1
Ekonomia
w. 5
Tomasz Geodecki
semestr letni 2011
Wykład 5 Producent
na podstawie D. Begg i in. Mikroekonomia, wyd. z 2003 r. ss. 163-190.
Zało
ż
enie o maksymalizacji zysku
Obliczanie zysku
Rachunek zysków i strat
Bilans
Decyzje produkcyjne przedsi
ę
biorstwa
Koszty
Utargi
Decyzje produkcyjne przedsi
ę
biorstwa na podst. kosztu
kra
ń
cowego i utargu kra
ń
cowego
Wpływ zmian kosztów oraz popytu na wielko
ść
produkcji
2
Wprowadzenie
Ka
ż
de przedsi
ę
biorstwo, niezale
ż
nie od rozmiaru, próbuje
odpowiedzie
ć
na pytania i) jakie ponosi koszty przy danym
rozmiarze produkcji oraz ii) jaki jest utarg ze sprzeda
ż
y.
Koszty determinowane s
ą
przez zastosowan
ą
technologi
ę
,
okre
ś
laj
ą
c
ą
ilo
ść
czynników produkcji, które musz
ą
by
ć
zastosowane, aby wytworzy
ć
dan
ą
wielko
ść
produkcji oraz od
cen tych czynników.
Z kolei utarg zale
ż
y od kształtowania si
ę
krzywej popytu na
wyroby danego przedsi
ę
biorstwa, okre
ś
laj
ą
cej wielko
ść
produkcji, która mo
ż
e by
ć
sprzedana po danej cenie.
Ró
ż
nica mi
ę
dzy utargiem (przychodami) i kosztem to zysk
przedsi
ę
biorstwa.
Zakłada si
ę
,
ż
e celem przedsi
ę
biorstwa jest maksymalizacja
zysku, czyli ró
ż
nicy mi
ę
dzy przychodami i kosztami. Działa tak
zdecydowana wi
ę
kszo
ść
firm, a wysoko
ść
zysku jest
uzale
ż
niona od ustalenia odpowiedniej wielko
ś
ci produkcji.
Zysk
Czarny (s. 159): Zysk stanowi ró
ż
nic
ę
utargu całkowitego
i kosztu całkowitego.
Utarg całkowity (przychód ze sprzeda
ż
y, przychód całkowity –
ang. total revenue – TR) jest to warto
ść
dóbr sprzedanych
przez przedsi
ę
biorstwa w danym okresie. Koszt całkowity
(ang. – total cost – TC) jest to warto
ść
czynników produkcji
zu
ż
ytych w danym okresie.
Obliczanie zysku
Ustalenie wielko
ś
ci zysku, który jest osi
ą
gany przez
producenta w danym okresie jest stosunkowo skomplikowane
i wymaga biegło
ś
ci w analizowaniu dokumentów finansowych
przedsi
ę
biorstwa. Najwa
ż
niejszymi z nich jest rachunek
wyników oraz bilans. Istotnym jest tak
ż
e sprawozdanie z
przepływów
ś
rodków pieni
ęż
nych. Te trzy dokumenty
pozwalaj
ą
przeprowadzi
ć
analiz
ę
finansow
ą
przedsi
ę
biorstwa.
3
Obliczanie zysku
Rachunek wyników
Rachunek wyników (rachunek zysków i strat, ang. – net
income statement) zazwyczaj obejmuje okres jednego roku.
Informuje o wa
ż
nych zdarzeniach, które wpływaj
ą
na wielko
ść
utargu całkowitego i kosztu całkowitego.
Przykład z Begga
Firma Rent-a-Person to przedsi
ę
biorstwo, które wynajmuje
innym firmom pracowników, o ile tacy s
ą
potrzebni do
prowadzenia prac sezonowych. Opłata za godzin
ę
pracy to 10
funtów, z których pracownik dostaje 7 funtów. W roku 2010
firma wynaj
ę
ła 100 tys. godzin pracy. Jej wydatki wyniosły
ł
ą
cznie 200 tys. funtów (biuro, reklama, rachunki
telefoniczne).
Obliczanie zysku
Rachunek wyników
Przychody
(100.000 godzin po 10 funt
ó
w/h)
1.000.000
Wydatki (koszty)
Płace wynajmowanych pracownik
ó
w
700.000
Koszty reklamy
50.000
Czynsz za wynajem biura
50.000
Inne wydatki
100.000
900.000
Zysk przed opodatkowaniem
100.000
Podatki
25.000
Zysk po opodatkowaniu
75.000
Ź
ródło: Begg i in., Mikroekonomia, wyd. z 2003 r., s. 166.
4
Trudności przy obliczaniu zysku przedsiębiorstwa
Rachunki pozostające do spłaty
Rachunki nie zawsze płacone s
ą
w teminie – np. kilka firm
mogło pod koniec 2010 r. nie zapłaci
ć
jeszcze za wynaj
ę
tych
pracowników, a firma Rent-a-Person mogła jeszcze nie
zapłaci
ć
niektórych rachunków np. za grudzie
ń
2010 r.
W ekonomii stosuje si
ę
definicj
ę
odnosz
ą
c
ą
si
ę
do wszystkich
zdarze
ń
w przedsi
ę
biorstwie, niezale
ż
nie czy znajduj
ą
one
pokrycie w faktycznych płatno
ś
ciach pieni
ęż
nych. Ró
ż
nica
mi
ę
dzy ekonomicznym uj
ę
ciem przychodów i kosztów a
faktycznym uj
ę
ciem wpływów i wydatków ka
ż
e
przedsi
ę
biorstwom analizowa
ć
przepływy pieni
ęż
ne (st
ą
d
potrzebne sprawozdanie z przepływów
ś
rodków pieni
ęż
nych
– cash flow). Nawet dobrze prosperuj
ą
ce przedsi
ę
biorstwa
mog
ą
upa
ść
je
ż
eli utrac
ą
płynno
ść
tzn.
ś
rodki na pokrycie
swoich zobowi
ą
za
ń
, je
ż
eli ich wierzyciele zwlekaj
ą
z zapłat
ą
.
Begg: Przepływy pieni
ęż
ne netto (net cash flow – NCF) w
danym przedsi
ę
biorstwie to ilo
ść
pieni
ę
dzy netto
faktycznie uzyskana w danym okresie.
Trudności przy obliczaniu zysku przedsiębiorstwa
Kapitał i jego zużycie
W przypadku analizowanej firmy widzimy, i
ż
nie posiada ona
wiele kapitału rzeczowego i wynajmuje pomieszczenia oraz
sprz
ę
t biurowy (tak jak wiele innych firm usługowych). Jednak
wiele firm kupuje składniki kapitału rzeczowego tzn. takie
dobra, które nie zu
ż
ywaj
ą
si
ę
w cało
ś
ci w trakcie jednego
cyklu produkcyjnego tzn.
ś
rodki trwałe (budynki, pojazdy,
maszyny – w przeciwie
ń
stwie do energii elektrycznej czy
materiałów, z których produkuje si
ę
towary).
W rachunku wyników, zgodnie z zasad
ą
współmierno
ś
ci, tzn.
wpisywaniem tylko tych kosztów, które przyczyniły si
ę
do
uzyskania przychodów, nie wpisuje si
ę
ceny zakupu
ś
rodków
trwałych, a tylko koszty zwi
ą
zane ze zu
ż
yciem
ś
rodków
trwałych, które w trakcie produkcji przenosz
ą
przez wiele lat
swoj
ą
warto
ść
na wyprodukowane towary (st
ą
d potrzebne
uzupełnienie sprawozdaniem z cash flow – je
ż
eli zakup dobra
nie nast
ę
puje partiami, ale za jednym zamachem).
5
Trudności przy obliczaniu zysku przedsiębiorstwa
Kapitał i jego zużycie
Załó
ż
my,
ż
e firma wykorzystuje rocznie 10 komputerów,
ka
ż
dy po 3000 zł. Koszt komputerów w naszej kalkulacji
ekonomicznej to nie 30.000 zł wydane na ich zakup, lecz
warto
ść
ich rocznego zu
ż
ycia (przyjmijmy 30%, czyli 900 zł
rocznie). B
ę
dzie to zatem 10 komputerów x 900 zł = 9.000 zł
co roku (a nie 30.000 w 1. roku). Zu
ż
ycie (amortyzacja) to
roczny koszt wykorzystania komputerów. Przepisy dotycz
ą
ce
amortyzacji s
ą
ró
ż
ne w ró
ż
nych krajach. Czasem przyjmuje
si
ę
sztucznie zawy
ż
on
ą
stop
ę
zu
ż
ycia maj
ą
tku trwałego,
ż
eby
zach
ę
ci
ć
przedsi
ę
biorstwa do inwestowania we
ń
. Generalnie
odpisy amortyzacyjne zwi
ę
kszaj
ą
koszty zmniejszaj
ą
c zysk do
opodatkowania, co ma umo
ż
liwi
ć
zgromadzenie
ś
rodków na
odtworzenie zu
ż
ytego maj
ą
tku trwałego.
Begg (168): Amortyzacja jest to utrata warto
ś
ci dobra
kapitałowego w ci
ą
gu roku, b
ę
d
ą
ca efektem
wykorzystania tego dobra w procesie produkcji.
Trudności przy obliczaniu zysku przedsiębiorstwa
Zapasy
Proces produkcji wymaga czasu, zatem przedsi
ę
biorstwa nie
produkuj
ą
dopiero w chwili pojawienia si
ę
zamówienia, ale
wcze
ś
niej. Aby zapewni
ć
ci
ą
gło
ść
sprzeda
ż
y potrzebne s
ą
zapasy. Je
ż
eli producent samochodów wyprodukował
1.000.000 aut w ci
ą
gu roku, a sprzedał 950.000 sztuk, to owe
niesprzedane 50.000 aut powi
ę
kszy stan zapasów firmy.
Podstaw
ą
do obliczenia przychodów jest zatem owe 950 tys.
szt., a nie 1 mln, dlatego tak
ż
e koszty odnosimy nie do
faktycznej wielko
ś
ci produkcji (1 mln), ale do owych 950 tys.
Dodatkowe 50 tys. samochodów traktuje si
ę
jako form
ę
powi
ę
kszenia kapitału przedsi
ę
biorstwa, który umo
ż
liwia
zwi
ę
kszenie sprzeda
ż
y w nast
ę
pnym roku. Przedsi
ę
biorstwo
poniosło wydatki na wytworzenie 1 mln samochodów, ale
cz
ęść
strumienia gotówki odpływaj
ą
cego z przedsi
ę
biorstwa
pochłon
ę
ły zapasy, które w nast
ę
pnym roku pozwol
ą
osi
ą
ga
ć
wpływy pieni
ęż
ne bez ponoszenia wydatków.
6
Trudności przy obliczaniu zysku przedsiębiorstwa
Kredyty
Aby sfinansowa
ć
wydatki zwi
ą
zane z produkcj
ą
(zało
ż
enie firmy, zakup dóbr kapitałowych itp.)
przedsi
ę
biorstwa zaci
ą
gaj
ą
kredyty, od których płac
ą
odsetki. Odsetki te s
ą
cz
ęś
ci
ą
kosztów przedsi
ę
biorstwa.
Obliczanie zysku przedsiębiorstwa
Bilans
Rachunek wyników informuje o zmianach sytuacji firmy w
ci
ą
gu roku, za
ś
bilans niesie podobn
ą
informacj
ę
, z tym
ż
e
odnosi si
ę
do okre
ś
lonego momentu. Informuje on o
posiadanych przez firm
ę
aktywach i pasywach.
Aktywa to posiadany przez przedsi
ę
biorstwo maj
ą
tek, za
ś
pasywa to to, co przedsi
ę
biorstwo jest winne innym.
Aktywa
Pasywa
Got
ó
wka w kasie i na rach. bankowym 340.000 Kredyt bankowy
800.000
Należności od odbiorc
ó
w 80.000
Zobowiązania wobec dostawc
ó
w
160.000
Zapasy
100.000
Wartość netto
240.000
Linia produkcyjna (maszyny) 680.000
Razem
1.200.000
Razem
1.200.000
7
Obliczanie zysku przedsiębiorstwa
Bilans
Warto
ść
netto to inaczej kapitał przedsi
ę
biorstwa. Mo
ż
na j
ą
zdefiniowa
ć
jako zobowi
ą
zanie przedsi
ę
biorstwa wobec wła
ś
cicieli, co uzasadnia
umieszczenie jej po stronie pasywów. W ten sposób aktywa s
ą
zawsze
równe pasywom.
Warto
ść
netto nie zawsze jest dobr
ą
miar
ą
warto
ś
ci firmy, nawet je
ż
eli jej
maj
ą
tek został wyceniony rzetelnie. Warto
ść
netto mo
ż
e nie uwzgl
ę
dnia
ć
trudnych do wycenienia warto
ś
ci niematerialnych – znak firmowy, renoma,
know-how, kontakty handlowe, które wszak
ż
e maj
ą
du
ż
y wpływ na
zdolno
ść
do osi
ą
gania przez przedsi
ę
biorstwo zysku, s
ą
wi
ę
c pewnego
rodzaju kapitałem firmy.
Aktywa
Pasywa
Got
ó
wka w kasie i na rach. bankowym 340.000
Kredyt bankowy 800.000
Należności od odbiorc
ó
w 80.000
Zobowiązania wobec dostawc
ó
w 160.000
Zapasy 100.000
Wartość netto 240.000
Linia produkcyjna (maszyny) 680.000
Razem 1.200.000
Razem 1.200.000
Trudności przy obliczaniu zysku przedsiębiorstwa
Koszt alternatywny a koszt księgowy
Podstawow
ą
ró
ż
nic
ą
w traktowaniu kosztów i zysków przez
ekonomistów i ksi
ę
gowych jest zainteresowanie tych
pierwszych nie tylko faktycznymi przychodami i wydatkami
firm, ale tak
ż
e wpływem kosztów i zysków na wielko
ść
produkcji oraz na sposób alokowania zasobów pomi
ę
dzy
ró
ż
ne zastosowania.
Ekonomi
ś
ci okre
ś
laj
ą
koszt wykorzystania danego zasobu nie
jako faktyczny wydatek na zakup pewnych dóbr, ale jako
koszt alternatywny. Przykładowo je
ż
eli student zatrudni si
ę
w
czasie wakacji w firmie wujka za 1500 zł / mies., to po
uwzgl
ę
dnieniu,
ż
e pracuj
ą
c jako kelner w restauracji na Rynku
w Krakowie mógłby ł
ą
cznie z napiwkami zarobi
ć
2500 zł /
mies., mo
ż
na stwierdzi
ć
,
ż
e poniósł on faktycznie strat
ę
1000 zł / mies., mimo
ż
e w uj
ę
ciu ksi
ę
gowym uzyskał
przychód w wysoko
ś
ci 1500 zł/mies.
8
Trudności przy obliczaniu zysku przedsiębiorstwa
Koszt alternatywny a koszt księgowy
Podobnie je
ż
eli przedsi
ę
biorca dysponuj
ą
c kapitałem
własnym anga
ż
uje go w dane przedsi
ę
wzi
ę
cie inwestycyjne i
uzyska 8% zwrotu rocznie, ale w banku dostałby 10%, to
koszt alternatywny w wysoko
ś
ci 10% sumy (np. 100.000 zł x
10% = 10.000) stanowi koszt alternatywny tego kapitału i zysk
w wysoko
ś
ci 8% (tj. 8.000 zł) nie pokrywa kosztu
alternatywnego. Tak
ą
inwestycj
ę
nale
ż
ałoby uzna
ć
za
chybion
ą
, mimo
ż
e w uj
ę
ciu ksi
ę
gowym inwestycja przyniosła
zysk. Koszt alternatywny jest wi
ę
c kosztem ekonomicznym,
ale nie jest kosztem w uj
ę
ciu ksi
ę
gowym.
Begg (171): Koszt alternatywny (inaczej koszt utraconych
mo
ż
liwo
ś
ci) jest to suma dochodów utraconych w wyniku
niewykorzystania posiadanych zasobów (pracy i kapitału)
w najlepszym z istniej
ą
cych, alternatywnych zastosowa
ń
.
Trudności przy obliczaniu zysku przedsiębiorstwa
Koszt alternatywny a koszt księgowy
Mo
ż
e si
ę
jednak zdarzy
ć
,
ż
e przedsi
ę
biorstwo osi
ą
gn
ę
ło zysk
nawet po uwzgl
ę
dnieniu kosztu alternatywnego (np. 15% z
zaanga
ż
owanych 100.000 zł minus 10% kosztu
alternatywnego) – taki zysk okre
ś
lany jest przez ekonomistów
mianem zysku nadzwyczajnego.
Begg (173): Zysk nadzwyczajny jest to zysk
przekraczaj
ą
cy dochód, który wła
ś
ciciel przedsi
ę
biorstwa
mógłby otrzyma
ć
w postaci odsetek po
ż
yczaj
ą
c swój
kapitał według rynkowej stopy procentowej.
To wła
ś
nie zysk nadzwyczajny jest wła
ś
ciwym wska
ź
nikiem
faktycznej efektywno
ś
ci przedsi
ę
wzi
ęć
gospodarczych,
poniewa
ż
to on (a nie zysk w uj
ę
ciu ksi
ę
gowym) jest bod
ź
cem
skłaniaj
ą
cym do anga
ż
owania kapitału (i energii
przedsi
ę
biorczej) w dany projekt.
9
Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa
Koszty
Koszt całkowity stanowi warto
ść
zu
ż
ytych
czynników produkcji.
Poziom kosztu całkowitego determinuje metoda
produkcji i ceny czynników produkcji. Metoda
produkcji danej ilo
ś
ci dobra zostanie nazwana
technicznie nieefektywn
ą
, je
ż
eli wymaga
zwi
ę
kszenia zu
ż
ycia jednego czynnika przy
niezmniejszeniu zu
ż
ycia innych czynników produkcji
w stosunku do innej metody.
Funkcja produkcji przyporz
ą
dkowuje technicznie
efektywne metody wytwarzania poszczególnym
wielko
ś
ciom produkcji.
Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa
Koszty
Przykład na podst.
Czarnego:
Je
ż
eli chcemy wytworzy
ć
wielko
ść
produkcji 15
jednostek, to mo
ż
na to
uczyni
ć
przy zastosowaniu
dwóch alternatywnych
technik produkcji – pierwsza
pochłania 4 jednostki
kapitału i 4 jednostki pracy,
natomiast druga – 2
jednostki kapitału i 6
jednostek pracy.
Q
K
L
C
K
C
L
TC
15
4
4
4
8
12
15
2
6
2
12
14
16
5
4
5
8
13
30
4
12
4
24
28
Funkcja produkcji firmy
10
Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa
Koszty
Poza tym,
ż
e obie metody ró
ż
ni
ą
si
ę
kosztami wida
ć
,
ż
e pierwsza z
metod jest bardziej kapitałochłonna, a druga pracochłonna.
Stosunek liczby zu
ż
ytych jednostek kapitału do zu
ż
ytych jednostek
pracy wynosi w pierwszym przypadku 4:4=1, a w drugim 2:6=1/3,
metoda pierwsza jest wi
ę
c 3x bardziej kapitałochłonna od drugiej.
Innowacje w sferze metod produkcyjnych i organizacyjnych
pozwalaj
ą
zmniejszy
ć
ilo
ść
czynników produkcji potrzebnych do
wytworzenia danej wielko
ś
ci produkcji. Przykłady:
- post
ę
p w technologii wytwarzania energii elektrycznej, który jest
efektem wielu udoskonale
ń
mniejszej wagi - zastosowanie
wy
ż
szych temperatur i ci
ś
nie
ń
, dzi
ę
ki u
ż
yciu nowych stopów metali,
wprowadzenie nowych bojlerów, udoskonalenie turbin itp.
Usprawnienia te skumulowane pozwoliły w okresie 1910-1960
zmniejszy
ć
zu
ż
ycie w
ę
gla z 7 funtów na kilowatogodzin
ę
do
niespełna 1 funta (Kline i Rosenberg, 1986);
- dawniej do zaorania pola potrzeba było znacznie wi
ę
kszych
nakładów pracy;
- wniesienie kilku ton kamienia na wysoko
ść
30 m versus
wwiezienie ich za pomoc
ą
wielokr
ąż
ka.
Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa
Koszty
To, któr
ą
z technik produkcji opłaca si
ę
zastosowa
ć
, tzn., która z
nich jest efektywna ekonomicznie, zale
ż
y od cen czynników
produkcji. Je
ż
eli, jak w tabeli, jednostka kapitału kosztuje 1, a
jednostka pracy 2, to pierwsza metoda jest ta
ń
sza od drugiej.
Wyobra
ź
my sobie firm
ę
produkuj
ą
c
ą
pierogi – aby wytworzy
ć
np.
15 ton pierogów w miesi
ą
c nale
ż
y dysponowa
ć
4 maszynami i 4
pracownikami, albo 2 maszynami i 6 pracownikami (np. maszyna
po 1 tys. zł/miesi
ą
c ka
ż
da) (np. 4 pracowników po 2 tys. zł/mies.).
Gdyby jednostka kapitału kosztowała np. 2000 zł, a jednostka
pracy 1000 zł (np. kraje słabo
rozwini
ę
te – Indie, Bangladesz,
Nigeria), to ta
ń
sza byłaby metoda
pracochłonna.
Q
K
L
C
K
C
L
TC
15
4
4
4
8
12
15
2
6
2
12
14
16
5
4
5
8
13
30
4
12
4
24
28
Funkcja produkcji firmy
produkuj
ą
cej pierogi „Słodki
piero
ż
ek” (miesi
ę
cznie)
11
Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa
Koszty
Producenci i zatrudnieni u nich in
ż
ynierowie mog
ą
pomóc w
ustaleniu kształtu funkcji produkcji, a je
ż
eli mamy informacj
ę
na temat cen czynników produkcji, to mo
ż
emy wyznaczy
ć
kształtowanie si
ę
kosztu całkowitego w zale
ż
no
ś
ci od
wielko
ś
ci produkcji.
Kolejne punkty na rysunku
pokazuj
ą
kształtowanie si
ę
kosztów wynikaj
ą
cych z
zastosowania metod produkcji
przy wielko
ś
ci produkcji
odpowiednio: 15, 16 i 30
jednostek dobra (w firmie
„Słodki piero
ż
ek”).
Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa
Koszty
Kształtowanie si
ę
krzywej kosztu całkowitego umo
ż
liwia
ustalenie kosztu przeci
ę
tnego i kosztu kra
ń
cowego.
Czarny (168): Koszt przeci
ę
tny (AC – average cost) jest to
cz
ęść
kosztu całkowitego przypadaj
ą
ca na jednostk
ę
produktu.
Np. koszt przeci
ę
tny wyprodukowania 15 ton pierogów wynosi
12.000/15.000 = 0,8 zł/kg, za
ś
przej
ś
cie do wielko
ś
ci produkcji
16 ton oznacza zwi
ę
kszenie kosztu przeci
ę
tnego do
13.000/16.000 = 0,8125 zł kg.
Koszt kra
ń
cowy (MC – marginal cost) jest to zmiana
kosztu całkowitego spowodowana zwi
ę
kszeniem
produkcji o jednostk
ę
.
Np. aby przej
ść
z 15 do 16 tony nale
ż
y liczy
ć
si
ę
ze
zwi
ę
kszeniem kosztu całkowitego o 1 (tys.) zł (13 (tys.) zł
minus 12 (tys.) zł).
12
Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa
Koszty
Z reguły koszty kra
ń
cowe kształtuj
ą
si
ę
w firmach
nast
ę
puj
ą
co: – pocz
ą
tkowo s
ą
wysokie i malej
ą
a nast
ę
pnie
rosn
ą
– co jest efektem ró
ż
nic w stosowanych technologiach
przy ró
ż
nej skali produkcji.
Przy małych rozmiarach produkcji łatwiej jest zastosowa
ć
najprostsze metody, jednak kiedy skala produkcji ro
ś
nie,
bardziej opłacalne staje si
ę
wykorzystanie nowoczesnych
maszyn umo
ż
liwiaj
ą
cych produkcj
ę
masow
ą
obni
ż
aj
ą
cych
koszty wytwarzania dodatkowych jednostek (przy małej skali
produkcji ich wykorzystanie byłoby nieefektywne).
Jednak przy coraz wi
ę
kszych wolumenach produkcji
zaczynaj
ą
si
ę
trudno
ś
ci z zarz
ą
dzaniem du
ż
ym
przedsi
ę
biorstwem (a tak
ż
e konieczno
ść
rozbudowywania
zakładu, anga
ż
owania ludzi do pracy w nadgodzinach), przez
co kolejne przyrosty produkcji kosztuj
ą
coraz wi
ę
cej, zatem
koszt kra
ń
cowy ro
ś
nie.
Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa
Koszty
Przykład: Zakładamy,
ż
e jako producent
smoków wawelskich z gliny mo
ż
emy
produkowa
ć
do 10 smoków dziennie.
Kształtowanie si
ę
kosztów całkowitych i
kra
ń
cowych obrazuje poni
ż
sza tabela i
wykresy.
Wzrost produkcji z 0 do 1 smoka podnosi
koszt całkowity z 10 zł dziennie do 25 zł
(10 zł to koszt wynikaj
ą
cy z utrzymania
przedsi
ę
biorstwa). Aby przej
ść
do
produkcji 2 smoków potrzebujemy
zwi
ę
kszy
ć
koszt o 11 zł – do 36 zł
(zauwa
ż
,
ż
e przyrost kosztu całkowitego –
czyli koszt kra
ń
cowy jest tu mniejszy).
Koszt kra
ń
cowy jest wi
ę
c wysoki, kiedy
produkcja jest mała lub bardzo du
ż
a.
Najni
ż
szy koszt kra
ń
cowy mamy przy
produkcji 4 jednostek.
Q
TC
MC
0
10
1
25
15
2
36
11
3
44
8
4
51
7
5
59
8
6
69
10
7
81
12
8
95
14
9
111
16
10
129
18
13
Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa
Koszty
0
20
40
60
80
100
120
140
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Q
TC
MC
0
10
0
1
25
15
2
36
11
3
44
8
4
51
7
5
59
8
6
69
10
7
81
12
8
95
14
9
111
16
10
129
18
0
2
4
6
8
10
12
14
16
18
20
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Wzrost produkcji z 0 do 1 smoka podnosi koszt
całkowity z 10 zł dziennie do 25 zł (10 zł to koszt
wynikaj
ą
cy z utrzymania przedsi
ę
biorstwa).
Aby przej
ść
do produkcji 2 smoków potrzebujemy
zwi
ę
kszy
ć
koszt o 11 zł – do 36 zł (zauwa
ż
,
ż
e
przyrost kosztu całkowitego – czyli koszt kra
ń
cowy
jest tu mniejszy). Koszt kra
ń
cowy jest wi
ę
c wysoki,
kiedy produkcja jest mała lub bardzo du
ż
a. Najni
ż
szy
koszt kra
ń
cowy mamy przy produkcji 4 jednostek.
Nieefektywność X
Czy przedsi
ę
biorstwa zawsze produkuj
ą
po najni
ż
szych
mo
ż
liwych kosztach? Oczywi
ś
cie niekoniecznie. Mened
ż
erom
mo
ż
e zale
ż
e
ć
nie na maksymalizacji zysku, ale np. na
zwi
ę
kszeniu udziału produktu w rynku. Ale cz
ę
sto mo
ż
e to
wynika
ć
tak
ż
e z problemu pełnomocnik – mocodawca (ang.
principal-agent).
Kiedy wła
ś
ciciel nie jest w stanie bezpo
ś
rednio skutecznie
kontrolowa
ć
mened
ż
era (a tak dzieje si
ę
np. w przypadku
spółek akcyjnych) mened
ż
erowi mo
ż
e bardziej zale
ż
e
ć
na
wspieraniu znajomych, zamiast wyborze najlepszych
pracowników, na unikaniu ryzyka (np. przeds. pa
ń
stwowe).
Jednak, je
ż
eli warunkiem przetrwania na rynku jest
efektywno
ść
, to mo
ż
na zakłada
ć
,
ż
e firmy minimalizuj
ą
koszty,
ż
eby nie przegra
ć
w konkurencji z tysi
ą
cami innych.
14
Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa
Utargi
Czarny: Utarg całkowity (TR –
ang. total revenue) jest to
iloczyn liczby sprzedanych
jednostek dobra, Q i ceny, P
(TR = P * Q).
Maksymalizacja zysku nie
nast
ę
puje wcale wtedy kiedy utarg
jest maksymalny. Najwi
ę
kszy
utarg mamy przy wielko
ś
ci
produkcji 10 smoków, ale
najwi
ę
kszy zysk (utarg po
uwzgl
ę
dnieniu kosztów – czyli
przychód netto) nast
ę
puje przy
produkcji 6 smoków. Dzieje si
ę
tak, gdy
ż
produkcja ostatnich
smoków jest bardzo kosztowna, a
przynosi niewielki przyrost utargu.
Q
P
TR
(P x Q)
TC
Zysk
(TR -TC)
0
x
0
10
-10
1
21
21
25
-4
2
20
40
36
4
3
19
57
44
13
4
18
72
51
21
5
17
85
59
26
6
16
96
69
27
7
15
105
81
24
8
14
112
95
17
9
13
117
111
6
10
12
120
129
-9
Aby przedsi
ę
biorstwo mogło okre
ś
li
ć
, jaka wielko
ść
produkcji jest
opłacalna, mened
ż
erowie analizuj
ą
kształtowanie si
ę
utargu
całkowitego oraz jego przyrostu czyli utargu kra
ń
cowego.
Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa
Utargi
Warto zatem przyjrze
ć
si
ę
utargowi
kra
ń
cowemu, czyli przyrostowi utargu
całkowitego zdeterminowanego
popytem na produkty
przedsi
ę
biorstwa.
Wzrost produkcji z 0 do 1 jednostki
daje utarg kra
ń
cowy w wysoko
ś
ci 21
zł, za
ś
przy przej
ś
ciu z 6 do 7
jednostki utarg kra
ń
cowy wynosi 9 zł.
Przy du
ż
ych rozmiarach produkcji
(np. 12 smoków) mo
ż
e on przybra
ć
warto
ś
ci ujemne.
Q
P
TR
MR
0
x
0
1
21
21
21
2
20
40
19
3
19
57
17
4
18
72
15
5
17
85
13
6
16
96
11
7
15
105
9
8
14
112
7
9
13
117
5
10
12
120
3
15
Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa
Utargi
Krzywa utargu kra
ń
cowego jest lini
ą
o
ujemnym nachyleniu (wszak zale
ż
y od
popytu), poniewa
ż
przychód utracony
wskutek sprzeda
ż
y dotychczasowej produkcji
po ni
ż
szym koszcie jest coraz wi
ę
kszy w
stosunku do dodatkowego przychodu z
ostatniej sprzedanej jednostki.
Np. przedsi
ę
biorstwo mo
ż
e sprzeda
ć
5
smoków po cenie 17 zł za smoka, albo 6
smoków po cenie 16 zł za smoka – w ten
sposób zarabia dodatkowo 16 zł, ale
jednocze
ś
nie traci po 1 złotówce na
poprzednich pi
ę
ciu smokach sprzedanych
teraz nie po 17 zł tylko po 16 zł (utarg
kra
ń
cowy = 16-5). Przy kolejnym przej
ś
ciu
(do 7 jednostek) uzyska dodatkowo 15 zł ale
straci po złotówce na 6 smokach (15-6=9) itd.
Q
P
TR
MR
0
x
0
1
21
21
21
2
20
40
19
3
19
57
17
4
18
72
15
5
17
85
13
6
16
96
11
7
15
105
9
8
14
112
7
9
13
117
5
10
12
120
3
Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa
Wracaj
ą
c do naszych smoków:
je
ż
eli utarg kra
ń
cowy przewy
ż
sza
koszt kra
ń
cowy, to b
ę
dzie to
oznaczało zwi
ę
kszenie zysków (bo
przyrost utargu całkowitego b
ę
dzie
wi
ę
kszy ni
ż
przyrost kosztu
całkowitego). Je
ż
eli
przedsi
ę
biorstwo rozwa
ż
a
zwi
ę
kszenie produkcji z 6 do 7
sztuk, to oka
ż
e si
ę
,
ż
e zysk
zmniejszy si
ę
o 3 zł. Dlatego te
ż
racjonalnym jest podj
ę
cie decyzji o
niezwi
ę
kszaniu produkcji z 6 do 7
jednostek. Zatem opłaca si
ę
produkowa
ć
do momentu, kiedy
utarg kra
ń
cowy zrówna si
ę
z
kosztem kra
ń
cowym. Przy takiej
wielko
ś
ci produkcji przedsi
ę
biorstwo
maksymalizuje zysk.
Q
MR
MC
MR-
MC
Decyzja o
wielko
ś
ci
produkcji
1
21
15
6
zwi
ę
kszy
ć
2
19
11
8
zwi
ę
kszy
ć
3
17
8
9
zwi
ę
kszy
ć
4
15
7
8
zwi
ę
kszy
ć
5
13
8
5
zwi
ę
kszy
ć
6
11
10
1
zwi
ę
kszy
ć
7
9
12
-3
zmniejszy
ć
8
7
14
-7
zmniejszy
ć
9
5
16
-11
zmniejszy
ć
10
3
18
-15
zmniejszy
ć
16
Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa
Analiza marginalna (tj. dotycz
ą
ca wielko
ś
ci kra
ń
cowych) jest
cz
ęś
ciej wykorzystywana przez ekonomistów do okre
ś
lenia
optymalnej wielko
ś
ci produkcji (lub konsumpcji) ni
ż
analiza
kształtowania si
ę
wielko
ś
ci całkowitych poniewa
ż
, ułatwia ona
odpowied
ź
na pytanie, czy istnieje mo
ż
liwo
ść
poprawy
sytuacji przez niewielk
ą
zmian
ę
wielko
ś
ci produkcji (lub
konsumpcji), i je
ż
eli tak, oznacza to, ze dotychczas nie
osi
ą
gni
ę
to optimum.
Wpływ zmian kosztów oraz popytu na
wielkość produkcji
Je
ż
eli zało
ż
ymy,
ż
e ceny
czynników produkcji zwi
ę
kszyły
si
ę
i koszty kra
ń
cowe wzrastaj
ą
przy ka
ż
dej wielko
ś
ci produkcji to
chc
ą
c zrówna
ć
MR z MC
przedsi
ę
biorstwo zdecyduje o
zmniejszeniu wielko
ś
ci produkcji.
Analogicznie, reaguj
ą
c na
zwi
ę
kszenie popytu (zwi
ę
kszenie
sprzeda
ż
y przy danej cenie, a
wi
ę
c zwi
ę
kszenie utargu
kra
ń
cowego) przedsi
ę
biorstwo
d
ążą
c do wytwarzania takiej
wielko
ś
ci produkcji, przy której
MR=MC, podejmie decyzj
ę
o
zwi
ę
kszeniu produkcji.
17
Czym jest przedsiębiorstwo?
Begg i in., s. 182
R. Coase (1937) Je
ż
eli rynek jest optymalnym mechanizmem
alokacji zasobów, to dlaczego w ogóle istniej
ą
firmy, w
których alokacja opiera si
ę
na autorytarnym stosunku
słu
ż
bowym, a nie na wymianie towarów i usług? Dlaczego
robotnik nie handluje z kierownikiem firmy, lecz sprzedaje
swoj
ą
gotowo
ść
do pracy i podporz
ą
dkowuje si
ę
mu? Mo
ż
na
sobie wyobrazi
ć
dyrektora, który przeprowadza przetarg na
skserowanie kopii faktury, zamiast poprosi
ć
o to swoj
ą
sekretark
ę
.
Dzi
ę
ki „statycznej synergii” w firmach powstaj
ą
korzy
ś
ci z
podejmowania
ś
ci
ś
le powi
ą
zanych ze sob
ą
powtarzalnych
działa
ń
. Poniewa
ż
nie miałoby sensu handlowanie osobno
prawymi i lewymi butami, bardziej opłacalne jest wcze
ś
niejsze
ich poł
ą
czenie i handlowanie ostatecznym wynikiem pracy.
Czym jest przedsiębiorstwo?
Begg i in., s. 182
Wg O. Williamsona na istot
ę
firmy składaj
ą
si
ę
zaufanie i
praca zespołowa, które ze swej natury maj
ą
charakter
długookresowy. Je
ś
li wszystkich pracowników mo
ż
na by bez
trudu zast
ą
pi
ć
, mo
ż
liwe byłoby codzienne zatrudnianie
pracowników w drodze przetargu.
Je
ś
li jednak charakter pracy wymaga, aby pracownicy
zdobywali pewne specyficzne kwalifikacje dotycz
ą
ce ich
stosunków z firm
ą
i innymi pracownikami, dotychczasowej
załogi nie da si
ę
zast
ą
pi
ć
now
ą
.
Przedsi
ę
biorstwa uznaje si
ę
tu zatem za instytucje słu
żą
ce
umacnianiu długookresowych zwi
ą
zków mi
ę
dzyludzkich,
których wymaga efektywno
ść
.