego finansów
i sposobów zarządzania. Wśród problemów, na które zwrócono uwagę naleŜy wymienić:

w zakresie funkcjonowania Funduszu Ubezpieczeń Społecznych:
-

ocenę wyników, bilansowania i prognozowania sytuacji finansowej FUS;

pełne wdroŜenie systemu informatycznego w tym systemu kont indywidualnych;

utrzymanie rozdzielności poszczególnych ryzyk ubezpieczeniowych i konieczność
monitorowania ich sytuacji;

uodpornienie systemu na wahania demograficzne, sprawne funkcjonowanie Funduszu
Rezerwy Demograficznej;

powszechny dostęp do informacji na temat sytuacji systemu ubezpieczeń społecznych;

budowanie sprawnych mechanizmów kontroli nad systemem;

zwiększenie przychodów i racjonalizacja kosztów systemu ubezpieczeń społecznych;

w zakresie funkcjonowania ZUS:
-

upublicznienie wyników i planów finansowych ZUS;

prowadzenie przejrzystej polityki informacyjnej;

przygotowanie i realizację Planów Strategicznych ZUS.

Krajowa  Strategia  Emerytalna  obejmuje  takŜe  system  ubezpieczeń  społecznych  rolników.
RównieŜ na jego temat toczy się w ostatnich latach dyskusja. W połowie 2004 r. nadzór nad
ubezpieczeniami  społecznymi  rolników  został  powierzony  ministrowi  właściwemu  ds.
zabezpieczenia społecznego. Reforma systemu ubezpieczeń społecznych rolników mająca na
celu  zwiększenie  powiązania  składek  z  dochodami  rolniczymi,  a  takŜe  stworzenie  systemu
sprzyjającego  mobilności  zawodowej  pomiędzy  systemem  rolniczym  i  pozarolniczym
stanowi istotne wyzwanie na kolejne lata.

W  rozdziale  pierwszym  zaprezentowano  krótką  charakterystykę  systemów  emerytalnych  w
Polsce, wraz ze stojącymi przed nimi wyzwaniami. Kolejny rozdział poświęcony jest ocenie
realizacji  przez  systemy  emerytalne  podstawowych  celów  funkcjonowania,  określonych  w
ramach procesu otwartej metody koordynacji przez kraje członkowskie UE, tj. adekwatności,

Rozdział 1. Podstawowe cechy systemu emerytalnego, podstawowe
wyzwania demograficzne i demograficzno-społeczne

1.1. Systemy emerytalne w Polsce

W  Polsce  świadczenia  emerytalne  i  rentowe  wypłacane  są  z  dwóch  systemów
ubezpieczeniowych:  powszechnego  oraz  rolniczego.  Odrębnie  funkcjonują  systemy
zaopatrzeniowe  słuŜb  mundurowych,  sędziów  i  prokuratorów.  KaŜdy  z  tych  systemów
funkcjonuje  według  odrębnych  zasad  i  dotyczy  innej  grupy  osób.  Największy,  powszechny
system  emerytalny,  wypłaca  emerytury  i  renty  dla  niemal  78%  emerytów  i  rencistów.  Z
systemu  rolniczego  wypłacane  są  świadczenia  dla  18,5%  świadczeniobiorców.  Pozostali
beneficjenci otrzymują świadczenia z systemów zaopatrzeniowych (rys. 1). Systemy oparte są
na róŜnych zasadach opłacania składek i wypłacania świadczeń. Wspólne są natomiast zasady
waloryzacji świadczeń.

Powszechny system emerytalny

Funkcjonowanie  systemu  ubezpieczeń  społecznych  w  Polsce  sięga  1918  r.  Po  II  wojnie
ś

wiatowej aŜ do 1999 r. zasady jego funkcjonowania były zbliŜone do tradycyjnych

systemów  kontynentalnej  Europy.  Był  to  system  repartycyjny,  funkcjonujący  w  oparciu  o
formułę  zdefiniowanego  świadczenia.  Według  prognoz  przygotowanych  w  1998  r.,  deficyt
systemu  emerytalnego  wzrastałby  średnio  o  około  1%  PKB  (około  8  mld  zł)  co  10  lat,
sięgając w 2030 r. ponad 2% PKB,  a w 2050  r.  niemal 4% PKB. Sfinansowanie tak duŜego
deficytu  związane  byłoby  z  koniecznością  istotnego  podnoszenia  składek  na  ubezpieczenia
społeczne lub podatków.

Ubezpieczenia  społeczne  w  Polsce  obejmują  ubezpieczenie  na  wypadek  starości,  choroby,
macierzyństwa,  niezdolności  do  pracy,  utraty  Ŝywiciela,  wypadków  przy  pracy  oraz  chorób
zawodowych. W powszechnym systemie ubezpieczeń emerytalnego i -rentowych jest w 2004
r.  ubezpieczeniom  podlegało  13  mln  osób.  Z  systemu  tego  wypłacano  świadczenia  dla  7,2
mln  emerytów  i  rencistów.  W  2004  roku  wydatki  na  świadczenia  wyniosły  104,4  mld  zł
(11,8% PKB), w tym na emerytury i renty 96,3 mld zł (10,9 % PKB). Dotacja uzupełniająca
do systemu w 2004 r. wyniosła 19,4 mld zł.

Wprowadzona w Ŝycie z dniem 1 stycznia 1999 reforma zmieniła zasadniczo kształt systemu,
mając  na  celu  znaczące  ograniczenie  ryzyka  niewypłacalności  systemu  emerytalnego  w
długim  okresie  (ograniczyła  ukryty  dług  finansów  publicznych,  wynikający  z  duŜej  skali
narastania  zobowiązań  emerytalnych).  Podstawowym  celem  przebudowy  systemu  było
dostosowanie go do zmian demograficznych i przyspieszenie rozwoju ekonomicznego kraju.
System  emerytalny  powinien  zapewnić  odpowiedni  poziom  świadczeń  (ze  szczególnym
uwzględnieniem  świadczeń  minimalnych),  cechować  się  finansową  stabilnością,  a  takŜe
zachęcać  uczestników  do  kontynuowania  aktywności  zawodowej.  Reforma  ma  przyczyniać
się do zwiększenia się poziomu oszczędności w gospodarce.

Ponadto, 3,5 mld zł zostało przekazane w formie dotacji celowej na sfinansowanie świadczeń finansowanych z

budŜetu państwa oraz 10,6 mld zł jako refundacja z tytułu składek przekazanych do otwartych funduszy
emerytalnych.

Dotychczasowy system oparty na zasadzie zdefiniowanego świadczenia przekształcony został
w  system  oparty  na  zdefiniowanej  składce.  Część  obowiązkowa  systemu  podzielona  została
na  dwie  części  –  niefinansową  i  finansową.  Pierwszą  z  nich  zarządza  instytucja  publiczna  –
Zakład  Ubezpieczeń  Społecznych,  a  drugą  instytucje  prywatne  –  powszechne  towarzystwa
emerytalne.  Dla  kaŜdego  ubezpieczonego  w  tym  systemie  są  prowadzone  dwa  konta.
Pierwsze  z  nich  (niefinansowe)  prowadzone  jest  przez  ZUS,  a  drugie  (finansowe)  w
kapitałowym  otwartym  funduszu  emerytalnym.  Zachowany  został  dotychczasowy  wiek
emerytalny, wynoszący 60 lat dla kobiet i 65 lat dla męŜczyzn. Nie przewidziano moŜliwości
wcześniejszego  przejścia  na  emeryturę  osób  objętych  nowym  systemem,  co  powinno
prowadzić  do  podwyŜszenia  efektywnego  wieku  emerytalnego.  W  2004  r.  przeciętny  wiek
przejścia na emeryturę wyniósł 56,8 lat (58,7 lat dla męŜczyzn i 56 lat dla kobiet).

Składki  emerytalne  wynoszą  19,52%  płacy  brutto  i  płacone  są  w  równych  częściach  przez
pracownika  i  pracodawcę.  W  przypadku  członka  otwartego  funduszu  emerytalnego  część
składki  w  wysokości  7,3%  płacy  przekazywana  jest  przez  ZUS  do  wybranego  przez  niego
OFE.  Pozostała  część,  czyli  12,22%  pozostaje  w  Zakładzie.  Składki  na  pozostałe  ryzyka
ubezpieczeniowe  są  równieŜ  wpłacane  do  ZUS,  w  tym  składka  na  ubezpieczenia  rentowe
wynosząca  13%  wynagrodzenia  (płacona  w  równych  częściach  przez  pracownika  i
pracodawcę).

Uzupełnieniem systemu obowiązkowego powinny być dobrowolne

oszczędności  w  ramach  Pracowniczych  Programów  Emerytalnych  i  Indywidualnych  Kont
Emerytalnych.

Składki  zapisywane  na  indywidualnym  koncie  ubezpieczonego  w  ZUS  są  waloryzowane.
Waloryzację  moŜna  traktować  jako  swego  rodzaju  stopę  zwrotu  z  inwestycji.  Wskaźnik
waloryzacji  konta  jest  równy  wskaźnikowi  cen  towarów  i  usług  konsumpcyjnych
powiększonemu o wzrost realny przypisu składek na ubezpieczenie emerytalne, nie moŜe być
on jednak niŜszy niŜ wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych. Środki wpływające do
OFE  przeliczane  są  na  jednostki  rozrachunkowe.  Ich  wartość  zaleŜy  od  wyników
inwestycyjnych.

Ś

wiadczenia wypłacane z systemu waloryzowane są co najmniej wskaźnikiem wzrostu cen.

W 1999 r. osoby podlegające ubezpieczeniu zostały podzielone na trzy grupy:

urodzonych przed 1 stycznia 1949 roku, którzy przechodzą na emeryturę zgodnie z
zasadami starego systemu emerytalnego( zasada zdefiniowanego świadczenia);

urodzonych po 31 grudnia 1948 roku, a przed 1 stycznia 1969 roku, którzy przechodzą
na emeryturę zgodnie z zasadami nowego systemu (zasada zdefiniowanej składki), z
tym Ŝe prawa emerytalne nabyte przed wejściem w Ŝycie nowego systemu zostały
przeliczone na kapitał początkowy, zapisany na koncie w ZUS;

urodzonych po 31 grudnia 1968 roku, którzy przechodzą na emeryturę zgodnie z
nowymi zasadami i obowiązkowo mają dwa konta (w pełni zasada zdefiniowanej
składki).

Reforma  wpłynęła  na  wysokość  dochodów  systemu  powszechnego  ze  względu  na  fakt
przekazywania  części  składek  emerytalnych  do  OFE.  Ze  zgromadzonych  w  OFE  środków
będą  w  przyszłości  wypłacane  świadczenia  wraz  z  przechodzeniem  na  emeryturę  kolejne
roczników  objętych  reformą.  Pierwsze  emerytury  w  nowym  systemie  wypłacane  będą  od

Ponadto pracownik płaci składkę na ubezpieczenia chorobowe w wysokości 2,45%, a pracodawca w zaleŜności

od branŜy 0,97% - 3,86% na ubezpieczenie wypadkowe.

Wyjątek stanowią osoby przechodzące na wcześniejszą emeryturę, które nabędą uprawnienia do końca 2006 r.

2009  r.  Dlatego  teŜ,  oceniając  funkcjonowanie  nowego  systemu,  moŜna  się  obecnie  opierać
jedynie na projekcjach wysokości przyszłych świadczeń.

System emerytalny rolników

Rolnicy  i  ich  rodziny  od  1977  r.  objęci  są  obowiązkowym  ubezpieczeniem  społecznym.  Do
1991  r.  system  ten  był  administrowany  przez  ZUS,  a  od  1991  r.  utworzona  została  nowa
instytucja  –  Kasa  Rolniczego  Ubezpieczenia  Społecznego.  Odrębność  administrowania
związana jest z wdroŜeniem rozwiązań specyficznych, skierowanych do tej grupy ludności, w
szczególności  działalności  prewencyjnej,  rehabilitacji  leczniczej,  odrębnego  orzecznictwa
lekarskiego,  odrębnego  sposobu  opłacania  składek  i  obliczania  świadczeń  od  1991  r.  Na
koniec 2004 r. ubezpieczeniu podlegało 1,5 mln osób, a emeryturę lub rentę pobierało 1,7 mln
ś

wiadczeniobiorców.

Ubezpieczenie  emerytalno-rentowe  rolników  jest  finansowane  z  Funduszu  Emerytalno-
Rentowego  (FER),  którego  wydatki  w  2004  r.  wyniosły  16,3  mld  zł.  Natomiast  przychody
FER  pochodzą  głównie  z  dotacji  budŜetu  państwa  (w  2004  r.  15,1  mld  zł)  i  częściowo  ze
składek  czynnych  zawodowo  rolników  (w  2004  r.  1,1  mld  zł).  Składka  na  ubezpieczenie
emerytalno-rentowe jest kwartalna i wynosi 30% minimalnej emerytury (emerytura ta wynosi
aktualnie  562,58  zł).  Wpływy  ze  składek  na  ubezpieczenie  emerytalno-rentowe  pokrywają
tylko około 6% wydatków z ubezpieczenia emerytalno-rentowego. Taki udział dochodów ze
składek  w  finansowaniu  kosztów  emerytur  związany  jest  przede  wszystkim  z  początkowym
załoŜeniem, iŜ system ten będzie dotowany przez państwo, jak równieŜ niekorzystnej relacji
między  liczbą  ubezpieczonych  a  liczbą  świadczeniobiorców.  Ponadto  obciąŜenie  składkami
jest bardzo nierównomierne, poniewaŜ dla małych gospodarstw rolnych stanowią one istotne
obciąŜenie, podczas gdy dla gospodarstw większych są niemal nieodczuwalne.

Emerytura rolnicza przysługuje ubezpieczonemu rolnikowi, który łącznie spełnia następujące
warunki:

osiągnął wiek emerytalny (60 lat dla kobiety, 65 lat dla męŜczyzny);

podlegał ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez okres co najmniej 25 lat.

Emerytura rolnicza obliczana jest w relacji do wysokości emerytury minimalnej i składa się z
części  składkowej  i  uzupełniającej.  Część  składkowa  uzaleŜniona  jest  od  staŜu
ubezpieczeniowego  i  ustala  się  ją  przyjmując  po  1%  emerytury  minimalnej  za  kaŜdy  rok
podlegania  ubezpieczeniu  emerytalno-rentowemu.  Ta  część  emerytury  rolniczej  wypłacana
jest  niezaleŜnie  od  zaprzestania  prowadzenia  działalności  rolniczej,  czyli  przekazania
gospodarstwa rolnego. Część uzupełniająca wynosi od 95% do 85% emerytury minimalnej i
maleje  wraz  z  długością  ubezpieczenia.  Część  uzupełniająca  świadczenia  wypłacana  jest  po
przekazaniu  gospodarstwa  rolnego.  W  efekcie  tak  przyjętych  zasad  obliczania  wysokości
emerytury, rozkład wysokości emerytur jest silnie spłaszczony.

Zaopatrzeniowe systemy emerytalne

Systemy  zaopatrzeniowe  są  w  całości  finansowane  z  budŜetu  państwa.  Obejmują  one
ś

wiadczenia dla policji, wojska, straŜy poŜarnej, funkcjonariuszy BOR, straŜy więziennej,

Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, StraŜy Granicznej, sędziów i
prokuratorów. W stosunku do systemu powszechnego wyróŜnia się dwiema cechami:

osiągnięcie uprawnień emerytalnych uzaleŜnione jest od staŜu pracy i na emeryturę moŜna
przejść juŜ po 15 latach słuŜby, co oznacza Ŝe systemy te mają relatywnie najmłodszych
emerytów;

wysokość świadczenia określona jest od wysokości ostatniego wynagrodzenia lub
uposaŜenia, czyli w odmienny sposób niŜ w systemie powszechnym.

W 2004 roku z systemu wypłacanych było łącznie 329 tys. świadczeń emerytalno-rentowych
(co stanowiło około 3,6% wypłat świadczeń emerytalno-rentowych), na kwotę 8,3 mld zł

(czyli 4,2% wydatków budŜetu państwa, około 7% ogółu wydatków na emerytury i renty).
W trakcie konsultacji pojawiły się głosy wskazujące na potrzebę rozwaŜenia reformy tych
systemów, zmierzającej między innymi do wydłuŜenia okresu pełnienia słuŜby publicznej.
Często bowiem osoby które mają duŜe doświadczenie zbyt wcześnie tę słuŜbę kończą.

1.2. Wyzwania demograficzne

Rok 2004 był szóstym z kolei rokiem, w którym odnotowano ubytek  rzeczywisty  ludności i
trzecim,  w  którym  wystąpił  ujemny  przyrost  naturalny.  Od  lat  90-tych  utrzymuje  się  spadek
liczby  urodzeń  (tzw.  depresja  urodzeniowa).  Od  1989 r.  poziom  dzietności  nie  gwarantuje
prostej  zastępowalności  pokoleń.  W  2003  r.  współczynnik  dzietności  wynosił  1,22  i  był
najniŜszy  od  ponad  50  lat.  Jednocześnie,  obserwowana  w  latach  90-tych  stała  poprawa
sytuacji  w  zakresie  umieralności  w  pozytywny  sposób  wpływa  na  długość  trwania  Ŝycia
Polaków. W stosunku do 1990 r. trwanie Ŝycia męŜczyzn wydłuŜyło się o 4 lata, zaś kobiet o
3,4 roku.

Prowadzone  przez  demografów  badania  i  analizy  wskazują,  Ŝe  trwający  od  kilkunastu  lat
spadek  dzietności  jeszcze  nie  jest  procesem  zakończonym  i  dotyczy  w  coraz  większym
stopniu  kolejnych  roczników  młodzieŜy.  Zjawisko,  które  obserwujemy  w  Polsce  znane  jest
pod  nazwą  drugiego  przejścia  demograficznego,  cechującego  się  spadkiem  dzietności,
spowodowany  zachodzącymi  zjawiskami  społecznymi,  w  tym  między  innymi  zmianą
postrzegania  roli  rodziny  w  społeczeństwie.  Wśród  bezpośrednich  przyczyn  malejącej
dzietności wymienia się: trudności na rynku pracy i trudne warunki społeczno-ekonomiczne,
w  jakich  znalazło  się  pokolenie  w  wieku  prokreacyjnym.  Zgodnie  z  opiniami  ekspertów,  w
najbliŜszych latach naleŜy liczyć się z dalszym spadkiem współczynnika dzietności.

Malejąca  dzietność  i  wzrastająca  długość  Ŝycia  powodują  starzenie  się  ludności,  którego
efektem  będzie  istotne  przesunięcie  w  proporcjach  między  liczbą  osób  w  wieku
produkcyjnym  i  poprodukcyjnym.  Według  prognoz  EUROSTATu  liczba  ludności  w  wieku
produkcyjnym  (15-65  lat)  zacznie  spadać  od  roku  2012.  Zjawisko  to  przekłada  się
bezpośrednio  na  wskaźnik  obciąŜenia  demograficznego.  Liczba  osób  w  wieku
poprodukcyjnym  (w  wieku  powyŜej  65  lat)  na  100  osób w wieku produkcyjnym  wzrośnie z
17 w 2003 roku do 46,6 w 2050 roku – wykres 1.

Wydatki budŜetu państwa na emerytury i renty systemu zaopatrzeniowego.

Rozdział 2. Realizacja wspólnych celów

2.1. Adekwatność systemów emerytalnych

Wspólne cele

Kraje członkowskie powinny dbać, aby ich systemy emerytalne były zdolne do osiągania
swoich  celów  społecznych.  W  tym  celu,  w  ramach  specyficznych  uwarunkowań
narodowych, powinny one:
Cel 1.
Zapewniać,  Ŝe  starsi  ludzie  nie  są  naraŜeni  na  ryzyko  ubóstwa  i  mogą  cieszyć  się
przyzwoitym  standardem  Ŝycia;  biorą  udział  w  ekonomicznym  rozwoju  kraju  oraz  mogą
aktywnie uczestniczyć w Ŝyciu publicznym, społecznym i kulturalnym
Cel 2.
Zapewniać  wszystkim  dostęp  do  odpowiednich  systemów  emerytalnych,  publicznych  lub
prywatnych,  które  pozwolą  im  na  nabycie  uprawnień  pozwalających  na  utrzymanie
odpowiedniego standardu Ŝycia po przejściu na emeryturę.
Cel 3.
Promować solidarność w ramach pokoleń i pomiędzy pokoleniami.

2.1.1. Cele polityki emerytalnej

Nowy  system  emerytalny,  oparty  o  zasadę  zdefiniowanej  składki,  uzaleŜnia  wysokość
przyszłych  świadczeń  od  wpłacanych  przez  całe  Ŝycie  zawodowe  składek  oraz  średniej
długości  trwania  Ŝycia  w  wieku  przejścia  na  emeryturę.

Stopy zwrotu na kontach

emerytalnych  uzaleŜnione  są  od  sytuacji  na  rynku  pracy,  przekładającej  się  na  zmiany
wpływów ze składek, a takŜe zwrotu z inwestycji kapitałowych.

W  efekcie,  przyszła  emerytura  zaleŜeć  będzie  od  ilości  i  wysokości  odprowadzonych  w
okresie  aktywności  zawodowej  składek  i  promować  będzie  wydłuŜanie  okresu  pracy.
Jednocześnie, dzięki zasadom funkcjonowania kont emerytalnych ubezpieczeni partycypują w
korzyściach  rozwoju  gospodarczego  kraju  (rynku  pracy  i  rynku  kapitałowego).  Formuła
naliczania  przyszłej  emerytury  uzaleŜnia  jej  wysokość  od  dalszego  oczekiwanego  trwania
Ŝ

ycia co pozwala na równomierne obciąŜenie obecnych i przyszłych pokoleń ryzykiem

demograficznym.

Istotnym elementem solidarności międzypokoleniowej i adekwatności świadczeń jest
istniejąca gwarancja emerytury minimalnej.

W starym systemie emerytalnym (obejmującym

osoby urodzone przed 1949 r.), a takŜe w systemie rolniczym, emerytura ta jest finansowana
bezpośrednio  w  ramach  ubezpieczenia.  W  nowym  systemie  emerytalnym,  gwarancja
emerytury  minimalnej  będzie  finansowana  z  budŜetu  państwa  i  wypłacana  w  sytuacji,  gdy
łączna  emerytura  z  systemu  obowiązkowego  będzie  niŜsza  niŜ  minimum.  W  ten  sposób,
wyodrębnione  są  funkcje  systemu  emerytalnego,  rozumianego  jako  zorganizowany  i
obowiązkowy  system  oszczędzania  na  starość  (w  ramach  dwóch  kont)  i  funkcje  państwa  w
zakresie  redystrybucji  dochodowej,  której  finansowanie  odbywa  się  za  pośrednictwem
budŜetu, a więc w jej finansowaniu partycypują wszyscy podatnicy.

Wynikającej z aktualnych tablic trwania Ŝycia ogłaszanych corocznie przez Prezesa Głównego Urzędu

Statystycznego.

Gwarancją minimalnej emerytury zostaną objęte osoby, które będą miały okres ubezpieczeniowy.

Elementem  uzupełniającym  do  gwarancji  systemu  emerytalnego  jest  minimalny  poziom
dochodów  określony  w  systemie  pomocy  społecznej,  poniŜej  którego  kaŜdy  obywatel  ma
prawo dostępu do świadczeń z pomocy społecznej.
Reforma  emerytalna  wprowadziła  zasadę,  iŜ  wysokość  składek,  podobnie  jak  wcześniej
wysokość  świadczeń,  jest  naliczana  do  kwoty  odpowiadającej  250%  przeciętnego  rocznego
wynagrodzenia.  Oznacza  to,  Ŝe  osoby  o  wyŜszych  dochodach  mogą  oczekiwać  relatywnie
niŜszych świadczeń, w stosunku do swoich zarobków. Z drugiej strony, po 1999 r. ze względu
na  wprowadzenie  ograniczenia  podstawy  wymiaru  składek,  ich  dochody  netto  wzrosły.
Ś

rodki te mogą stanowić źródło dodatkowych, dobrowolnych oszczędności emerytalnych tak,

aby osoby te w przyszłości mogły uzyskać wyŜsze dochody na emeryturze.

Funkcjonowanie systemu emerytalnego, wraz z opisanymi gwarancjami pozwala na osiąganie
jednego z celów systemów emerytalnych, jakim jest zmniejszanie ryzyka ubóstwa wśród osób
starszych.

2.1.2. Obecna sytuacja: narzędzia polityki emerytalnej i osiąganie celów

Zasięg ubóstwa skrajnego (minimum egzystencji) w rodzinach emerytów i rencistów

Rodziny  emerytów  znajdują  się  relatywnie  w  lepszej  sytuacji  niŜ  ogół  rodzin  w  Polsce.
Ubóstwo mierzone poziomem minimum egzystencji dotykało 5,6% ogółu rodzin emerytów i
wskaźnik ten (najniŜszy wśród badanych grup społeczno-ekonomicznych) utrzymywał się na
niezmienionym  poziomie  w  latach  2003-2004.  Odpowiednie  wskaźniki  dla  rodzin  ogółem
wynosiły  10,9%  oraz  11,8%.  W  gorszej  sytuacji  były  rodziny  rencistów,  dla  których
wskaźniki ubóstwa kształtowały się na poziomie wyŜszym niŜ przeciętnie i wynosiły: 15,1%
w roku 2003 oraz 16,8% w roku 2004.

Ryzyko ubóstwa relatywnego w przypadku osób w wieku powyŜej 65 lat jest równieŜ niŜsze
niŜ wśród osób młodszych (0-64 lata) i w 2001 r. wynosiło według danych EUROSTAT 6,6%
(w  porównaniu  do  18%  dla  pozostałych  osób).  Ryzyko  ubóstwa  relatywnego  jest  większe
wśród starszych kobiet (8,2%) niŜ wśród starszych męŜczyzn (4,1%).

Emerytura minimalna

Podstawowym  celem  kaŜdego  systemu  emerytalnego  jest  zapewnienie  źródeł  utrzymania
osobom,  które  ze  względu  na  wiek  zakończyły  aktywność  zawodową.  W  polskim  systemie
emerytalnym  osoby,  które  legitymują  się  odpowiednio  wysokim  staŜem,  ale  w  ciągu  swojej
kariery  zawodowej  nie  osiągały  wysokich  przychodów  mają  zagwarantowaną  emeryturę  i
rentę  minimalną.  Emerytura  minimalna  przysługuje  osobie,  która  ukończyła  60  lat  kobieta  i
65  lat  męŜczyzna  oraz  posiada  staŜ  ubezpieczeniowy  odpowiednio  20  i  25  lat.  JeŜeli
ubezpieczony  uzyska  z  pierwszego  i  drugiego  filara  emeryturę  niŜszą  niŜ  emerytura
minimalna,  to  jego  emerytura  zostanie  podwyŜszona  do  wysokości  emerytury  minimalnej.
Obecnie  emerytura  minimalna  wynosi  562,58  zł  (co  stanowi  23,6%  przeciętnego
miesięcznego  wynagrodzenia)  i  jest  waloryzowana  wskaźnikiem  wzrostu  cen,  czyli  w  taki
sam sposób jak pozostałe emerytury i renty wypłacane z ZUS. Podobnie jak inne dochody jest
opodatkowana  podatkiem  dochodowym  od  osób  fizycznych,  a  takŜe  jest  objęta
obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym.

Dodatki do emerytur i rent

Osobie uprawnionej do emerytury lub renty, która została uznana za całkowicie niezdolną do
pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat przysługuje określony kwotowo
dodatek  pielęgnacyjny.  Sierotom  zupełnym  uprawnionym  do  renty  rodzinnej  przysługuje
dodatek  dla  sierot  zupełnych  –  stała  kwota.  Dodatki  podlegają  waloryzacji  na  zasadach
określonych dla emerytur i rent.

Poza  systemem  emerytalnym  funkcjonują  dodatki  i  ulgi  przeznaczone  dla  osób  starszych  i
niepełnosprawnych.  Wiele  z  nich  finansowanych  jest  z  budŜetów  regionalnych,  np.  ulgi  na
przejazdy komunikacją miejską, ulgi w instytucjach kulturalnych itp.

NajuboŜsi emeryci i renciści mogą ubiegać się o świadczenia z pomocy społecznej. Te osoby,
których  dochody  nie  osiągają  poziomu  kryterium  dochodowego,  ze  względu  na  wiek  lub
niepełnosprawność,  mogą  otrzymać  zasiłek  stały  podnoszący  dochód  netto  do  wysokości
461 zł  w  przypadku  osoby  samotnej  a  do  316  zł  na  osobę  w  rodzinie.  Przejściowe  kłopoty
mogą  być  wspierane  zasiłkiem  okresowym,  którego  wysokość  wyznacza  róŜnica  między
poziomem  kryterium  dochodowego,  a  faktycznym  dochodem  osoby  ubiegającej  się  o
ś

wiadczenie. Poza tym oferowane jest jednorazowe wsparcie skierowane do osób dotkniętych

skutkami zdarzeń losowych lub klęski Ŝywiołowej.

Pomoc  społeczna  oferuje  równieŜ  świadczenia  i  usługi  opiekuńcze  osobom  chorym  oraz
samotnym.  W  szczególnych  przypadkach  oferowana  jest  teŜ  instytucjonalna  pomoc
opiekuńcza w domach pomocy społecznej.

Emeryci i renciści o niskim poziomie dochodów, którzy nie radzą sobie z opłatami świadczeń
mieszkaniowych  mogą  ubiegać  się  o  dodatki  mieszkaniowe.  Ich  wysokość  jest  zaleŜna  od
indywidualnie  rozpatrywanej  sytuacji  świadczeniobiorcy  według  szczegółowych  kryteriów
(odnoszących  się  do  dochodów,  poziomu  wydatków  mieszkaniowych  standardów
powierzchni  normatywnej  mieszkania),  a  kwota  dodatku  wpływa  na  konto  podmiotów
administrujących mieszkaniami.

Uczestnictwo w systemie emerytalnym

Oba funkcjonujące w Polsce systemy emerytalne– są powszechnie dostępne i obowiązkowe.
Jak  wynika  z  porównania  liczby  osób  ubezpieczonych  i  zatrudnionych,  obecnie  niemal
wszyscy  aktywni  zawodowo  uczestniczą  w  jednej  z  form  powszechnego  systemu
zabezpieczenia społecznego. Taka sytuacja powinna się utrzymywać w przyszłości.

W  przypadku  okresów  pozostawania  poza  zatrudnieniem,  takich  jak  urlop  wychowawczy,
macierzyński,  okresy  opieki  nad  niepełnosprawnymi  członkami  rodziny,  w  tym  dziećmi,
bezrobocie  (przez  okres  pobierania  zasiłku  dla  bezrobotnych)  czy  zasadnicza  słuŜba
wojskowa,  składki  na  ubezpieczenia  emerytalne  i  rentowe  są  finansowane  przez  budŜet
państwa.  Oznacza  to,  Ŝe  osoby  które  odnotowują  przerwy  w  zatrudnieniu  z  powodów
wymienionych powyŜej, nie tracą swoich praw emerytalnych.

Problemem  natomiast  pozostaje  duŜa  liczba  osób  biernych  zawodowo,  które  nie  są  objęte
ubezpieczeniem  społecznym.  Aktywizacja  zawodowa  tych  osób  jest  zatem  konieczna  nie
tylko  z  perspektywy  poprawy  stabilności  finansowej,  ale  takŜe  będzie  zmniejszać  ryzyko
ubóstwa osób starszych.

Renty rodzinne

W  polskim  systemie  emerytalnym  renty  rodzinne  odgrywają  istotną  rolę  w  zapewnieniu
adekwatnych  dochodów  przede  wszystkim  wdowom.  Wdowy  często  wolą  korzystać  z  renty
rodzinnej  po  zmarłym  męŜu,  która  zapewnia  im  wyŜsze  świadczenie  niŜ  ich  własna
emerytura. Wynika to zarówno z krótszych okresów ubezpieczenia kobiet, jak i ich niŜszych
zarobków.  W  efekcie,  około  74%  kobiet  korzystających  z  rent  rodzinnych  ma  więcej  niŜ  50
lat, podczas gdy w tym wieku jest tylko 9% męŜczyzn otrzymujących te świadczenia.

Dobrowolne formy oszczędzania

Poprzez  tworzenie  systemu  szczególnych  zachęt  i  preferencji,  państwo  polskie  wspiera
dobrowolne  formy  oszczędzania  na  cele  emerytalne  w  postaci  pracowniczych  programów
emerytalnych  (PPE)  oraz  Indywidualnych  Kont  Emerytalnych  (IKE).Pierwsze  pracownicze
programy emerytalne powstały w 1999 r., a IKE w 2004 r.

Pracownicze  Programy  Emerytalne  nie  są  jeszcze  tak  popularne  jak  w  krajach  o  dłuŜszej
tradycji ubezpieczeniowej, pomimo Ŝe korzystają z szeregu zachęt systemowych. Dodatkowo
trudna sytuacja gospodarcza ostatnich lat i niskie moŜliwości oszczędzania w społeczeństwie
polskim  wpłynęły  negatywnie  na  rozwój  PPE.  We  wrześniu  2004  roku  100  tys.  osób  było
uczestnikami programów emerytalnych.

Indywidualne  Konto  Emerytalne,  to  konto,  które  umoŜliwia  dodatkowe  oszczędzanie  na
emeryturę  bez  konieczności  odprowadzania  podatku  dochodowego  od  dochodów
kapitałowych.  Oszczędzanie  na  IKE  pozwala  na  zgromadzenie  dodatkowych  oszczędności,
dzięki  którym  będzie  moŜna  uzupełnić  dochody  emerytalne  z  systemu  powszechnego.  Ze
względu  na  krótki  okres  funkcjonowania  nie  moŜna  jeszcze  ocenić  efektów  wprowadzenia
nowych rozwiązań.

Redystrybucja i solidarność międzypokoleniowa

Nowy  system  emerytalny  wyraźnie  określa  zasady  solidarności  międzypokoleniowej  i
podziału  ryzyka  pomiędzy  poszczególne  pokolenia.  Ustalono  jednakową  dla  wszystkich
przyszłych  pokoleń  stopę  procentową  składki  na  ubezpieczenia  emerytalne.  Emerytura  ma
zaleŜeć  od  sumy  wpłaconych  przez  cały  okres  składek  ubezpieczeniowych  i  oczekiwanego
dalszego trwania Ŝycia  w wieku przejścia na emeryturę. Relacja pomiędzy  wartością obecną
składek  i  świadczeń  jest  stała  dla  wszystkich  roczników.  W  efekcie  ryzyko  wydłuŜenia
trwania  Ŝycia  ponoszone  jest  przez  to  pokolenie,  którego  to  ryzyko  dotyczy.  Następuje
podział ryzyka demograficznego pomiędzy pokolenie pracujące i pokolenie emerytów.

W dotychczasowym systemie, teoretycznie rzecz biorąc, następowała redystrybucja środków
od lepiej zarabiających do gorzej zarabiających. Wysokość emerytury zaleŜały m.in. od staŜu
pracy  ogółem,  ale  przy  naliczaniu  wysokości  świadczenia  brana  jest  pod  uwagę  przeciętna
podstawa  wymiaru  składki  na  ubezpieczenie  emerytalne  i  rentowe  lub  na  ubezpieczenie
społeczne  z  10  kolejnych  lat  kalendarzowych  wybranych  z  ostatnich  20  lat  przypadających
przed  rokiem  zgłoszenia  wniosku  o  świadczenie  lub  z  20  lat  kalendarzowych  wybranych
przez ubezpieczonego z całego okresu ubezpieczenia. W efekcie moŜe się zdarzyć, Ŝe osoby,

W ciągu czterech pierwszych miesięcy funkcjonowania IKE (IX-XII 2004 r.) konto załoŜyło około 180 tys.

osób.

które pracowały dłuŜej, ale ich dochody pozostawały na stałym poziomie w odniesieniu do
ś

redniej krajowej, miały niŜsze emerytury niŜ osoby, które pracowały krócej, ale ich dochody

znacznie  wzrosły  w  ostatnich  latach  kariery.  Działo  się  tak,  pomimo,  Ŝe  ci  pierwsi  w  ciągu
swojej  kariery  zawodowej  wpłacili  więcej  składek  do  systemu.  W  efekcie  więc,  załoŜony
kierunek  redystrybucji  był  zaburzony.  Wprowadzone  jest  równieŜ  ograniczenie  wskaźnika
wysokości  podstawy  wymiaru  emerytury  do  250%,  natomiast  nie  było  takiego  limitu  po
stronie składek, co oznaczało, Ŝe dla osób o wyŜszych zarobkach, część składki stanowiła de
facto  podatek,  jako  Ŝe  jej  wpłacenie  nie  powodowało  zwiększenia  praw  emerytalnych.
Dopiero  od  1  stycznia  1999  r.  ograniczono  roczną  podstawę  wymiaru  składek  na
ubezpieczenie  emerytalne  i  rentowe  od  kwoty  odpowiadającej  trzydziestokrotności
prognozowanego  przeciętnego  wynagrodzenia  miesięcznego  w  gospodarce  narodowej  na
dany rok kalendarzowy. Te i inne zjawiska zostały wyeliminowane w nowym systemie, gdzie
kaŜda wpłacona składka ma wpływ na przyszłą wysokość emerytury.

W systemie emerytalnym do obliczenia wysokości świadczenia stosuje się wspólne dla kobiet
i  męŜczyzn  tablice  Ŝycia.  Powoduje  to  redystrybucję  pomiędzy  męŜczyznami  i  kobietami,
która  niweluje  róŜnice  wynikające  z  przyczyn  demograficznych.  System  ten  nie  wyrównuje
róŜnic  wynikających  ze  zróŜnicowanej  wysokości  zarobków  kobiet  i  męŜczyzn.  RóŜnice  te
powinny  być  niwelowane  poprzez  politykę  rynku  pracy,  nakierowaną  na  równe  traktowanie
pracujących, bez względu na ich płeć.

System podatkowy jest w Polsce taki sam, zarówno dla pracujących, jak i dla emerytów oraz
rencistów.

2.1.3. Prognozy na przyszłość i wyzwania

W przyszłości relacja pomiędzy wysokością emerytury i wynagrodzenia będzie się zmieniać.
Po  pierwsze,  na  skutek  przyjętej  zasady  cenowej  waloryzacji  świadczeń,  zmianie  ulegać
będzie relacja przeciętnej emerytury do przeciętnego wynagrodzenia.

Po  drugie,  zmianie  ulegnie  relacja  indywidualnej  emerytury  do  ostatnio  osiągniętego
wynagrodzenia,  czyli  tzw.  stopa  zastąpienia.  Będzie  to  rezultatem  działania  systemu  o
zdefiniowanej składce, a takŜe prognozowanym wydłuŜaniem trwania Ŝycia. Przeprowadzone
projekcje  wskazują  na  spadek  stóp  zastąpienia  w  przyszłości.  Istotne  jest,  aby  przyszła
wartość  wynagrodzeń  była  na  tyle  wysoka,  aby  realna  siła  nabywcza  przyszłych  emerytur
takŜe rosła.

W  związku z  tym,  naleŜy  monitorować  wartości  świadczeń  emerytalnych,  aby  w  przypadku
ryzyka utraty adekwatności finansowej podjąć działania zmierzające do jej poprawy.

Utrzymanie  gwarancji  emerytury  minimalnej  powinno  chronić  przed  ubóstwem.  Dlatego
gwarancja ta powinna podlegać okresowej ocenie, czy spełnia ona postawione przed nią cele.

2.1.4. Strategie dla zapewnienia adekwatnych dochodów w przyszłości.

Realna wartość przyszłych świadczeń zaleŜy przede wszystkim od wzrostu wynagrodzeń oraz
wyników rynku finansowego. Stąd naleŜy dąŜyć do zapewnienia odpowiednich warunków do
dynamicznego rozwoju gospodarki i rynku pracy w Polsce.

Zapewnienie dynamicznego rozwoju gospodarczego, który powinien stymulować wzrost płac
i  stóp  zwrotów  OFE  powinno  umoŜliwić  zgromadzenie  dostatecznie  duŜych  oszczędności  i
zminimalizować ryzyko konieczności dopłat z budŜetu państwa do emerytur minimalnych.

BieŜące monitorowanie oraz przygotowywanie projekcji wartości przyszłych świadczeń moŜe
skutkować  pewnymi  zmianami  w  ramach  systemów  emerytalno-rentowych.  Przykładem
takiego działania moŜe być zmiana ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych w 2004 r., która zwiększyła stopę zwrotu na koncie indywidualnym w  ZUS do
pełnej  zmiany  realnego  wzrostu  przypisu  składki,  który  mierzy  dynamikę  wzrostu  funduszu
płac  w  gospodarce,  podlegającego  obowiązkowi  ubezpieczenia.  Według  projekcji,
wprowadzona  zmiana  zwiększyła  przyszłe  emerytury  w  relacji  do  wynagrodzenia  o  około
dwa punkty procentowe.

DuŜy  wpływ  na  kształtowanie  przyszłych  emerytur  mają  decyzje  indywidualne
ubezpieczonych.  W  systemie  o  zdefiniowanej  składce  wydłuŜenie  okresu  aktywności
zawodowej daje podwójną korzyść. Po pierwsze, wartość oszczędności na emeryturę rośnie, o
wpłacone składki i osiągnięty na dotychczasowych oszczędnościach zwrot. Z drugiej strony,
spada  wartość  dalszego  oczekiwanego  trwania  Ŝycia,  co  w  efekcie  takŜe  wpływa  na
zwiększenie wysokości świadczenia (ostatni przykład w tabeli 24).

Analiza stóp zastąpienia

Oceniając adekwatność nowego systemu emerytalnego, moŜna się obecnie oprzeć o projekcje
relacji  pomiędzy  przyszłą  emeryturą  i  wynagrodzeniem,  czyli  tzw.  stóp  zastąpienia.
Przygotowane  dla  celów  raportu  projekcje  przygotowane  zostały  w  kilku  wariantach.  W
wariancie bazowym zostały one policzone dla osoby, która przechodzi na emeryturę w wieku
65  lat  po  40  latach  pracy,  a  której  zarobki  wynoszą  100%  średniej  krajowej.  Wskaźniki
policzone zostały dla osób przechodzących na emeryturę w 2005, 2010, 2030 i 2050 roku. W
pierwszych  dwóch  przypadkach  są  to  osoby  przechodzące  na  emeryturę  ze  starego  systemu
(urodzone  przed  1948  r.).W  2030  r.  osoba  przechodząca  na  emeryturę  będzie  juŜ  objęta
nowym  systemem,  ale  na  wysokość  jej  świadczenia  wpływ  będzie  miał  kapitał  początkowy.
W przypadku osoby przechodzącej na emeryturę w 2050 roku świadczenie będzie obliczone
w  pełni  według  nowych  zasad  i  osoba  ta  od  początku  swojej  pracy  będzie  objęta  nowym
systemem  emerytalnym.  Przedstawione  wyniki  nie  uwzględniają  podziału  na  system
finansowy  i  niefinansowy.  Wynika  to  z  tego,  iŜ  w  kaŜdym  z  okresów  udział  emerytury  z
poszczególnych  kont  będzie  róŜny,  ze  względu  na  występowanie  kapitału  początkowego.
Kapitał  początkowy,  czyli  część  emerytury  ze  starego  systemu  jest  bowiem  doliczana  do
konta  w  ZUS  i  jego  udział  w  kształtowaniu  przyszłych  świadczeń  zaleŜy  od  tego,  jak  długo
dana osoba pracowała przed 1999 r.

Niniejsza część strategii poświęcona jest analizie opartej na wspólnych dla UE załoŜeniach symulacji, której

wyniki prezentowane są w załączniku.

Przygotowane  projekcje  nie  uwzględniają  emerytur  wypracowanych  w  ramach
pracowniczych  programów  emerytalnych,  gdyŜ  udział  w  PPE  nie  jest  powszechny.
Programami tymi objęte jest zaledwie 2% ubezpieczonych.

Wyniki projekcji wskazują na spadek wartości stopy zastąpienia w roku 2050, w porównaniu
do roku 2030. Wynika to po pierwsze z prognozowanego wydłuŜenia dalszego trwania Ŝycia
w  roku  2050  oraz  z  większego  udziału  kapitału  początkowego  w  emeryturze  wyliczanej  dla
osoby przechodzącej na nią w 2030 r.

Wariant, w którym na podstawie danych historycznych załoŜono wyŜszą realną stopę zwrotu
(4% brutto zamiast 3%), pokazuje, Ŝe zwiększenie stopy zwrotu o 1 punkt procentowy (p.p.)
powoduje zwiększenie stopy zastąpienia o prawie 4 p.p.

W kolejnym przykładzie dla kobiety przechodzącej na emeryturę zgodnie  z obowiązującymi
przepisami  w  wieku  60  lat  stopa  zastąpienia  jest  niŜsza  aŜ  o  12  p.p.  Wynika  to  z  faktu,  Ŝe
kobiety przez 5 lat krócej oszczędzają na emeryturę, a poza tym zgromadzone środki muszą
wystarczyć  na  dłuŜszy  okres  pobierania  świadczeń  emerytalnych.  W  przykładzie
wykorzystano  wspólne  tablice  trwania  Ŝycia  (zgodnie  z  obowiązującym  prawem,  czyli
załoŜono,  Ŝe  kobiety  i  męŜczyźni  Ŝyją  średnio  tyle  samo  lat)  i  nie  róŜnicowano  wysokości
wynagrodzeń kobiet i męŜczyzn.

Wariant,  w  którym  osoba  przechodzi  na  emeryturę  po  42  latach  pracy  w  wieku  67  lat,
pokazuje  jak  działają  zachęty  ekonomiczne  do  kontynuowania  aktywności  zawodowej  po
osiągnięciu  wieku  emerytalnego.  Decyzja  o  pracy  o  2  lata  dłuŜej  pozwala  na  zwiększenie
stopy zastąpienia w omawianym przykładzie o 6 p.p.

Na  wysokość  stóp  zastąpienia  wpływają  w  duŜym  stopniu  załoŜenia  makroekonomiczne.
Niski  wskaźnik  stopy  zastąpienia  nie  oznacza  niskiej  emerytury.  NaleŜy  pamiętać,  Ŝe  stopa
zastąpienia  ukazuje  relację  pierwszej  emerytury  do  ostatnich  zarobków,  a  przy  załoŜeniu
wyŜszych  wskaźników  wzrostu  płac  od  realnej  stopy  zwrotu  otrzymuje  się  niskie  stopy
zastąpienia.

2.2. Stabilność finansowa systemów emerytalnych

Wspólne cele

Kraje członkowskie powinny wdraŜać wieloaspektową strategię aby systemy emerytalne
miały stabilne finansowanie, uwzględniając odpowiednią kombinację polityk
zmierzających do:
Cel 4.
Osiągania wysokiego poziomu zatrudnienia, poprzez, jeŜeli to konieczne, wszechstronne
działania na rynku pracy, jak to zakłada Europejska Strategia Zatrudnienia i w sposób zgodny
ze Wspólnotowymi Wytycznymi Polityki Gospodarczej.

Szerzej na ten temat w załączniku – „Analiza wpływu załoŜeń makroekonomicznych na wartość stóp

zastąpienia”.

Cel 5.
Zapewnienia,  Ŝe  wszystkie  odnośne  działy  zabezpieczenia  społecznego,  w  szczególności
system  emerytalno-rentowy  oferują  efektywne  zachęty  dla  uczestnictwa  przez  osoby  starsze
w rynku pracy i gospodarce.
Cel 6.
Reformowania  w  sposób  właściwy  systemów  emerytalnych,  biorąc  pod  uwagę  cel
zrównowaŜenia  finansów  publicznych.  Jednocześnie  samodzielności  finansowej  systemu
emerytalnego powinna towarzyszyć zdrowa polityka fiskalna, zakładająca jeŜeli to konieczne
redukcję  deficytu.  Strategie  przedsięwzięte  aby  zrealizować  ten  cel  mogą  równieŜ  zakładać
tworzenie specjalnych, emerytalnych funduszy rezerwowych.
Cel 7.
Zapewnienia,  Ŝe  przepisy  emerytalne  i  reformy  utrzymują  sprawiedliwą  równowagę
pomiędzy aktywnymi zawodowo i świadczeniobiorcami, nie obciąŜając zbytnio pierwszych i
utrzymując odpowiedni poziom świadczeń drugich.
Cel 8.
Zapewnienia, przez odpowiednie regulacje prawne i przez stabilne zarządzanie, Ŝe prywatne i
publiczne  systemy  kapitałowe  mogą  wypłacać  emerytury,  na  które  stać  obywateli  z
odpowiednim poziomem efektywności i bezpieczeństwa, a takŜe z moŜliwością przenoszenia
praw.

2.2.1. Cele prowadzonej polityki

Brak  stabilności  finansowej  systemu  ubezpieczeń  społecznych  oraz  istotny  udział  dotacji  do
Funduszu  Ubezpieczeń  Społecznych  i  funduszu  emerytalno-rentowego  KRUS  stanowią
wyzwanie  dla  prowadzonej  polityki,  w  szczególności  w  kontekście  narastania  długu
publicznego i systemowego deficytu sektora finansów publicznych.

Szczególnie  istotne  dla  zwiększenia  stabilności  finansowej  systemu  ubezpieczeń
pracowniczych  jest  poszerzenie  bazy  składkowej,  rozumiane  jako  wzrost  zatrudnienia  i
produktywności.  Obecny  wysoki  poziom  składek  na  ubezpieczenia  społeczne  prowadzi  do
tego, iŜ w Polsce mamy do czynienia z jednym z najwyŜszych poziomów obciąŜeń fiskalnych
i  quasi-fiskalnych  wynagrodzeń,  czyli  tzw.  klinem  podatkowym.  Wpływa  to  zarówno  na
podaŜ jak i popyt na pracę.

Podejmowane  działania  zmierzają  do  ograniczania  wysokości  składek  a  takŜe  zmiany
społecznej percepcji ich  charakteru przez uczestników gry rynkowej.  Za szczególnie wysoki
uwaŜa  się  poziom  składek  na  ubezpieczenia  rentowe,  a  jego  obniŜenie  będzie  moŜliwe  po
racjonalizacji wydatków na świadczenia z tego ubezpieczenia. Z drugiej strony formuła nowej
emerytury wprowadza

bezpośredni związek pomiędzy kwotą składki wpłaconej do systemu,

a wysokością świadczenia. Składka emerytalna nie jest traktowana jak „podatek socjalny”,
lecz jako rodzaj inwestycji na starość.

Jednocześnie priorytetem polityki rynku pracy jest zwiększenie wskaźnika zatrudnienia wśród
wszystkich grup wiekowych a przede wszystkim tych grup, gdzie w ostatniej dekadzie
nastąpił najsilniejszy spadek – najmłodszych i najstarszych pracowników.

Dotyczy to równieŜ przewidywanych zasad wypłaty świadczeń z finansowej części powszechnego systemu.

Istnieje potrzeba podejmowania działań słuŜących promowaniu dodatkowych, dobrowolnych
form zabezpieczenia emerytalnego. Podejmowane inicjatywy zasługują na ich dalszy rozwój i
wsparcie poprzez budowę systemu zachęt.

W  obszarze  ubezpieczeń  społecznych  rolników  istotnym  wyzwaniem  jest  zwiększenie  roli
składek  w  finansowaniu  świadczeń  emerytalno-rentowych,  poprzez  wdroŜenie  zasady
zróŜnicowania  składki  w  zaleŜności  od  dochodu  z  gospodarstwa  rolnego.  Jednocześnie,
istniejące  dofinansowanie  systemu  emerytur  i  rent  rolniczych  powinno  zostać  lepiej
adresowane, przede wszystkim do uboŜszych rolników, którzy nie mogą sfinansować składek
w wysokości pozwalającej na sfinansowanie wypłacanych w przyszłości świadczeń.

2.2.2. Sytuacja obecna

Wydatki na emerytury i renty w Polsce stanowią istotną część sektora finansów publicznych.
W  2003  r.  wydatki  na  emerytury  i  renty  z  Funduszu  Ubezpieczeń  Społecznych  stanowiły
11,3%  PKB,  wydatki  KRUS  wyniosły  2%  PKB,  a  wydatki  systemów  zaopatrzeniowych  w
sumie 1,4% PKB. Łączne wydatki publiczne na emerytury i renty stanowiły więc niemal 15%
PKB. Szczegółowa informacja na temat wydatków przedstawiona jest w załączniku.

Dotacje

funduszy

ubezpieczeń

społecznych

oraz

finansowanie

systemów

zaopatrzeniowych, takŜe stanowi istotny element w strukturze wydatków budŜetu państwa. W
2003  r.  dotacja  do  świadczeń  wypłacanych  z  FUS  stanowiła  13,1%  wydatków  budŜetu,  a
dotacja  do  KRUS  8%  tych  wydatków.  Świadczenia  z  systemu  zaopatrzeniowego  –  6%
wydatków  budŜetowych.  W  sumie  więc  ponad  jedną  czwartą  wydatków  budŜetu  państwa  to
wydatki związane z finansowaniem emerytur i rent.

Finansowanie świadczeń w systemie pracowniczym

Fundusz  Ubezpieczeń  Społecznych  jest  wydzielonym  państwowym  funduszem  celowym.
Dochody Funduszu Ubezpieczeń Społecznych pochodzą z:
1)

obligatoryjnych składek finansowanych przez zatrudnionych, pracodawców i w
niektórych (określonych ustawą) przypadkach ze środków publicznych;

dotacji celowej z budŜetu państwa przeznaczonej na wypłatę świadczeń zleconych
(świadczenia dla kombatantów, inwalidów wojennych i wojskowych);

dotacji uzupełniającej wynikającej z gwarantowania przez budŜet państwa wypłaty
ś

wiadczeń z ubezpieczeń społecznych.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych moŜe równieŜ w imieniu Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych zaciągać kredyty komercyjne na wypłatę świadczeń.
W ciągu ostatnich lat, saldo Funduszu Ubezpieczeń Społecznych pogarszało się. Było to
efektem:

ubytku  przychodów  ze  składek  związanego  z  wdroŜeniem  nowego  systemu,  w
szczególności  z  duŜą  liczbą  ubezpieczonych  w  ofe,  a  takŜe  ograniczeniem  podstawy
wymiaru  składek  na  ubezpieczenie  emerytalne  i  rentowe  do  250%  przeciętnego
wynagrodzenia;

spadku liczby ubezpieczonych: w 2003 r. liczba ubezpieczonych naleŜała do najniŜszych
w ostatniej dekadzie, dopiero w 2004 roku wzrosła o 0,9%;

stabilizacji liczby osób otrzymujących emerytury i renty na poziomie powyŜej 7 mln
osób;

wzrostu relacji pomiędzy przeciętną emeryturą i rentą a przeciętnym wynagrodzeniem z
54,1% w 2000 r. do 57,6% w 2004 r., co jest najwyŜszą relacją od 1998 r.

W efekcie, wysokość dotacji uzupełniającej z budŜetu państwa wzrosła z 17,5 mld zł w
2001 r. do 24,7 mld zł w 2003 r. i 19,4 mld zł w 2004 r.

DuŜym  obciąŜeniem  dla  finansów  ubezpieczenia  emerytalnego,  a  co  za  tym  idzie
pokrywającego  powstały  niedobór  budŜetu  państwa,  jest  uzupełnienie  niedoboru  w  FUS
powstałego na skutek przekazywania części składek do OFE. Wydatki państwa z tego tytułu
w ostatnich latach wynosiły ponad 10 mld zł (ponad 14% całości wpływów z tytułu składek
na  ubezpieczenia  społeczne).  Według  prognoz,  deficyt  w  finansowaniu  świadczeń
emerytalnych będzie się  w kolejnych latach utrzymywał, co oznacza konieczność dotowania
systemu z budŜetu państwa.

Od  1999  r.  istnieje  moŜliwość  zaciągania  przez  FUS  kredytów  bankowych  dla  pokrycia
bieŜących  wydatków.  Ze  względu  na  regularny  charakter  tego  działania,  kredytowanie  w
bankach  komercyjnych  stało  się  jedną  z  metod  finansowania  wypłaty  emerytur  i  rent.
Utrzymywany  jest  wysoki  poziom  zadłuŜenia  FUS  w  bankach  komercyjnych,  a  koszty
funkcjonowania  systemu  są  powiększone  o  koszty  obsługi  tych  kredytów.  NaleŜy  dąŜyć  do
istotnego  ograniczenia  potrzeby  zaciągania  przez  FUS  kredytów  bankowych,  gdyŜ  ich  cena
jest dla finansów publicznych wyŜsza niŜ cena obligacji.

Emerytury  wypłacane  z  nowego  systemu  emerytalnego  spowodują  zmniejszenie  obciąŜenia
systemu  emerytalnego  i  budŜetu  państwa  w  porównaniu  z  emeryturami  wypłacanymi  z
systemu  o  zdefiniowanym  świadczeniu,  który  był  aktuarialnie  niezbilansowany.  Formuła
zdefiniowanej  składki  pozwala  na  przestrzeganie  zasady  indywidualizującej  wkład  do
systemu z poziomem wypłacanej emerytury. Jednak pełen efekt wdroŜenia reformy po stronie
wydatków widoczny będzie wówczas, gdy system ten osiągnie dojrzałość, czyli około 2030 r.

Otwarte fundusze emerytalne.

Od 1999 r. prywatnie zarządzane przez powszechne towarzystwa emerytalne (PTE), otwarte
fundusze  emerytalne  (OFE)  są  elementem  obowiązkowego  systemu  ubezpieczeń
emerytalnych. Do funduszy trafia składka w wysokości 7,3% podstawy jej wymiaru. Obecnie,
OFE  prowadzą  11,8  mln  kont,  na  których  gromadzone  są  środki,  które  posłuŜą  do
sfinansowania  części  emerytury.  Od  startu  nowego  systemu  emerytalnego  do  końca  2004  r.
aktywa  OFE  wyniosły  62,63  mld  zł,  co  stanowiło  7,09%  PKB.  W  sumie  do  końca  kwietnia
2005 r. ZUS przekazał do OFE 54,6 mld zł, a aktywa OFE przekroczyły wartość 68 mld zł, co
było  moŜliwe  dzięki  efektywnej  polityce  inwestycyjnej  zarządzających  OFE.  Dynamiczny
przyrost  aktywów  OFE  obserwowany  powinien  być  jeszcze  przez  najbliŜszych  kilkanaście
lat.

Portfele  inwestycyjne  OFE  są  zbliŜone  do  siebie.  Według  danych  na  koniec  marca  br.,
zarządzający  portfelami  inwestycyjnymi  większość  powierzonych  środków  (63,75%)
zainwestowali  w  skarbowe  instrumenty  dłuŜne.  Inwestycje  w  akcje  spółek  giełdowych
stanowiły  29,91%  aktywów  OFE.  Pozostałe  dwie  duŜe  kategorie  inwestycji  OFE,  to  jest
lokaty  w  depozyty  bankowe  i  bankowe  papiery  wartościowe,  a  takŜe  pozaskarbowe

Kwota dotacji uzupełniającej w 2004 r. jest nieporównywalna z kwotami z lat poprzednich, gdyŜ w 2004 r.

nastąpiła zmiana zasad finansowania ubytków dochodów z tytułu przekazania części składek emerytalnych do
OFE.

instrumenty dłuŜne stanowiły odpowiednio 4,53% i 1,36% wartości aktywów netto. Podobna
struktura portfela inwestycyjnego jest utrzymywana od początku funkcjonowania systemu.
Finansowa część systemu emerytalnego jest dostępna dla ogółu ubezpieczonych

. Polityka

państwa  powinna  przyczyniać  się  do  tworzenia  odpowiednich  warunków  funkcjonowania
rynku kapitałowego sprzyjających osiąganiu zadawalających stóp zwrotu.

Oceniając  pod  kątem  wyzwań  i  ewentualnych  zagroŜeń  strukturę  portfela  inwestycyjnego
OFE  naleŜy  zwrócić  uwagę  na  zaangaŜowanie  funduszy  na  Giełdzie  Papierów
Wartościowych w Warszawie i niski udział pozaskarbowych papierów dłuŜnych. Udział OFE
we  free  float

GPW na koniec 2003 r. wynosił ok. 23%, a na koniec roku 2004 spadł do

15,3% (było to głównie efektem wejścia na rynek duŜych emisji nowych podmiotów (MOL,
PKO  BP).  Obok  zapewnienia  stosownej  podaŜy  właścicielskich  papierów  wartościowych  i
dostępu do rentownych lokat w instrumenty dłuŜne naleŜy wspierać działania mające na celu
zwiększenie  roli  dłuŜnych  papierów  wartościowych  w  finansowaniu  działalności  polskich
przedsiębiorstw.  Działanie  takie  powinno  sprzyjać  utrzymaniu  efektywności  inwestycyjnej
OFE.

Osiągane  od  1999  r.  (czyli  od  chwili  powstania)  stopy  zwrotu,  przekładające  się  na
pomnoŜenie  środków  oszczędzanych  na  przyszłą  emeryturę,  są  zadowalające.  Ustalona  za
ostatni  trzyletni  okres  rozliczeniowy  (od  29.03.02  do  31.03.05)  średnia  waŜona  wartością
aktywów  stopa  zwrotu  wszystkich  otwartych  funduszy  emerytalnych  wyniosła  41,48%.
System  monitorowania  efektywności  inwestycyjnej  OFE  jest  oparty  o  konstrukcję  ustalanej
dwa razy do roku, trzyletniej stopy zwrotu OFE. Na tej podstawie konstruowane są rankingi
wszystkich  OFE  i  ustalane  dwie  miary  słuŜące  ocenie  efektywności  polityki  inwestycyjnej
zarządzających  –  trzyletniej  średniej  waŜonej  aktywami  stopy  zwrotu  i  minimalnej
wymaganej stopy zwrotu. W dotychczasowej historii OFE jeden z funduszy trzy razy osiągnął
gorszy  wynik  inwestycyjny  niŜ  minimalna  stopa  zwrotu  i  zarządzające  nim  PTE  dokonało
dopłat do rachunków klientów tego funduszu.

KaŜdy  członek  OFE  ma  pełen  dostęp  do  informacji  o  wynikach  inwestycyjnych  swojego
funduszu.  Raz  do  roku  fundusz  ma  obowiązek  poinformować  klienta  o  kwocie  środków
zgromadzonych  na  jego  rachunku.  Fundusze,  oprócz  wyników  inwestycyjnych  konkuruję  ze
sobą  równieŜ  jakością  obsługi  klienta,  czyli  równieŜ  bezpiecznym  i  łatwym  dostępem  do
informacji o koncie.

Zarówno informacje o kwocie zgromadzonych na kontach środków, jak równieŜ o wynikach
inwestycyjnych są najwaŜniejszym z powodów zmian funduszu emerytalnego.
Oparty  o  separację  aktywów  funduszu  i  zarządzającego,  z  aktywną  rolą  kontrolującego
poczynania  zarządzającego  depozytariusza,  system  otwartych  funduszy  emerytalnych  jest
bezpieczny  i  nadzorowany  przez  Komisję  Nadzoru  Ubezpieczeń  i  Funduszy  Emerytalnych
(KNUiFE).

Dobrowolne oszczędności emerytalne

Celem uniknięcia spadku dochodów po przejściu na emeryturę, istnieje konieczność dalszego
zwiększania  potencjalnej  roli  dobrowolnych  systemów  oszczędzania  na  emeryturę,  w  duchu
indywidualnej  odpowiedzialności  za  swój  los.  Rola  państwa  w  wyrównywaniu  poziomu

Urodzonych po 1948 r.

Wielkość rynku akcji, mierzona ich częścią, będącą w efektywnym obrocie, czyli po odjęciu pakietów

powyŜej 5% liczby akcji.

konsumpcji  w  cyklu  Ŝycia  ubezpieczonego  powinna  sprowadzać  się  do  systemu  zachęt  do
oszczędzania,  w  związku  z  tym  naleŜy  popierać  wszelkie  działania  zmierzające  do  rozwoju
PPE i IKE.

Fundusz Rezerwy Demograficznej

System  o  zdefiniowanym  świadczeniu  prowadził  do  sytuacji,  w  której  pracujące  pokolenie
jest  obciąŜane  obowiązkiem  sfinansowania  wypłaty  całości  świadczeń.  Wobec  starzenia  się
ludności  koszty  te  moŜna  by  pokryć  poprzez  stały  wzrost  składek  (lub  podatków).  W  takim
wypadku relacja wysokości emerytury do zapłaconych składek pogarszałaby się. Oznacza to,
Ŝ

e wraz ze wzrostem składki nie następowałby wzrost świadczeń, co powodowało spadek

wewnętrznej stopy zwrotu systemu i zniechęcanie ubezpieczonych do płacenia składek.

Zwiększające się dalsze oczekiwane trwanie Ŝycia prowadzi do spadku wysokości
miesięcznej emerytury. Nie zmienia to jednak wskaźnika pomiędzy wartością bieŜącą składek
i świadczeń w porównaniu pomiędzy poszczególnymi kohortami. WydłuŜające się trwanie
Ŝ

ycia oznacza, Ŝe świadczenie będzie pobierane dłuŜej. Oznacza to, Ŝe kaŜda kolejna kohorta

będzie otrzymywała coraz niŜszą emeryturę. Aby temu zapobiec naleŜy zachować tą samą
proporcję pomiędzy czasem aktywności zawodowej a czasem przebywania na emeryturze.

Fundusz Rezerwy Demograficznej jest jednym z elementów zabezpieczających finansowaną
repartycyjnie

część

systemu

emerytalnego

przed

niekorzystnymi

tendencjami

demograficznymi.  Utworzono  go  w  ramach  reformy  emerytalnej  w  celu  gromadzenia  i
pomnaŜania  środków  finansowych,  które  mogą  zostać  wykorzystane  na  uzupełnienie
niedoborów funduszu emerytalnego, wynikających wyłącznie z przyczyn demograficznych.

Fundusz  Rezerwy  Demograficznej  pozwala  w  systemie  niefinansowym  na  akumulowanie
kapitału  w  określonych  okresach,  a  następnie  wykorzystanie  zgromadzonych  środków
kapitałowych  w  momencie,  kiedy  na  świadczenia  emerytalne  pobierane  będą  przez  osoby  z
wyŜu  demograficznego.  Pozwala  to  na  wyrównanie  obciąŜeń  finansowych  poszczególnych
kohort ubezpieczeniowych.

Celem  zarządzania  środkami  FRD  jest  długoterminowe  lokowanie  aktywów  ukierunkowane
na  osiągnięcie  moŜliwie  wysokich  zysków  z  dokonywanych  lokat,  przy  zapewnieniu
maksymalnego  ich  bezpieczeństwa.  Przychody  Funduszu  Rezerwy  Demograficznej  mogą
pochodzić:
1.

ze środków pozostających w dniu 31 grudnia kaŜdego roku na rachunku funduszu
emerytalnego, pomniejszone o kwotę niezbędną do wypłat świadczeń przypadających na
pierwszy miesiąc kolejnego roku;

z przekazanych FRD środków z prywatyzacji mienia Skarbu Państwa;

z przychodów od ulokowanych środków oraz odsetki uzyskane z lokat na rachunkach
prowadzonych przez Zakład, a nie stanowiących przychodów FUS i Zakładu;

ze środków pochodzących z części składki na ubezpieczenie emerytalne odprowadzanych
przez Zakład do FRD. Zgodnie z zapisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w
latach 2002 i 2003 Zakład odprowadzał do FRD 0,1% podstawy wymiaru składki na
ubezpieczenie emerytalne; natomiast w kolejnych latach stopa ta zwiększa się o 0,05
punktu procentowego rocznie.

Nigdy nie nastąpiło zasilenie FRD ze środków z prywatyzacji Skarbu Państwa, nie wystąpiła
równieŜ nadwyŜka środków na rachunku funduszu emerytalnego wyodrębnionego w ramach
FUS.

Wykorzystanie  środków  Funduszu  Rezerwy  Demograficznej  moŜe  nastąpić  jedynie  w  ściśle
określonym  trybie,  tj.  po  wydaniu,  na  wniosek  Zakładu  Ubezpieczeń  Społecznych,  przez
Radę  Ministrów  stosownego  rozporządzenia.  Jednocześnie  uruchomienie  zgromadzonych
ś

rodków moŜe nastąpić nie wcześniej niŜ w 2009 roku.

Suma bilansowa Funduszu Rezerwy Demograficznej na dzień 31 grudnia 2003 r. wynosiła
479,74 mln zł (233,9 mln zł na koniec 2002 r.).

Finansowanie świadczeń w systemie rolniczym

Fundusz Emerytalno-Rentowy, podobnie jak FUS, jest wydzielonym państwowym
funduszem celowym przeznaczonym na finansowanie:

emerytur rolniczych oraz rent rolniczych z tytułu niezdolności do pracy;

rent rodzinnych;

dodatków do wyŜej wymienionych emerytur i rent (np. dodatek pielęgnacyjny, dodatek
dla sieroty zupełnej);

wiadczeń wypłacanych kombatantom (renty kombatanckie, dodatki kombatanckie,

ryczałty energetyczne);

zasiłków pogrzebowych;

składek na ubezpieczenie zdrowotne.

Dochody FER pochodzą z:
1)

płaconych przez ubezpieczonych rolników składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe;

dotacji z budŜetu państwa – dotacja budŜetu państwa stanowi około 94 % dochodów tego
Funduszu i obejmuje:

dotację uzupełniającą wynikającą z ustawowej gwarancji państwa na wypłatę
ś

wiadczeń finansowanych z Funduszu Emerytalno-Rentowego;

dotację celową na wypłatę świadczeń, które zgodnie z obowiązującymi przepisami są
finansowane z budŜetu państwa. W ramach dotacji celowej finansowane są
ś

wiadczenia dla kombatantów, dodatki dla byłych Ŝołnierzy – górników, świadczenia

dla osób deportowanych do pracy przymusowej przez III Rzeszę i ZSRR;

dotację celową na pokrycie składek na ubezpieczenie zdrowotne rolników;

refundacji ze środków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych na pokrycie świadczeń
emerytalno-rentowych przysługujących około 250 tys. rolnikom z pracowniczego
systemu ubezpieczeń społecznych.

Dotacja  budŜetu  państwa  do  Funduszu  Emerytalno-Rentowego  w  ostatnich  latach  utrzymuje
się na tym samym poziomie około 15 mld zł, tj. 1,8% PKB (15 mld zł w 2003 r., 15,1 mld zł
w 2004 r.).

Pozytywnym  zjawiskiem  dla  budŜetu  państwa  jest  stale  poprawiająca  się  relacja  liczby
ubezpieczonych  do  liczby  świadczeniobiorców  (liczba  ubezpieczonych  wzrosła  z  1,3  mln  w
1996  r.  do  1,5  mln  w  2004  r.,  gdy  w  tym  samym  okresie  liczba  świadczeniobiorców
zmniejszała  się  z  2  mln  do  1,7  mln).  Daje  to  moŜliwość  zahamowania  dalszego  wzrostu
dotacji budŜetu państwa do FER.

Natomiast  ciągłe  utrzymywanie  tak  niekorzystnej  dla  budŜetu  państwa  struktury  dochodów
FER  jest  wynikiem  braku  zgody  środowisk  rolniczych  na  zmiany  legislacyjne  w  systemie
ubezpieczeń  emerytalnych  rolników.  Aktualne  regulacje  dotyczące  systemu  ubezpieczenia
emerytalnego  rolników  obowiązują  od  1991  r.  Podczas  gdy  w  kraju  następowały  zmiany
gospodarcze i społeczne, system emerytalny rolników nie zmieniał się. Dzisiaj nadal wszyscy
ubezpieczeni  rolnicy  płacą  jednakowe  składki  na  ubezpieczenie  emerytalne  niezaleŜnie  od
osiąganych  dochodów  z  prowadzonej  działalności.  Pomimo,  Ŝe  emerytura  minimalna  w
systemie rolniczym jest taka sama jak w systemie powszechnym, to składka na ubezpieczenie
emerytalne  rolników  jest  kilkakrotnie  niŜsza  niŜ na  ubezpieczenie  emerytalne  pracowników.
Jednocześnie równieŜ, podobnie jak 14 lat temu, wysokość świadczeń emerytalnych rolników
nie  zaleŜy  od  wysokości  płaconej  składki,  a  udział  staŜu  ubezpieczeniowego  nie  przekracza
30%  wysokości  przyszłego  świadczenia.  Prowadzi  to  do  tego,  Ŝe  wysokość  przeciętnej
emerytury rolniczej znacznie róŜni się od pracowniczej. Gdy w 2004 r. przeciętna miesięczna
wysokość  emerytury  rolniczej  wynosiła  785,23  zł,  to  w  tym  samym  okresie  przeciętna
miesięczna wysokość emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynosiła 1237,38 zł.

W  związku  z  tym  niezbędne  jest  podjęcie  działań  zmierzających  do  reformy  systemu
emerytalnego  rolników.  Przede  wszystkim,  składka  powinna  być  uzaleŜniona  od  osiąganego
dochodu  i  zbliŜona  do  zasad  opłacania  składek  dla  osób  prowadzących  działalność
gospodarczą,  a  dotacja  skierowana  do  tych  rolników,  którzy  potrzebują  wsparcia  w
sfinansowaniu  składki.  Ponadto  niezbędne  jest  budowanie  zasad  sprzyjających  mobilności
siły  roboczej  i  przechodzenia  pracowników  z  rolnictwa  do  sektora  pozarolniczego,  co  jest
wyzwaniem  takŜe  dla  systemów  emerytalnych.  Wymaga  to  takiej  modyfikacji  systemu
ubezpieczeń społecznych rolników, która nie petryfikowałaby obecnego stanu na rynku pracy.
Według  szacunków  Instytutu  Rozwoju  Wsi  i  Rolnictwa  Polskiej  Akademii  Nauk,  jeŜeli
polskie rolnictwo ma osiągnąć strukturę agrarną zbliŜoną do tej obserwowanej w krajach EU-
15,  to  poza  rolnictwem  powinno  znaleźć  zatrudnienie  ponad  2,7  mln  osób  obecnie
związanych z rolnictwem.

Ponadto niezbędne są zmiany zmierzające do doprecyzowania statusu prawnego KRUS oraz
uproszczenia jej struktury finansowej.

2.2.3. Prognozy na przyszłość i wyzwania

Zgodnie z podstawowym wariantem przygotowanej przez ZUS w 2003 r. powszechnie znanej
i w dalszym ciągu aktualnej „Prognozy wpływów i wydatków funduszu emerytalnego do
2050 roku”,

dodatnie saldo repartycyjnej części systemu ubezpieczeń emerytalnych pojawia

się  dopiero  w  roku  2049.  Wariant  ten  przewiduje  równieŜ  wzrost  wartości  rocznego
zdyskontowanego na 2002 r. deficytu ubezpieczenia emerytalnego do roku 2007 i po okresie
nieznacznego  spadku,  ponowny  wzrost  w  latach  2014-2023.  Wyniki  tej  prognozy  wskazują
na  ryzyko  długotrwałego  i  rosnącego  w  krótkim  i  średnim  okresie  zaangaŜowania  budŜetu
państwa  w  finansowanie  wypłaty  świadczeń  emerytalnych.  Poprawa  przedstawionych
wyników  zaleŜy  od  moŜliwości  zwiększenia  zatrudnienia,  w  szczególności  wśród  starszych
pracowników.

Dostępne na stronie

http://www.zus.pl

. W chwili obecnej trwają prace nad symulacją wpływów i wydatków

systemu emerytalnego w ramach projektu koordynowanego przez Ageing Working Group.

W porównaniu z prognozami przygotowanymi w 1998 r., moŜna zauwaŜyć, Ŝe obecny deficyt
systemu emerytalnego jest wyŜszy niŜ wówczas planowany.

Natomiast utrzymany zostaje

trend zmierzający do zmniejszenia wysokości deficytu w relacji do PKB w perspektywie do
2050 r. (Rysunek 3).

Ś

rodki gromadzone w otwartych funduszach emerytalnych mają słuŜyć finansowaniu

wiadczeń ustalanych zgodnie z zasadą zdefiniowanej składki. W tej sytuacji, przy

zachowaniu  reguł  aktuarialnej  kalkulacji  emerytur,  nie  moŜe  być  mowy  o  deficycie  tego
elementu obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnych.
Dla długookresowej stabilności finansowej waŜne jest teŜ osiąganie dobrych wyników przez
OFE.  Największym  zagroŜeniem  dla  moŜliwości  osiągania  w  przyszłości  przez
zarządzających  portfelami  OFE  równie  skutecznych  stóp  zwrotu  jest  płytkość  krajowego
rynku  papierów  wartościowych.  W  przyszłości  na  maksymalizację  wyników  OFE  wpływ
będą miały:

kontynuacja procesu prywatyzacji przedsiębiorstw będących własnością Skarbu
Państwa;

rozwój regulowanych rynków papierów wartościowych, poprzez upublicznienie
nowych, prywatnych spółek, a takŜe przyciągnięcie zagranicznych emitentów;

stymulowanie rozwoju rynku korporacyjnych instrumentów dłuŜnych;

umoŜliwienie zwiększenia poziomu geograficznej dywersyfikacji portfeli.

Działania  zmierzające  do  poszerzenia  moŜliwości  lokacyjnych  funduszy  emerytalnych
powinny  równocześnie  sprzyjać  wzrostowi  efektywności  inwestycyjnej  dobrowolnych
oszczędności emerytalnych (równieŜ PPE i IKE).

2.2.4. Strategie zmniejszania deficytu finansowego

Starzenie się ludności jest wyzwaniem dla kaŜdego systemu emerytalnego. Wzrastająca liczba
osób pobierających świadczenia emerytalne, przy jednoczesnym spadku liczby osób w wieku
produkcyjnym,  spowodowała,  Ŝe,  aby  zmniejszyć  ryzyko  finansowe  systemu,  przyjęto
inflacyjną  waloryzację  świadczeń.  Takie  podejście  z  jednej  strony  chroni  emerytów  przed
negatywnymi skutkami związanymi ze wzrostem cen, a z drugiej strony zmniejsza obciąŜenie
pracujących.

Kluczowym  warunkiem  polepszenia  kondycji  finansów  ubezpieczeń  społecznych  jest
poprawa  sytuacji  na  rynku  pracy  i  zwiększenie  zatrudnienia.  W  tym  przypadku  zauwaŜyć
naleŜy,  iŜ  system  ubezpieczeń  społecznych  i  funkcjonowanie  rynku  pracy  wzajemnie  się
determinują.
Rozwiązania  przyjęte  w  ramach  obowiązkowego  systemu  zabezpieczenia  społecznego
powodują,  Ŝe  głównym  problemem  systemu  finansów  publicznych  stanie  się  finansowanie
opartego o zasady solidarności międzypokoleniowej systemu emerytalnego.
Zwiększenie przychodów z FUS dokonać się moŜe:

poprzez zwiększenie wysokości składek na ubezpieczenia społeczne;

przez poprawę sytuacji na rynku pracy, to jest wzrost liczby zatrudnionych i ograniczenie
szarej strefy.

Biorąc pod uwagę niski wskaźnik zatrudnienia, wysokie bezrobocie i relatywnie wysokie
obciąŜenie płac kosztami składek i podatków, dalszy wzrost stopy składek nie wydaje się

Przyczyny tego są szerzej opisane w rozdziale 2.2.2.

moŜliwy. Podejmowane w ostatnim czasie próby dostosowania podstawy wymiaru składek do
wysokości dochodów z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, nie miałyby większego
wpływu na ogólną sytuację finansów ubezpieczeń społecznych w długim okresie.

Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 15-64 lata w Polsce jest najniŜszy w krajach EU-25 i w
2004  wyniósł  51.7  (w  porównaniu  do  51,2  w  2003  r.).  Oznacza  to,  Ŝe  niewiele  więcej  niŜ
jeden  na  dwóch  Polaków  w  wieku  produkcyjnym  pracuje,  w  efekcie,  moŜe  być  objęty
ubezpieczeniem społecznym. Szczególnie niski jest wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 55-
64 lata, który wynosi 26,2, jest szczególnie niski dla kobiet, z których mniej niŜ jedna na pięć
w  tym  wieku  pracuje.  Taki  niski  poziom  zatrudnienia  starszych  pracowników  jest  takŜe
efektem  moŜliwości  korzystania  ze  świadczeń  społecznych  –  wcześniejszych  emerytur,
ś

wiadczeń przedemerytalnych, a w przeszłości takŜe zasiłków przedemerytalnych i rent z

tytułu niezdolności do pracy.

Niski  efektywny  wiek  wycofywania  się  z  rynku  pracy  związany  jest  z  budowaniem  od  lat
zachęt  do  wcześniejszej  dezaktywizacji,  która  miała  na  celu  absorpcję  części  efektów
transformacji i gwałtownych przemian na rynku pracy, przede wszystkim w obszarze popytu
na pracę. W efekcie jednak, wysokość składek na ubezpieczenia społeczne istotnie wzrosła i
poprzez  zwiększenie  klina  podatkowego,  stanowi  obecnie  barierę  dla  rozwoju  rynku  pracy.
Rozwiązanie  tego  dylematu  naleŜy  do  najwaŜniejszych  zadań  postawionych  przed  strategią
emerytalną w najbliŜszych latach.

Po  2006  r.  moŜliwości  wcześniejszej  dezaktywizacji  zostaną  istotnie  ograniczone.  Stanowić
to  będzie  szansę  dla  zwiększenia  poziomu  zatrudnienia  i  relatywnego  systemowego
odciąŜenia  rynku  pracy  kosztami  systemu  ubezpieczeń  społecznych.  Aby  jednak  taki
scenariusz  się  zrealizował,  niezbędne  będą  dodatkowe  działania,  zarówno  po  stronie  rynku
pracy,  jak  i  w  ramach  systemu  rent  z  tytułu  niezdolności  do  pracy,  aby  system  ten  nie
przejmował funkcji wcześniejszych emerytur.

Obecnie  istnieją  dwa  główne  mechanizmy  wpływające  na  zachowanie  osób  starszych  na
rynku pracy: pierwszym z nich są zasady zmniejszania bądź zawieszania wypłaty świadczenia
w  przypadku  osiągania  dochodów  powodujących  powstanie  obowiązku  ubezpieczeń
społecznych,  a  drugim  zasady  zwiększania  świadczenia  za  składki  wpłacone  do  systemu
ubezpieczeniowego po uzyskaniu prawa do emerytury.

PoniewaŜ  w  Polsce  istnieje  w  dalszym  ciągu  system  wcześniejszych  emerytur  ustalanych
zgodnie  z  zasadą  zdefiniowanego  świadczenia  pierwszy  z  działających  mechanizmów  ma
słuŜyć  zniechęcaniu  uprawnionych  do  korzystania  ze  świadczeń  przed  osiągnięciem
ustawowego  wieku  emerytalnego  (60  lat  dla  kobiet  i  65  lat  dla  męŜczyzn).  W  związku  z
powyŜszym, kaŜda osoba urodzona po 31  grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r.
decydująca się na skorzystanie z przywileju wcześniejszej emerytury musi rozwiązać umowę
o  pracę.  JeŜeli  do  ukończenia  wieku  emerytalnego  podejmuje  jakąkolwiek  działalność
powodującą obowiązek ubezpieczeń społecznych to:

przychody przekraczające 70% średniego wynagrodzenia powodują proporcjonalne
zmniejszenie części świadczenia;

przychody przekraczające 130% średniego wynagrodzenia, powodują zawieszenie
wypłaty świadczenia.

Nie ma jakichkolwiek ograniczeń zarobkowania po ukończeniu 60 lat przez kobietę i 65 lat
przez męŜczyznę. NaleŜy zwrócić uwagę, Ŝe ze względu na stosunkowo wysoką wartość

progów, mechanizm ten jest stosunkowo mało skuteczny, nie mniej działania zmierzające do
zmiany tego stanu rzeczy nie są społecznie akceptowalne.

Po nabyciu prawa do świadczenia, kaŜda składka wpływająca do systemu powoduje stosowny
wzrost  wysokości  wypłacanej  emerytury.  Związek  ten  jest  stosunkowo  mało  widoczny  w
przypadku  świadczeń  ustalanych  zgodnie  z  formułą  zdefiniowanego  świadczenia,  ale  jego
znaczenie  wzrośnie  w  przypadku  świadczeń  wypłacanych  według  formuły  emerytalnej
systemu  zdefiniowanej  składki.  W  efekcie,  system  ten  będzie  promował  decyzje  o
wydłuŜeniu aktywności zawodowej ponad minimalny wiek emerytalny.

Reforma emerytalna roku 1999 miała w swoim załoŜeniu wpłynąć na zwiększenie potencjału
wzrostu gospodarczego Polski. Część składki na ubezpieczenie emerytalne jest przekazywana
do otwartych funduszy emerytalnych, które inwestują ją na rynku kapitałowym. W ten sposób
oszczędności  emerytalne  za  pomocą  właściwych  temu  rynkowi  mechanizmów  pozwalają
finansować projekty inwestycyjne.  Ze względu na charakter inwestycji nie mogą one jednak
słuŜyć  finansowaniu  najbardziej  ryzykownych  przedsięwzięć.  Ministerstwo  Finansów,
Ministerstwo Skarbu Państwa i Komisja Papierów Wartościowych i Giełd prowadzą działania
mające  na  celu  wzrost  efektywności  działania  polskiego  rynku  kapitałowego  słuŜący
lepszemu  wykorzystaniu  krajowych  oszczędności  emerytalnych.  Jednocześnie  transfer
składek do otwartych funduszy emerytalnych spowodował konieczność sfinansowania części
wypłat  z  ubezpieczeń  przez  budŜet  państwa.  W  przyszłości,  kiedy  część  świadczeń
emerytalnych  wypłacana  będzie  z  środków  zgromadzonych  w  otwartych  funduszach
emerytalnych  naleŜy  oczekiwać  spadku  zaangaŜowania  budŜetu  w  finansowaniu  wypłaty
ś

wiadczeń emerytalnych.

W  długim  okresie  najskuteczniejszym  z  moŜliwych  działań  jest  tworzenie  przez  system
emerytalny warunków sprzyjających rozwojowi gospodarczemu. Szybki i długotrwały wzrost
gospodarczy powinien się łączyć ze zwiększeniem zatrudnienia w gospodarce we wszystkich
jego formach.

W  końcu  2004  r.  przygotowany  został  projekt  nowej  ustawy  o  ubezpieczeniu  społecznym
rolników,  który  wprowadzał  nowe  zasady  dotyczące  administrowania  systemem,  a  takŜe
wprowadzał  modyfikację  w  obszarze  zasad  opłacania  składek  na  ubezpieczenia  społeczne.
Składki  te  miałyby  być  zaleŜne  od  obszaru  gospodarstwa  rolnego.  Jednak  ze  względu  na
liczne  zastrzeŜenia  do  tak  przyjętej  zasady  opłacania  składek,  przygotowana  została
autopoprawka  rządu,  w  efekcie  której  projekt  skupia  się  przede  wszystkim  na  zmianach  w
ramach  administracji  KRUS.  W  drugim  etapie  prac,  przygotowana  ma  być  metodologia
szacowania  dochodów  rolniczych,  tak  aby  moŜna  było  wdroŜyć  mechanizm  naliczania
składki  w  zaleŜności  od  dochodów.  Ze  względu  na  zbliŜające  się  wybory  parlamentarne,
zmiany  w  ubezpieczeniu  społecznym  rolników  nie  zostaną  uchwalone  w  trakcie  obecnej
kadencji parlamentu.

2.3. Modernizacja systemów emerytalnych i dostosowanie do zmian

Wspólne cele

Cel 9.
Zapewnienie, Ŝe systemy emerytalne są zgodne z wymaganiami rynku pracy, są elastyczne i
bezpieczne, a prawa do świadczenia emerytalnego nabyte w jednym państwie UE są waŜne i
respektowane w innym państwie Unii
Cel 10.
Równe traktowanie kobiet i męŜczyzn jeśli chodzi o dostęp do świadczeń emerytalnych i ich
wysokość
Cel  11.  Większa  przejrzystość  systemów  emerytalnych  i  lepsze  dopasowywanie  ich  do
zachodzących  zmian,  w  tym  rozwinięcie  godnej  zaufania  i  zrozumiałej  informacji  o
długookresowej perspektywie systemów emerytalnych.

2.3.1. Dostosowanie systemów emerytalnych do wymogów rynku pracy i niestandardowego
zatrudnienia

Pracowniczy  system  ubezpieczeń  społecznych  obecnie  obejmuje  róŜnorakie  formy
zatrudnienia. W szczególności, obowiązek ubezpieczenia społecznego wynika z:

zatrudnienia na umowę o pracę, bez względu na to czy jest to umowa w pełnym czy w
niepełnym wymiarze czasu pracy;

zatrudnienia na umowę-zlecenie, a takŜe umowę o dzieło, jeŜeli jest ona zawarta ze swoim
pracodawcą;

prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek;

prowadzenia działalności twórczej i artystycznej.

Odrębny  system  ubezpieczenia  społecznego  rolników  obejmuje  swoim  ubezpieczeniem
rolników  (właścicieli  gospodarstw  rolnych)  i  domowników,  głównie  członków  ich  rodzin.
Oznacza  to,  Ŝe  wszystkie  osoby  aktywne  zawodowo  mają  dostęp  do  systemu  ubezpieczenia
emerytalnego – powszechnego lub rolniczego.

W  trakcie  konsultacji,  zwrócono  uwagę  na  fakt,  iŜ  występuje  zróŜnicowanie  dotyczące
wysokości  opłacanych  składek.  W  przypadku  pracowników  składki  zaleŜne  są  od
wynagrodzenia,  podczas  gdy  osoby  prowadzące  działalność  gospodarczą  i  rolnicy  opłacają
zryczałtowane  składki,  niezaleŜne  od  faktycznego  dochodu.  Dodatkowo,  składki  w  systemie
rolniczym  są  istotnie  niŜsze  niŜ  w  przypadku  osób  prowadzących  działalność  pozarolniczą.
Rząd  podejmował  próby  zmiany  zasad  określania  składek,  aby  były  one  takŜe  dla
przedsiębiorców  i  rolników  zaleŜne  od  osiąganego  dochodu.  Rozwiązania  takie  wymagają
jednak pogodzenia sprzecznych racji róŜnych stron dialogu społecznego.

NaleŜy  zauwaŜyć,  iŜ  zróŜnicowanie  wysokości  obciąŜeń  składkami  na  ubezpieczenia
społeczne  zachęca  do  prób  zmniejszania  kosztów  ubezpieczenia.  Prowadzi  to  do  takich
zjawisk jak: rozwój szarej strefy lub przekształcanie zatrudnienia w prowadzenie działalności
gospodarczej,  gdyŜ  obciąŜenie  składkami  w  przypadku  tej  ostatniej  jest  niŜsze.  Wynika  to  z
tego, iŜ składki na ubezpieczenia społeczne pracujących na własny rachunek są obliczane od
deklarowanej kwoty, niezaleŜnej od dochodów.

Doprowadzenie  do  zwiększenia  liczby  osób  i  funduszu  wynagrodzeń  objętego
ubezpieczeniami  społecznymi  stanowi  jedno  z  większych  wyzwań  stojących  przed  polityką

emerytalną.  Działania  w  tym  obszarze  powinny  być  związane  przede  wszystkim  z
poszukiwaniem moŜliwości obniŜania wysokości składek na ubezpieczenia społeczne, jednak
przy zapewnieniu stabilności finansowej systemu.

W  przypadku  okresów  pozostawania  poza  zatrudnieniem,  takich  jak  urlop  wychowawczy,
macierzyński,  okresy  opieki  nad  niepełnosprawnymi  członkami  rodziny,  w  tym  dziećmi,
bezrobocie  (przez  okres  pobierania  zasiłku  dla  bezrobotnych),  czy  zasadnicza  słuŜba
wojskowa,  składki  na  ubezpieczenia  emerytalne  i  rentowe  są  finansowane  przez  budŜet
państwa.  Oznacza  to,  Ŝe  osoby,  które  odnotowują  przerwy  w  zatrudnieniu  z  powodów
wymienionych powyŜej, nie tracą swoich praw emerytalnych.

Nowy system emerytalny oparty jest o zasadę zdefiniowanej składki, co oznacza, Ŝe przyszłe
emerytury w całości zaleŜą od tego, ile składek zostało wpłacone przez cały okres aktywności
zawodowej.  W  efekcie  osoby,  które  zgromadzą  na  koncie  emerytalnym  podobny  kapitał  i
przejdą na emeryturę w tym samym wieku i czasie (bez względu na to, przez ile lat te składki
wpłacały  i  jakie  przerwy  występowały  w  ich  zatrudnieniu),  mogą  oczekiwać  podobnych
emerytur.  System  emerytalny  za  taką  samą  składkę  oferuje  takie  same  świadczenia,  nie
róŜnicując grup zawodowych.

Istotne jest równieŜ to, iŜ system ten jest powszechny i jednolity dla wszystkich pracujących
poza  rolnictwem.  W  efekcie,  mobilność  geograficzna  czy  zawodowa  (o  ile  nie  dotyczy  ona
przepływów pomiędzy sektorami rolniczym i pozarolniczymi) nie ma wpływu na nabywanie
praw emerytalnych.

Bardziej  skomplikowana  sytuacja  dotyczy  osób,  których  aktywność  zawodowa  obejmuje
zarówno pracę w rolnictwie, jak i poza nim. Obecne przepisy nie określają precyzyjnie w jaki
sposób  osoby  takie  będą  miały  obliczane  emerytury.  Ze  względu  na  to,  iŜ  nowy  system
emerytalny  ma  charakter  zdefiniowanej  składki,  a  system  rolniczy  jest  systemem  o
zdefiniowanym  świadczeniu,  regulacje  takie  powinny  opierać  się  na  zasadzie  pro-rata,  w
której  kaŜdy  z  systemów  finansuje  część  emerytury,  wynikający  z  okresu  ubezpieczenia  i
opłacania  w  nim  składek.  Podobnie  dziać  się  powinno  takŜe  w  przypadku  systemów
zaopatrzeniowych  dla  słuŜb  mundurowych.  Odpowiednie  przepisy  w  tym  obszarze  powinny
zostać wypracowane i wdroŜone przed 2009 r., zanim pierwsze osoby otrzymają świadczenia
z nowego systemu emerytalnego.

2.3.2. Równość płci i funkcjonowanie systemów emerytalnych

Nowy  system  emerytalny,  poprzez  uzaleŜnienie  wysokości  emerytury  od  indywidualnie
wpłaconych  składek  nie  prowadzi  do  wyrównania  nierówności  płci  występujących  na  rynku
pracy.  Przyjęto  bowiem  zasadę,  iŜ  nierówności  występujące  na  rynku  pracy  powinny  być
eliminowane w ramach polityki rynku pracy.

JednakŜe,  niektóre  okresy  pozostawania  poza  rynkiem  pracy,  w  szczególności  okres
przebywania  na  urlopie  macierzyńskim  oraz  na  urlopie  wychowawczym,  z  którego
praktycznie  korzystają  tylko  kobiety,  są  objęte  ubezpieczeniami  emerytalnym  i  rentowymi  a
składkę  na  ten  cel  finansuje  budŜet  państwa.  W  przypadku  urlopów  macierzyńskich  składka
jest płacona od wysokości zasiłku macierzyńskiego, a w przypadku urlopu wychowawczego –
kwota  świadczenia  pielęgnacyjnego.  W  efekcie,  pomimo  czasowego  wycofania  się  z  rynku
pracy, kobiety mają moŜliwość uzyskania emerytury.

Kobiety i męŜczyźni, którzy zgromadzili na swoich kontach emerytalnych taki sam kapitał i
przejdą  na  emeryturę  w  tym  samym  wieku  otrzymają  równe  emerytury,  pomimo  tego,  iŜ
kobiety  Ŝyją  dłuŜej.  Wynika  to  z  tego,  iŜ  formuła  emerytalna  w  przypadku  systemu
niefinansowego (ZUS), a takŜe – według załoŜeń rządu – systemu finansowego będzie oparta
o wskaźniki trwania Ŝycia wyrównane ze względu na płeć.

System emerytalny rolników jest to system o zdefiniowanym świadczeniu, gdzie równieŜ nie
ma  róŜnicy  w  sposobie  obliczania  świadczeń  kobiet  i  męŜczyzn.  W  tym  systemie,
zróŜnicowanie  wysokości  emerytur  kobiet  i  męŜczyzn  jest  niŜsze,  gdyŜ  wysokość
ś

wiadczenia nie jest zaleŜna od wysokości osiąganych dochodów a jedynie od długości pracy

w gospodarstwie rolnym.

W  polskim  systemie  emerytalnym,  zarówno  powszechnym,  jak  i  rolniczym,  tradycyjnie
występuje  zróŜnicowanie  wieku  emerytalnego  kobiet  i  męŜczyzn.  Obecnie,  przeciętny  wiek
emerytalny  kobiet  jest  niŜszy  niŜ  wiek  emerytalny  męŜczyzn.  Przeciętny  wiek  osoby,  której
przyznano  emeryturę  z  ZUS  w  2004  r.  wynosił  56  lat  w  przypadku  kobiet  i  58,7  lat  w
przypadku męŜczyzn (czyli róŜnica wynosiła przeciętnie 2,7 lat). W efekcie, takŜe przeciętny
staŜ  pracy  kobiet,  którym  przyznano  emerytury  był  niŜszy  i  wynosił  33,9  lat  w  przypadku
kobiet  i  37,3  lat  w  przypadku  męŜczyzn.  Pogłębia  to  dodatkowo  róŜnice  w  wysokości
emerytur kobiet i męŜczyzn.

System  ubezpieczeń  społecznych  gwarantuje  takŜe  ochronę  w  przypadku  śmierci
współmałŜonka.  Wdowy  i  wdowcy  mają  prawo  do  otrzymania  renty  rodzinnej  po  zmarłym
małŜonku,  jeŜeli  przekroczyli  50  rok  Ŝycia  lub  są  niezdolni  do  pracy.  Z  prawa  do  renty
rodzinnej  częściej  korzystają  kobiety,  które  w  ten  sposób  mogą  skorzystać  z  wyŜszego
ś

wiadczenia, w 2004 r. ponad 73% kobiet otrzymujących renty rodzinne miało więcej niŜ 50

lat.

W  części  kapitałowej  obowiązkowego  systemu  emerytalnego  przewidziane  jest  równieŜ
zagwarantowanie  praw  do  oszczędności  emerytalnych  współmałŜonków.  W  przypadku
rozwodu,  środki  zgromadzone  na  koncie  w  otwartym  funduszu  emerytalnym  mogą  być
podzielone  pomiędzy  współmałŜonków.  O  proporcjach  tego  podziału  decyduje  sąd.  W
przypadku  śmierci  współmałŜonka,  wdowa  lub  wdowiec  otrzymują  na  swój  rachunek  w
funduszu  emerytalnym  50%  kwoty  oszczędności  emerytalnych.  Pozostałe  50%  wypłacane
jest w gotówce osobom wskazanym (moŜe to takŜe być współmałŜonek).

W 2001 r. ryzyko ubóstwa wśród osób w wieku powyŜej 65 roku Ŝycia było dwa razy wyŜsze
wśród kobiet (8,2%) niŜ wśród męŜczyzn (4,1%). NaleŜy jednak zauwaŜyć, iŜ ryzyko to było
duŜo niŜsze niŜ wśród osób poniŜej 64 lat, gdzie wynosiło ono 18,7% dla męŜczyzn i 17,4%
dla kobiet.

W nowym systemie emerytalnym, róŜnice pomiędzy emeryturą kobiet i męŜczyzn mogą być
jeszcze  wyŜsze.  Dodatkowe  pięć  lat  gromadzenia  oszczędności  emerytalnych  skutkuje
zwiększeniem  wysokości  tych  oszczędności  o  ponad  20%.  Jednocześnie,  przeciętne  dalsze
trwanie  Ŝycia  zmniejsza  się  –  w  2004  r.  przeciętne  dalsze  trwanie  Ŝycia  osoby  60-letniej
wynosiło nieco ponad 20 lat, podczas gdy osoby 65 letniej – niecałe 16,5 lat. Konkludując, w
efekcie utrzymania zróŜnicowanego wieku emerytalnego kobiety mogą liczyć na świadczenia
o  jedną  trzecią  niŜsze  niŜ  świadczenia  męŜczyzn,  przy  załoŜeniu  takich  samych  osiąganych
zarobków.  W  2004  r.  rząd  przedstawił  propozycję  stopniowego  wyrównania  wieku

emerytalnego  kobiet  i  męŜczyzn  tak,  aby  od  2023  r.  wiek  ten  był  taki  sam  dla  obu  płci.
Propozycja  ta  nie  spotkała  się  jednak  z  akceptacją  związków  zawodowych  i  ugrupowań
politycznych W efekcie czego, została ona wycofana.

2.3.3. Inne aspekty wdraŜania reformy systemu ubezpieczeń społecznych

Nowy system emerytalny funkcjonuje od 1999 r. Jednak nie wszystkie ustawy, niezbędne do
pełnego funkcjonowania nowego systemu zostały uchwalone.

Wymaga  przygotowania  i  uchwalenia  ustawa  o  wypłatach  emerytur  z  kapitałowej  części
obowiązkowego  systemu  emerytalnego.  Pierwsze  emerytury  z  nowego  systemu  wypłacone
będą od 2009 r.

Kolejnym  istotnym  zadaniem  jest  ustawa  o  emeryturach  pomostowych  i  rekompensatach.
Tworzy  ona  zasady  wypłaty  specjalnych  świadczeń  dla  osób  pracujących  w  szczególnych
warunkach  lub  wykonujących  prace  o  szczególnym  charakterze,  którzy  według  oceny
ekspertów  medycyny  pracy,  nie  mogą  kontynuować  swojej  pracy  do  wieku  emerytalnego.
Ś

wiadczenia te – emerytury pomostowe – będą wypłacane osobom, które pracowały w tych

warunkach  przed  1999  r.,  a  w  przypadku  górników  –  takŜe  tym,  którzy  rozpoczęli  prace
później.  Osoby,  które  w  starym  systemie  emerytalnym  mogły  oczekiwać  wcześniejszej
emerytury  i  nie  otrzymają  emerytury  pomostowej,  będą  miały  naliczone  rekompensaty  w
formie powiększenia kapitału początkowego, co zwiększy wartość ich przyszłych emerytur.
Warto  w  tym  miejscu  przypomnieć  orzeczenie  Trybunału  Konstytucyjnego  z  dnia  23
września 1997 r., w myśl którego szczególne warunki pracy w danym zawodzie powinny być
uwzględnione  przede  wszystkim  w  odpowiednim  uregulowaniu  warunków  pracy  i  płac,
natomiast ich przeniesienie na świadczenia z ubezpieczenia społecznego powinno następować
głównie za pośrednictwem podstawy wymiaru świadczenia (zarobków).

Obszarem wymagającym modyfikacji jest równieŜ system rent z tytułu niezdolności do pracy.
Koszt tych świadczeń w ostatnim okresie sięga około 4% PKB, co jest jednym z najwyŜszych
poziomów  wśród  krajów  europejskich.  Jednocześnie,  wskaźnik  zatrudnienia  osób
niepełnosprawnych  naleŜy  do  najniŜszych  w  Europie.  Ponadto,  funkcjonowanie  systemu
rentowego  nie  jest  dostosowane  do  nowego  systemu  emerytalnego.  W  najbliŜszych  latach
niezbędne są zmiany systemu rentowego zmierzające do dostosowania systemu rent z tytułu
niezdolności  do  pracy  do  reformy  emerytalnej.  NaleŜy  opracować  rozwiązania,  prowadzące
do  zwiększenia  zatrudnienia  przez  osoby  niepełnosprawne,  a  takŜe  ogólnego  zmniejszenia
skali wydatków na renty.

Istotnym  wyzwaniem  jest  takŜe  kontynuacja  zmian  w  obszarze  administrowania  systemem
ubezpieczeń społecznych. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyjął w 2004 r. strategię, której
celem jest uczynienie z ZUS wzorcowej instytucji publicznej, przyjaznej dla swoich klientów.
Istotnym  elementem  tej  strategii  jest  ukończenie  wdraŜania  Kompleksowego  Systemu
Informatycznego, który obsługuje nowy system emerytalny.

W obszarze wdraŜania systemu emerytalnego, do najwaŜniejszych zadań ZUS na kolejne lata
naleŜy zaliczyć:

identyfikację i przekazanie do otwartych funduszy emerytalnych zaległych składek za lata
1999-2003, które zgodnie z ustawą z dnia 23 lipca 2003 r. o przejęciu przez Skarb
Państwa zobowiązań Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu nieprzekazania składek

do otwartych funduszy emerytalnych (Dz. U. Nr 149, poz. 1450) są przekazywane do
OFE w postaci obligacji;

pełne uruchomienie kont ubezpieczonych prowadzonych przez ZUS i przekazanie
ubezpieczonym informacji o stanie ich kont;

przygotowanie ZUS do poboru składek i wypłacania emerytur pomostowych od 2007 r.;

zakończenie budowy systemu informatycznego słuŜącego do wypłaty emerytur z nowego
systemu emerytalnego i wypłata pierwszych emerytur od 2009 r.

W ciągu ostatnich kilku lat na Zakład Ubezpieczeń Społecznych nałoŜone zostały takŜe nowe
zadania  to  jest  wypłata  rent  socjalnych  oraz  świadczeń  przedemerytalnych.  Pozwala  to  z
jednej  strony  na  lepsze  wykorzystanie  istniejących  zasobów  słuŜb  publicznych  –  przede
wszystkim pracowników socjalnych oraz publicznych słuŜb zatrudnienia, ale z drugiej strony
stanowi wyzwanie dla ZUS, aby wykorzystać istniejące zasoby do absorpcji nowych zadań.

Zmiany  są  niezbędne  równieŜ  w  obszarze  administrowania  ubezpieczeniami  społecznymi
rolników.  Obecnie  Kasa  Rolniczego  Ubezpieczenia  Społecznego  nie  posiada  dobrze
określonego statusu prawnego – organem administracji centralnej jest prezes KRUS. Ponadto,
KRUS zarządza pięcioma odrębnymi funduszami, z których cztery mają status państwowych
funduszy celowych. Dwa z tych funduszy – emerytalno-rentowy oraz prewencji i rehabilitacji
słuŜy  wypłacie  świadczeń.  Pozostałe  dwa  –  administracyjny  i  motywacyjny  –  finansują
funkcjonowanie  KRUS.  Piąty  fundusz  –  Fundusz  Składkowy  –  jest  całkowicie  finansowany
ze  składek  rolników  i  jest  nadzorowany  przez  samorząd  rolniczy.  Niezbędne  są  zmiany
zmierzające  do  doprecyzowania  statusu  prawnego  KRUS  oraz  uproszczenia  jej  struktury
finansowej.

2.3.4. Przejrzystość, dostosowanie i ekonomia polityczna reformy emerytalnej

Prace  nad  reformą  i  wdroŜeniem  nowego  systemu  emerytalnego  rozpoczęły  się  w  1996  r.,
kiedy  w  utworzonym  Biurze  Pełnomocnika  Rządu  ds.  Reformy  Emerytalnej  powstały
załoŜenia  systemu  emerytalnego  „Bezpieczeństwo  dzięki  róŜnorodności”.  Kolejne  rządy
konsekwentnie przedkładają projekty ustaw, które po ich uchwaleniu przez Parlament budują
kolejne  elementy  nowego  systemu  emerytalnego.  Przez  sześć  lat  fundamenty  nowego
systemu  emerytalnego  pozostały  niezmienione,  a  wprowadzane  zmiany  miały  na  celu
uzupełnienie lub udoskonalenie zaadaptowanych wcześniej rozwiązań.

PoniewaŜ  systemy  emerytalne  zaciągają  zobowiązania  wobec  ich  uczestników  w  długim
okresie, ich zasady powinny być stabilne i nie podlegać częstym zmianom. NaleŜy teŜ patrzeć
na  nie  z  perspektywy  równowagi  międzypokoleniowej  –  proces  starzenia  się  ludności
prowadzić  będzie  do  istotnego  zwiększenia  się  wskaźnika  obciąŜenia  demograficznego
osobami  w  wieku  poprodukcyjnym.  Dlatego  teŜ,  zbudowany  konsensus  dotyczący  nowego
systemu  emerytalnego  powinien  być  kontynuowany,  zapewniając  bezpieczny  system
emerytalny przyszłym pokoleniom.

Nowy  system  emerytalny  automatycznie  dostosowuje  się  do  zmian  zachodzących  na  rynku
pracy  oraz  zmian  demograficznych.  Konta  emerytalne  w  ZUS  rosną  w  tempie  wzrostu
przypisu  składek,  a  więc  zarówno  zobowiązania,  jak  i  przychody  ZUS  mają  taką  samą
dynamikę.  Emerytury  zaleŜą  od  długości  trwania  Ŝycia  i  zmiany  w  tym  zakresie
automatycznie wpływają na wyniki systemu emerytalnego.

Docelowo,  kaŜdy  ubezpieczony  otrzymywać  będzie  corocznie  informację  o  stanie  swoich
kont  emerytalnych  –  zarówno  w  systemie  finansowym  jak  i  niefinansowym.  W  przyszłości
informacja  ta  będzie  takŜe  uwzględniać  wartość  emerytury  naleŜnej  ze  zgromadzonego  juŜ
kapitału. Od 2003 r. wszystkie osoby ubezpieczone otrzymują z ZUS coroczną informację o
kwocie  składek  wpłacanych  w  poprzednim  roku  na  konto  emerytalne,  roczną  informację  o
stanie  kont  otrzymują  wszyscy  członkowie  otwartych  funduszy  emerytalnych.  W  2005  r.
zostało  wprowadzone  rozporządzenie,  które  standaryzuje  informację  przekazywaną  do
członków  OFE,  co  ułatwi  porównywanie  informacji  pomiędzy  poszczególnymi  funduszami.
Otrzymywanie  indywidualnych  informacji  o  stanie  kont  zwiększa  ‘świadomość  emerytalną’
uczestników  systemu.  Pozwoli  im  to  takŜe  na  ocenę,  czy  i  w  jakim  stopniu  powinni  oni
dodatkowo  oszczędzać  na  swoją  emeryturę  w  ramach  pracowniczych  programów
emerytalnych,  indywidualnych  kont  emerytalnych,  czy  teŜ  w  innej  formie  dobrowolnych
oszczędności.

Budowanie  godnej  zaufania  informacji  dotyczącej  systemów  emerytalnych  obejmuje  takŜe
informację  o  makroekonomicznej  sytuacji  tych  systemów.  Obecnie,  Zakład  Ubezpieczeń
Społecznych publikuje wieloletnią prognozę przychodów i wydatków systemu emerytalnego.
Brak  jest  natomiast  pełnej  informacji  na  temat  całego  systemu  ubezpieczeń  społecznych,
obejmującego  takŜe  system  rolniczy.  Z  tego  powodu,  przygotowany  został  projekt  ustawy  o
aktuariuszu  krajowym.  Aktuariusz  krajowy  będzie  przygotowywał  i  publikował  prognozy
wydatków,  na  które  wpływ  mają  zachodzące  procesy  demograficzne,  przede  wszystkim
starzenie  się  ludności.  Będzie  takŜe  oceniał  skutki  długookresowe  zmian  ustawowych  w
obszarze systemów zabezpieczenia społecznego, które wpływają na te wydatki.

Rozdział 3. Wnioski

Podstawowe wyzwania stojące przed funkcjonowaniem systemów emerytalnych i rentowych
w Polsce, moŜna podzielić na dwie grupy.

Pierwsze z nich to działania bieŜące, niezbędne dla właściwego dalszego funkcjonowania
tych systemów. Najbardziej istotne z nich to uzupełnienie brakujących regulacji, które
związane są z funkcjonowaniem nowego systemu emerytalnego dla pracowników, czyli:

ustawy regulującej funkcjonowanie emerytur pomostowych;

ustawy o emeryturach kapitałowych.

Ponadto,  niezbędna  jest  nowelizacja  ustawy  emeryturach  i  rentach  z  Funduszu  Ubezpieczeń
Społecznych,  celem  niezbędnych  modyfikacji  ubezpieczeń  rentowych  i  dostosowania  ich  do
nowego systemu emerytalnego.

Równie  istotnym  działaniem  jest  przygotowanie  nowej  ustawy  o  ubezpieczeniu  społecznym
rolników,  która  z  jednej  strony  pozwoliłaby  na  lepsze  określenie  zasad  funkcjonowania  i
zarządzania  systemem,  a  z  drugiej  strony  wprowadziłaby  zmiany  w  obszarze  opłacania
składek, róŜnicując je od uzyskiwanego dochodu rolniczego. Ponadto, niezbędne są zmiany w
obszarze  określania  świadczeń  w  tym  systemie,  takŜe  aby  lepiej  dopasować  całość
funkcjonowania  systemów  i  umoŜliwić  restrukturyzację  rynku  pracy  (zwiększenie  roli
sektorów pozarolniczych i zmniejszenie zatrudnienia w rolnictwie).

Zmiany  na  rynku  pracy  to  kolejne  pilne  i  bieŜące  wyzwanie,  istotne  takŜe  z  perspektywy
funkcjonowania  systemów  emerytalnych.  Osiągnięcie  stabilności  finansowej  Funduszu
Ubezpieczeń  Społecznych  zaleŜy  od  dalszych  zmian  na  rynku  pracy.  W  szczególności,
niezbędne  jest  zwiększenie  zatrudnienia,  tak  aby  więcej  osób  mogło  wpłacać  do  systemu
składki na ubezpieczenia społeczne. SłuŜyć temu mają rozwiązania określone na przykład w
Krajowym  Planie  Działania  na  rzecz  Zatrudnienia,  czy  teŜ  wynikające  z  realizacji
Europejskiej Strategii Zatrudnienia. W tym zakresie niezbędna jest ocena na ile istniejące lub
planowane  rozwiązania  utrudniają  poŜądane  zmiany  na  rynku  pracy.  NaleŜy  przeciwdziałać
zwiększeniu  obciąŜeń  pracy  kosztami  funkcjonowania  systemem  ubezpieczeń  społecznych
(jak  na  przykład  przedłuŜanie  i  rozszerzanie  moŜliwości  korzystania  z  wcześniejszych
emerytur),  a  promować  wzrost  zatrudnienia  (np.  wobec  osób  niepełnosprawnych,  w  tym  w
ramach systemu rentowego, zachęcając osoby niepełnosprawne do aktywności zawodowej).

Druga  grupa  działań  to  działania  perspektywiczne,  zmierzające  do  tworzenia  warunków  do
stabilnego rozwoju systemów emerytalnych w przyszłości.

Do  najwaŜniejszych  zadań  w  tym  zakresie  naleŜy  poprzedzone  społecznym  konsensusem
wypracowanie sposobu uelastycznienia i wyrównania wieku emerytalnego kobiet i męŜczyzn.
Obecny  system,  poprzez  wprowadzenie  zróŜnicowanego  wieku  emerytalnego,  prowadzić
moŜe do dyskryminowania kobiet, poprzez istotnie niŜszą wysokość wcześniejszej o pięć lat
emerytury.

Istotne jest równieŜ monitorowanie funkcjonowania systemów emerytalnych i rentowych. W
perspektywie makroekonomicznej słuŜyć ma temu powołanie aktuariusza krajowego, którego
zadaniem  będzie  regularne  przygotowywanie  prognoz  wydatków  publicznych,  na  które
wpływ ma starzenie się ludności oraz ocena proponowanych regulacji w obszarze systemów
ubezpieczeń  społecznych,  ochrony  zdrowia  i  edukacji.  W  perspektywie  mikroekonomicznej,

Załącznik. Podstawowe informacje statystyczne

Rysunek 1. Emeryci i renciści według systemu

słu

by mundurowe

3,6%

rolnicy

18,5%

system

powszechny

77,9%

ródło: obliczenia MPS na podstawie danych GUS

Rysunek 2. Współczynnik obciąŜenia demograficznego

liczba osób w wieku powy

ej 65 na 100 osób w wieku 15-65

0,0

5,0

10,0

15,0

20,0

25,0

30,0

35,0

40,0

45,0

50,0

ródło: Na podstawie danych Eurostatu

Rysunek 3. Saldo zreformowanego systemu emerytalnego w części niefinansowej

-3,0

-2,5

-2,0

-1,5

-1,0

-0,5

0,0

0,5

1,0

1,5

Projekcje z 1998 r.

Prognoza ZUS

ródło: I. Szekely, The Polish Pension Reform After 6 Years, 2005, IMF

Tabela 1. Struktura ludności w podziale na grupy wieku w 2003 r.

Wiek

0-14

15-24

25-44

45-59

60-64

65-74

75+

17,8

16,8

28,0

20,4

4,2

7,9

4,9

2003: Populacja na dzień 1 stycznia.
Ź

ródło: Eurostat

Tabela 2. Średnia długość trwania Ŝycia: w momencie urodzenia, w wieku 65 i 60 lat w
2002 r.

Wiek

w momencie urodzenia

w wieku 65 lat.

w wieku 60 lat.

Płeć

MęŜczyźni Kobiety

70,4

78,7

14,0

17,9

17,1

22,0

ródło: Eurostat

Tabela 3. Współczynnik obciąŜenia demograficznego w 2003 r.

Wiek

65+/15-64

60+/15-59

18,4

26,0

Liczba osób w wieku 65+ (60+) w stosunku do liczby osób w wieku 15-64 (15-59)
Ź

ródło: Eurostat

Tabela 4. Członkowie gospodarstwa domowego w wieku 60+, 65+ (75+) w 2001 (% w
danej grupie)

Osoby mieszkające ze swoimi dziećmi

Osoby w wieku 65+
mieszkające z innym
dorosłym w wieku
65+

Osoby w wieku 65+
Ŝ

yjące samotnie

Samotni rodzice w
wieku 65+

Całe gospodarstwa
domowe

70i

12i

i – źródła krajowe
Ź

ródło: Eurostat

Tabela 5. Produkt Krajowy Brutto (PKB) per capita i realny wzrost PKB w 2002-2004

PKB per capita w PPP
(EU 25 = 100)

Realny wzrost PKB (%)

Lata

2002*

2003*

2004*

2002

2003

2004*

45,5

46,1

47,4

1,4

3,8

5,8

*prognoza
wskaźnik wzrostu PKB: stosunek realnego wzrostu PKB z poprzedniego do danego roku
Ź

ródło: Eurostat European Commission (ECFIN/50485/04, Information note for Ageing Working Group)

Tabela 6. Wskaźniki zatrudnienia i stopy bezrobocia, podział ze względu na wiek w
2003r. (%)

Wskaźnik zatrudnienia

Stopa bezrobocia

Wiek 25-54

55-64

25-54

55-64

Płeć

Ogółe
m

Ogół
em

Suma M

67,5

73,0

62,1

26,9

35,2

19,8

17,1

16,2

18,0

10,7

11,3

9,9

ródło: Eurostat

Tabela 7. Dług publiczny i deficyt sektora finansów publicznych

Wyszczególnienie

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004*

dług publiczny

42,9% 40,1% 36,9% 36,7% 41,2% 45,3% 43,6%

deficyt sektora finansów
publicznych

-4,0% -3,2% -1,5% -3,9% -3,6% -4,5% -4,8%

ródło: GUS (w zakresie deficytu), Departament NZ MF (w zakresie długu publicznego)

* dług sektora instytucji rządowych i samorządowych.

Tabela 8. Ryzyko ubóstwa wśród osób w wieku 65+, <65 w 2001 r. (%)

Wiek 65+

0-64

Płeć

Ogółem

MęŜczyźni

Kobiety

Ogółem

MęŜczyźni

Kobiety

6,6

4,1

8,2

18,0

18,7

17,4

Ubóstwo rozumiane jako odsetek osób osiągających dochody poniŜej 60% mediany.
Ź

ródło: Eurostat (2004) ECHP UBD Grudzień 2003

Tabela 9. Ryzyko ubóstwa osób w wieku 65+, <65 ze względu na typ gospodarstwa
domowego w 2001 r. (%)

Wiek 65+

0 – 64

mieszkający sami mieszkający z dorosłymi 65+

mieszkający sami

16i

Ubóstwo rozumiane jako odsetek osób osiągających dochody poniŜej 60% mediany.
i: źródła krajowe
Ź

ródło: Eurostat

Tabela 10. Relatywne ryzyko ubóstwa w 2001 r.

Wiek

65+/0-64

Płeć

Ogółem

MęŜczyźni

Kobiety

0,4

0,2

0,5

ródło: obliczenia oparte na tabelach 8,9

Tabela 11. Ryzyko ubóstwa osób, których głównym dochodem jest emerytura w 2002 r.
(%)

Emeryci

Osoby aktywne

Płeć

Ogółem

MęŜczyźni

Kobiety

Ogółem

MęŜczyźni

Kobiety

8,0

7,5

8,3

11,7

12,7

10,4

ródło: Eurostat (2004), ECHP UBD Grudzień 2003

Tabela 12. Wskaźniki zatrudnienia w 2003 (% poszczególnej grupie wieku)

Wiek

15 – 64

55 – 64

51,2

26,9

ródło: Eurostat

Tabela 13. Nieaktywna część populacji w stosunku do osób zatrudnionych w wieku 15-
64 w 2003 r.

27,8

ródło: Eurostat, Badanie Ekonomicznej Aktywności Ludności, średnia roczna

Tabela 14. Wskaźnik zatrudnienia starszych pracowników w 2003 (% poszczególnej
grupy wieku)

Wiek 55 – 59

60 - 64

55 - 64

65 – 69

Płeć

Ogółem M

34,3

44,0 25,7 17,5

23,5 12,6 26,9

35,2 19,8 9,9

13,2 7,6

ródło: Eurostat, Badanie Ekonomicznej Aktywności Ludności, średnia roczna

Tabela 15. Efektywny wiek wycofania się z rynku pracy w 2001-2003 (w latach)

Lata 2001

2002

2003

Płeć Suma

Suma

56,6

55,5

57,8

56,9

55,8

58,1

58,0

56,4

59,8

ródło: Eurostat, BAELL

Tabela 16. ZróŜnicowanie ryzyka ubóstwa ze względu na płeć osób w wieku 60+, 65+
(punkty procentowe)

Wiek

65+

0 - 64

4,1

-1,3

ZróŜnicowanie ze względu na płeć: stopa ryzyka ubóstwa kobiet – stopa ryzyka ubóstwa kobiet, w punktach
procentowych
Ź

ródło: obliczenia oparte na tabelach 8,9

Tabela 17. Udział emerytur i rent w produkcie krajowym brutto w latach 1998-2003 (w
%)

Wyszczególnienie

1998

1999

2000

2001

2002

2003

Wydatki socjalne ogółem

19,0

17,6

18,7

18,6

18,4

Wydatki na emerytury i renty

15,1

13,9

14,8

14,7

Emerytury i renty z FUS

11,3

11,4

10,6

11,3

wiadczenia zaopatrzeniowe

1,4

1,3

1,4

Wydatki z KRUS

2,3

2,0

2,1

2,0

Emerytury i renty wojska, policji, słuŜby więziennej, straŜy poŜarnej i pozostałych formacji tzw.

mundurowych oraz wydatki na inwalidów wojennych, wojskowych i kombatantów

obejmują wyłącznie wydatki na świadczenia z Funduszy: Emerytalno-Rentowego i Składkowego

ródło: obliczenia własne MPS na podstawie informacji statystycznych

Tabela 18. Niektóre wydatki budŜetu państwa w latach 1998-2003 (w %)

Wyszczególnienie

1998

1999

2000

2001

2002

2003

Wydatki socjalne ogółem, w tym: 24,3

27,6

31,0

33,8

36,0

35,5

Dotacje do emerytur i rent

17,1

20,0

23,0

24,9

27,3

27,1

Dotacja do FUS

4,3

4,5

8,0

10,1

12,9

13,1

Dotacja do KRUS

7,6

9,2

8,7

8,6

8,4

8,0

Ubezpieczenia zaopatrzeniowe

5,4

6,3

6,2

6,0

1) tzw. słuŜb mundurowych oraz kombatantów
Ź

ródło: obliczenia własne MPS na podstawie informacji statystycznych

Tabela 19. Ubezpieczeni zarejestrowani (w tys.)

Wyszczególnienie

1998

1999

2000

2001

2002

2003

Ubezpieczeni zarejestrowani w:

ZUS

12705

13271

13060

12851

12761

12739

KRUS

1419

1428

1452

1502

1560

1589

a) do 1998 r. średniorocznie
b) pracujący (łącznie z Ŝołnierzami zawodowymi i funkcjonariuszami w słuŜbie bezpieczeństwa publicznego
oraz SłuŜbie Więziennej, którzy podjęli słuŜbę od 1.01 1999 r. i których wynagrodzenia do 30 IX 2003 r.
zawierały składki na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe), uczniowie, osoby pobierające zasiłek
dla bezrobotnych i do 1996 r. – zasiłek szkoleniowy dla bezrobotnych, absolwenci pobierający stypendia z tytułu
szkolenia lub staŜu u pracodawcy oraz osoby kontynuujące ubezpieczenie; ubezpieczonych z tytułu zatrudnienia
wykazuje się tyle razy ile zakładów pracy opłaca za nich składki ubezpieczeniowe
c) rolnicy indywidualni i członkowie ich rodzin

ródło: Mały Rocznik Statystyczny Polski, GUS, 2002, s. 565; 2003, s. 581; 2004, s. 560

Tabela 20. Liczba emerytów i rencistów

oraz przeciętne miesięczne emerytury i renty

brutto

Wyszczególnienie
a- wysokość świadczenia (w zł)

1998

1999

2000

2001

2002

2003

Ogółem

9435

9453

9412

9311

9237

9206

Objęci pozarolniczym systemem
ubezpieczeń społecznych
A

7466
732

7524
814

7525
875

7469
972

7439
1039

7451
1092

pobierający emeryturę
a

3497
840

3532
932

3574
1000

3612
1106

3691
1177

3804
1238

pobierający rentę z tytułu
niezdolności do pracy
a

2735
599

2740
666

2678
717

2565
794

2438
847

2323
878

pobierający rentę rodzinną
a

1234
724

1252
803

1273
860

1292
949

1310
1008

1324
1053

Rolnicy indywidualni
a

1969
507

1929
563

1887
602

1842
679

1798
700

1755
727

pobierający emeryturę
a

1139
531

1098
590

1056
631

1015
713

975
737

935
766

1) przeciętna w roku w tys.
2) przeciętne miesięczne
Ź

ródło: Rocznik Statystyczny RP, GUS: 1998, s. 157, 158; 1999, s. 164, 165; 2000, s. 165, 166; 2001, s. 173,

174; 2002, s. 174, 175, Mały Rocznik Statystyczny Polski GUS, 2004, s. 165, 166

Tabela 21. Wydatki z FUS do pokrycia ze składek, a wpływy ze składek

Wyszczególnienie

1998

1999

2000

2001

2002

2003

Wydatki z FUS do pokrycia ze
składek, bez podlegających
refundacji z budŜetu
mld zł

70,1

77,1

82,4

92,5

95,4

100,1

w % ogółu wydatków FUS

96,3

96,0

96,2

96,5

97,9

Wpływy ze składek i naleŜności
pochodnych
w mld zł

62,8

64,1

65,6

69,9

68,2

70,3

Wskaźnik pokrycia wydatków
dochodami ze składek
w %

89,6

83,1

79,6

75,6

71,5

70,2

ródło: ZUS

Tabela 22. Wydatki na świadczenia pienięŜne z FUS i z funduszy emerytalnego i
rentowego

Wyszczególnienie

1999

2000

2001

2002

2003 *

w mln zł

Ogółem FUS, z tego:

77 718,8

81 777,2

92 108,2

95 417,5 100 074,9

z funduszu emerytalnego

37 795,3

40 337,6

46 142,3

48 978,9 52 942,2

z funduszu rentowego

31 453,4

33 453,9

37 149,2

37 319,1 37 970,4

w % PKB

Ogółem FUS, z tego:

12,6

11,9

12,8

12,4

12,3

z funduszu emerytalnego

6,1

5,9

6,4

6,5

z funduszu rentowego

5,1

4,9

5,1

4,9

4,7

* dane szacunkowe Głównego Urzędu Statystycznego
Ź

ródło: ZUS

Tabela 23. Aktywa otwartych funduszy emerytalnych

Wyszczególnienie

1999

2000

2001

2002

2003

2004

W mln zł

2 257

9 921

19 408

31 565

44 833

62 627

W % PKB

0,35%

1,37%

2,55%

4,04%

5,5%

7,09%

ródło: obliczenia MPS na podstawie danych KNUiFE i GUS

Tabela 24. Projekcja stóp zastąpienia

Wariant podstawowy

100% średniego wynagrodzenia

(druga kolumna: emerytura po

10 latach w relacji do

prognozowanego średniego

wynagrodzenia)

2/3 średniego

wynagrodzenia

Wklęsły

rozkład

dochodów

Rosnące

wynagrodzenie

od 80% do

120% średniej

Rosnące

wynagrodzenie

od 100% do

200%

redniego

Przerwana

kariera (30 lat

składkowych i 6
nieskładkowych

– dwa urlopy

wychowawcze)

Kobieta, wiek

emerytalny 60 lat

i 35 lat

składkowych

4% realna

stopa zwrotu

67 lat wiek

emerytalny, 42
lata składkowe

2005

po 10
latach 2010 2030 2050 2005

2050 2005 2050 2005 2050

2005 2050

2005

2050

2005

2050

2005 2050

2005

2050

Stopa
zastąpienia
brutto

63,2 43,5 63,2 51,7 35,7 63,2

38,7 61,9 33,9 60,4 29,7

59,5 26,8

55,9

26,8

57,8

25,9

63,2 38,7

65,3

40,4

Stopa
zastąpienia
netto

77,7 53,5 77,7 63,8 43,9 77,7

43,8 76,1 41,7 74,7 36,6

73,2 33,0

68,7

32,9

71,1

31,9

77,7 47,6

80,4

49,7

Uwaga: załoŜenia makroekonomiczne przyjęte w uzgodnieniu z Komisją Europejską i EUROSTAT.

Stopa  zastąpienia  to  relacja  sumy  świadczeń  emerytalnych  w  pierwszym  roku  po  przejściu  na  emeryturę  do  sumy  dochodów  w  ostatnim  roku  pracy.  Stopy
zastąpienia w 2005 r. pokazują sytuację osób odchodzących obecnie na emeryturę. Przyszłe stopy zastąpienia słuŜą do analizy wysokości prognozowanych świadczeń. W
przypadku Polski opisują świadczenia jakie otrzymają ubezpieczeni ze zreformowanego systemu emerytalnego. Kolejne warianty symulacji dostarczają informacji o tym, jak
zmiana poszczególnych załoŜeń wpływa na wysokość emerytur. Stopa zwrotu w wariancie podstawowym została policzona dla osoby, która przepracowała 40 lat i przeszła
na  emeryturę  w  wieku  65  lat.  Zarobki  w  tym  przykładzie  przyjęto  na  poziomie  100%  średniej  krajowej.  W  przypadku  stóp  zastąpienia  w  roku  2030  i  2050  załoŜono,  Ŝe
ubezpieczony  oszczędza  w  otwartym  funduszu  emerytalnym.  Stopa  zastąpienia  po  10  latach  to  relacja  kwoty  świadczenia  przyznanego  10  lat  wcześniej,  do  średniego
wynagrodzenia  w  gospodarce  w  danym  roku.  Warianty  płacowe.  W  pierwszym  wariancie  przyjęto,  Ŝe  ubezpieczony  otrzymywał  przez  cały  okres  swojej  kariery  66%
ś

redniego wynagrodzenia w kraju. Pozostałe załoŜenia nie zostały zmienione. W następnym wariancie (wklęsły rozkład dochodów) przyjęto nieliniowy wzrost

wynagrodzenia od 75% do 105%, z tym Ŝe średnia z całej kariery  wynosi 100% średniej krajowej. W kolejnych  wariantach załoŜono, Ŝe zarobki zmieniały  się liniowo od
80%  do  120%  oraz  od  100%  do  200%.  Przerwana  kariera.  W  kolejnym  przykładzie  zmieniono  załoŜenie  dotyczące  liczby  lat  składkowych  (30  zamiast  40)  osoba
ubezpieczona po 15 latach pracy decyduje się na przerwę w karierze zawodowe (dwukrotny urlop wychowawczy), aby zająć się dziećmi( składki finansowane są z budŜetu
państwa). Po 10 latach ubezpieczony wraca na 15 lat na rynek pracy. W kolejnym przykładzie policzono stopę zastąpienia, która jest bardziej typowa dla kobiety w polskim
systemie,  czyli  niŜszy  o  5  lat  wiek  emerytalny  i  co  jest  z  tym  związane  krótszy  o  5  lat  okres  płacenia  składek.  Wszystkie  pozostałe  załoŜenia  są  takie  same  jak  w
wariancie podstawowym. Następny przykład dotyczy przypadku, w którym zamiast 3% brutto przyjęto 4% stopy zwrotu z OFE. Ostatni wariant ilustruje efekt wydłuŜenia
aktywności zawodowej o 2 lata, czyli przejście na emeryturę w wieku 67 lat po 42 latach opłacania składek.

Analiza wpływu załoŜeń makroekonomicznych na wartość stóp zastąpienia

Tabela 25. Stopy zastąpienia po zmianie załoŜeń makroekonomicznych - 1,5% wzrostu
płac

Wariant podstawowy
100% średniego wynagrodzenia
(druga kolumna: emerytura po 10
latach w relacji do prognozowanego
ś

redniego wynagrodzenia)

Kobieta, wiek
emerytalny 60 lat i 35
lat składkowych

2030

2050

Stopa zastąpienia netto –
podstawowe załoŜenia

63,8

43,9

31,9

Stopa zastąpienia netto –
zmienione załoŜenia wzrostu
płac

67,8

Wartość emerytury przy
zmienionych załoŜeniu
/wartość emerytury w
pierwotnym przykładzie.

70%

60%

W  powyŜszym  przykładzie  zostały  policzone  stopy  zastąpienia  dla  dwóch  wariantów.  W
pierwszym przyjęte zostały załoŜenia makroekonomiczne zgodne z ustaleniami poczynionymi
z  Komisją  Europejską,  w  drugim  wariancie  obniŜono  prognozowany  wzrost  płac  do  1,5  %
rocznie.

W  efekcie,  w  roku  2030  stopa  zastąpienia  wzrosła  o  4  p.p.,  pomimo,  Ŝe  wartość  emerytury
spadła i wynosi 70 % emerytury policzonej dla takiego samego przypadku przy poprzednich
załoŜeniach.  Podobna  sytuacja  nastąpiła  w  przypadku  prognozy  na  2050  rok  w  przykładzie
podstawowym  i  w  przykładzie  dla  kobiety  wartość  stopy  zastąpienia  wzrosła,  mimo  spadku
wartości  emerytury,  które  stanowi  około  60  %  wartości  emerytury  z  obliczeń  w  pierwszym
wariancie.

Na  stopę  zastąpienia  ma  równieŜ  wpływ  wysokość  przyjętej  realnej  stopy  zwrotu.
Zwiększenie  stopy  zwrotu  o  1  p.p.  powoduje  w  analizowanym  wariancie  zwiększenie  stopy
zastąpienia  o  prawie  4  p.p.  W  tym  wypadku  wraz  ze  wzrostem  stopy  zastąpienia  rośnie
równieŜ wartość emerytury.